چنگيز محمودزاد
هفتمين دوسالانه كاريكاتور تهران با نمايش ۵۵۵ اثر از هنرمندان ۶۶ كشور جهان كار خود را از ۱۶ آبان ماه در مجموعه فرهنگى صبا آغاز كرد. مسعود شجاعى طباطبايى كه در اين دوره براى دومين بار به عنوان دبير دوسالانه انتخاب شد از سال ۱۳۷۲ و آغاز برپايى اين رويداد هنرى همواره در روند اجرايى آن دخيل بود. از سوى ديگر او مديريت خانه كاريكاتور ايران را نيز بر عهده دارد كه در غيبت نهادى مانند انجمن صنفى هنرمندان كاريكاتوريست سعى مى كند فضايى براى گرد هم جمع شدن كاريكاتوريست هاى كشور و همچنين بازتاب دادن رويدادهاى داخلى به خارج از كشور فراهم كند.با شجاعى طباطبايى گفت وگويى درباره سياستگذارى هاى كلان دو سالانه كاريكاتور و رويدادهاى اين دوره دوسالانه انجام داديم.
گروه فرهنگ و هنر*اگر به فهرست اسامى هيأت برگزارى و دبيران دوسالانه كاريكاتور از دوره اول تاكنون نگاهى بيندازيم، اسامى گروهى از كاريكاتوريست ها را مى بينيم كه در هر دوره تكرار مى شوند. آيا فقط عده محدودى وجود دارند كه در اين حوزه مى توانند كار كنند يا شما بر انتخاب اين عده تأكيد داريد؟
من در دو سالانه پنجم و هفتم به عنوان دبير انتخاب شدم.البته اين دوسالانه با دوره هاى قبل تفاوت داشت و هنرمندان كاريكاتوريست حرفه اى به دعوت دبيرخانه دوسالانه جمع شدند براى اولين بار، دبير دوسالانه به طور دموكراتيك انتخاب شد. در همان جلسه نيز انتخاب هيأت برنامه ريزى برعهده دبير دوسالانه قرار گرفت. اين هيأت برنامه ريزى از ۱۷ هنرمند مطرح انتخاب شد كه هر كدام در شاخه خاصى تبحر دارند و سليقه هاى مختلف در آن ديده مى شود. مثلاً حسين صافى يا بزرگمهر حسين پور، اصغرى يا برخى ديگر از دوستان كه امسال با ما همكارى كردند در دوره هاى قبل حضور نداشتند. اما در ميان آنها گروهى از كاريكاتوريست هاى مطرح و حرفه اى نيز به ما كمك مى كنند. چون براى برپايى دوسالانه نمى توانيم همه چيز را از صفر شروع كنيم. بايد در اين راه از توانمندى و تجربه هاى افرادى كه در دوسالانه هاى قبل حضور داشتند استفاده كنيم تا بتوانيم سطح كيفى و كمى و دوسالانه را ارتقا دهيم. آقاى فائز عليدوستى، دبير دوسالانه ششم بودند. به همين دليل و براى استفاده از تجربه هاى ايشان به هيأت برنامه ريزى دعوت شدند. اگر به فهرست نگاه كنيد، حرفه اى ترين كاريكاتوريست هاى ايران را در ميان آن ها مى بينيد كه با دقت زيادى انتخاب شدند و سليقه هاى مختلف در ميان آن ها ديده مى شوند. نگاه ما به اين اتفاق كاملاً تخصصى بود و به هيچ عنوان نگاهى سياسى نداشتيم.
* هيأت برنامه ريزى دوسالانه نيز از ميان يك ليست مشخص شده انتخاب شدند يا از سوى خودتان؟
در همان جلسه اى كه براى انتخاب دبير دوسالانه برگزار شد، انتخاب هيأت اجرايى و برنامه ريزى برعهده دبير قرار گرفت. بنده پس از آن كه به عنوان دبير انتخاب شدم، سعى كردم افرادى را براى همكارى دعوت كنم كه كاملاً حرفه اى بودند و پيش از اين نيز با آن ها كار كرده بودم. براى مثال براى تهيه كليپ دوسالانه، قبلاً با امين قدمى در مسابقه «فلسطينى خانه ندارد» كار كرده بوديم و به نتيجه مطلوبى دست پيدا كرديم به همين دليل در دوسالانه نيز به سراغ همان ها رفتيم. در اين دوسالانه براى اولين بار امين مؤيدى به عنوان مدير كنترل پروژه و مدير اجرايى انتخاب شد. تا به حال در دوسالانه ها متأسفانه برنامه ريزى مشخص و مدون براى كنترل دقيق جزئيات نداشتيم.
