اميد حاتمى

تهران شهر آلودگى هاست .چهره خيابانها آشفته است، خانه هاى كوتاه و بلند هر يك با پنجره هاى متفاوت بدقواره و شيشه هاى رنگ به رنگ كنار هم چيده شده اند و ديوارها با رنگ هاى تند ، نقش