* در دوسالانه هاى قبل، دبير اجرايى كه داشتيد؟
دبير اجرايى اين دوره، كار كردى كاملاً متفاوت دارد و براى اولين بار دبيرى را انتخاب كرديم كه كاملاً متخصص و مهندس كنترل پروژه است. برنامه ريزى اين دوره بر اساس يك جدول زمانبندى كاملاً دقيق و بر اساس بودجه اى كه داشتيم شكل گرفت ايشان ريز جزئيات را تا زمان پس از پايان دوسالانه برنامه ريزى كردند كه اين روش در دوسالانه هاى قبل وجود نداشت. اين برنامه ريزى به يك مجموعه قطور تبديل شد كه مى تواند به برنامه ريزى دوره هاى بعد نيز كمك كند.
* در دوره هاى قبلى اسامى افرادى مانند حسين خسروجردى كه در رشته هايى غير از كاريكاتور فعال هستند نيز در فهرست هيأت اجرايى يا به عنوان دبير دوسالانه ديده مى شد كه عملاً بعد از سومين دوره دوسالانه، ديگر اين اتفاق تكرار نشد. آيا نگاه شما بر برپايى دوسالانه تغيير كرد كه ديگر اين افراد در بين برگزاركنندگان ديده نمى شدند؟
خير. نگاه ما تغيير نكرد. خسروجردى در عرصه كاريكاتور حضور فعال نداشت و نگاه ما معطوف به كاريكاتوريست هايى است كه در اين عرصه، كاملاً فعال هستند. يعنى افرادى كه در عرصه مطبوعات و جشنواره هاى داخلى و خارجى كار مى كردند و در جريان تحولات اين عرصه بودند. ما نياز به افرادى داشتيم كه با برخى اتفاق هاى روز آشنا باشند به همين دليل هنرمندانى را انتخاب كرديم كه به طور كامل در اين فضا قرار داشتند.
* بيشتر دوسالانه هاى كشور براى هيأت انتخاب يا هيأت داورى خود به غير از هنرمندان حرفه اى هر حوزه به سراغ يكى دو نفر از رشته هاى ديگر نيز مى روند. شما چنين ديدگاهى براى برپايى دوسالانه كاريكاتور نداريد؟
در پيش گرفتن اين روند، ايده بسيار خوبى است. اما حيطه كاريكاتور، بسيار خاص است و پيدا كردن افرادى كه بتوانند در اين هيأت ها شركت كنند، بسيار مشكل به نظر مى رسد. متأسفانه در سال هاى اخير از بعضى از اين اتفاق ها غفلت شده است. براى مثال تعداد محدودى منتقد كاريكاتور در ايران وجود دارد كه ما از فعالان اين عرصه براى همكارى دعوت كرديم. مثل نيرومند كه آثار كاريكاتور را نقد و تحليل مى كنند يا اسماعيل عباسى كه مطالب ارزنده اى درباره اين رشته مى نويسند. محمدرفيع ضيايى كه تئوريسين كاريكاتور هست نيز به همين ترتيب دعوت شدند. اما هنرمندان ساير شاخه ها چون نگاهشان از كاريكاتور به شكل حرفه اى دور بود، دعوتى به عمل نيامد. متأسفانه براى كاريكاتور آن تعريفى كه مدنظر ماست هنوز در جامعه جا نيفتاده است و حتى در جريان هاى بزرگ هنرهاى تجسمى كشور از كاريكاتوريست ها و آثارشان استفاده نمى شود. براى مثال اتفاق بزرگى مثل اكسپو روى داد كه هيچ اثرى از كاريكاتوريست ها در آن حضور نداشت. عدم تعريف درست و كم اطلاعى از كاريكاتور در حاميان هنرمندان رشته هاى ديگر موجب شد كه ما به دنبال گروهى از متخصصان كاريكاتور برويم. البته از كارشناسان رشته هاى ديگر نيز غافل نمانديم. براى مثال در همين دوره، بزرگداشت دو استاد پيشكسوت برگزار شد كه يكى از آن ها ايراندخت محصص است. ايشان به عنوان پژوهشگر و استاد نقاشى شناخته مى شود اما اولين فردى است كه براى كاريكاتور، مترادف «طنز تصويرى» را مطرح كرد و در نوشته هاى خود به تحليل و بررسى اين هنر پرداخت. محصص همان تعريفى از كاريكاتور را مطرح مى كند كه ما نيز به آن قائل هستيم.
* اين تعريفى كه مد نظر شماست، چيست؟
ببينيد تا صحبت از كاريكاتور مى شود، عموماً كاريكاتور مطبوعاتى به ذهن مى آيد.
* اين مسأله چندان غيرطبيعى نيست. چون كاريكاتور بيشتر از طريق مطبوعات با مردم ارتباط برقرار مى كند.
اصلاً به نظر من جايگاه كاريكاتور در مطبوعات است و يكى از دلايل برپايى دوسالانه نيز ايجاد زمينه اى براى كشف برخى استعدادها و توجه رسانه ها به كاريكاتور است. اما همانطور كه گفتم نگاه مردم و حتى جامعه هنرى به كاريكاتور به همان كاريكاتور مطبوعاتى باز مى گردد. كاريكاتور بدون شرح، زبانى جهانى است كه در سراسر دنيا، شكل حرفه اى اين رشته را تشكيل مى دهد. اما در ذهن عموم مردم، كاريكاتور داراى شرح يا ديالوگ هايى است كه بين دو كاراكتر كاريكاتورى رد و بدل مى شود. نوع نگاه ما به اين رشته از زاويه اى بود كه كاريكاتور بدون شرح جاى خود را باز كند و در مطبوعات نيز شكل تزئينى نداشته و جايگاه خود را پيدا كند در حال حاضر بيشتر نشريات از كاريكاتور، تعريفى نزديك به تصويرسازى دارند كه در كنار مطالب و نه به شكل مستقل به كار مى روند. ما مى خواهيم بگوييم كاريكاتور مى تواند به صورت مستقل مطرح شود، در عين اين كه جايگاه اصلى كاريكاتور در مطبوعات است و اين دوسالانه نيز در پى آگاهى دادن به مطبوعات و عموم مردم است.
* فقط در دوره سوم دوسالانه بود كه داور خارجى دعوت نشد؟
نه ما در تمام دوره ها داور خارجى داشتيم.
* آيا اين روند دعوت از داوران به شكل معكوس نيز وجودداردوكاريكاتوريست هاى ما به مسابقه و دوسالانه هاى خارجى دعوت مى شوند؟
بله. خودم من در چند سال اخير به عنوان داور در مسابقه «سان آنتونيو» در كوبا، مسابقه «ملا نصرالدين» در تركيه، مسابقه اى در چين و مسابقه «آيدين دوغان» در تركيه حضور داشتم. هنرمندان ديگرى مثل آقاى توكا نيستانى و آقاى كامبيز درمبخش نيز به مسابقه هاى مختلف دعوت شده اند. خوشبختانه به غير از بحث داورى، كاريكاتوريست هاى ما در مسابقه هاى بين المللى جايگاه بسيار خوبى دارند و تقريباً در هر ماه يكى دو تا جايزه جهانى به دست مى آورند. در همان مسابقه آيدين دوغان كاريكاتوريست هاى ايرانى ۱۴ اثر در ميان ۴۰ اثر نهايى داشتند و براى اولين بار در سال هاى پس از انقلاب آقاى مجيد امينى از رشت جايزه سوم را به دست آورد كه جايزه بسيار معتبرى است. در واقع توجه به كاريكاتور در شهرستان ها رشد كرده و تمركز آن در تهران از بين رفته است. براى مثال آقاى مسعود ضيايى در فولاد شهر اصفهان زندگى مى كند و تاكنون حدود ۷۰ جايزه بين المللى و ملى را به دست آورده.
* در هفت دوره اى كه از دوسالانه كاريكاتور مى گذرد، هميشه يك موضوع اصلى براى آن انتخاب شد. اما فقط يك دوره موضوع تقريباً سياسى داشت كه آن هم «گفت وگوى تمدن ها» بود. آيا تعمد خاصى در پرهيز از موضوع هاى سياسى وجود دارد؟ با توجه به آن كه كاريكاتور سياسى، شاخه مهمى از اين هنر به شمار مى رود.
در اين نوع كاريكاتورى كه به دنبال آن هستيم، مفاهيم ناب و غيرتكرارى مورد نظر ماست. مى توانستيم اين نمايشگاه را كاملاً سياسى برگزار كنيم. به نظر من تأثيرگذارى اين اتفاق، خيلى بيشتر از مطرح كردن موضوع هاى سياسى است. البته به شكل اينترنتى سايت خانه كاريكاتور، مسابقه هاى سياسى نيز داشتيم. مسابقه هايى مثل «فلسطينى خانه ندارد» كه در آن جا نيز نگاه ما تحميلى نبود. ما به موضوع هايى مثل «عدالت در جهان» يا «ترور و تروريسم» پرداختيم كه هنرمندان تمام كشورهاى جهان، ديدگاه هاى خود را نسبت به آن ها ارائه كردند. اما در دو سالانه، نگاهى هنرى بر اساس جنبه هاى انسانى به يك اتفاق داشتيم. مثل اين دوره كه موضوع سالمند را انتخاب كرديم. حضور هنرمندانى از ۶۶ كشور جهان در دوسالانه كاريكاتور نشان مى دهد كه اگر در عرصه هاى بين المللى به مباحثى فارغ از خط بندى هاى سياسى بپردازيم هم حضور كشورهاى ديگر پررنگ تر مى شود و هم جايگاه هنر كاريكاتور مابرجسته تر خواهد شد.دوسالانه، نمايشگاهى كاملاً هنرى است.
* شما در صحبت هاى خود به نقش مطبوعات در ترويج كاريكاتور اشاره كرديد. در چند سال گذشته، رشدى در اين عرصه مشاهده مى شد اما هم اكنون دوباره ركودى در اين زمينه پيش آمده است. با توجه به شرايط فعلى، آينده كاريكاتور كشور در استفاده از فضاى مطبوعات را چگونه مى بينيد؟
واقعيتش را بخواهيد نگاه من به مطبوعات براى دنياى كاريكاتور بدبينانه است كه چند دليل دارد. دليل اول اين است كه دست اندركاران مطبوعات از استفاده كاريكاتور مى ترسند. چون كاريكاتور مى تواند معنى هاى مختلفى داشته باشد، نكته ديگر اينكه در مطبوعات براى كاريكاتوريست ها از نظر دستمزد، ارزش هاى واقعى درنظر گرفته نمى شود و پايين ترين تعرفه به كاريكاتور داده مى شود.يعنى كاريكاتور هنوز از نظر تعرفه، جايگاه خود را ندارد درحالى كه كاريكاتور نيز خلق يك اثر هنرى است. از سوى ديگر قانون كپى رايت نيز براى استفاده از كاريكاتور درنظر گرفته نمى شود و حتى بدون ذكر نام كاريكاتوريست ازآثار آنها استفاده مى شود. بعضى وقت ها، اين روند، شكل بسيار وحشتناك ترى به خود مى گيرد و اثر يك هنرمند بعد از دستكارى شدن و تغيير شكل پيدا كردن در مطبوعات كار مى شود. به همين دليل، ما كاريكاتوريست واقعآً حرفه اى نداريم و تعداد اين افراد بيش از ۱۵ يا ۲۰ نفر نيست. اين روند موجب آزرده شدن كاريكاتوريست ها شده است. فكر مى كنم نگاه اربابان جرايد به كاريكاتور بايد تغيير كند.
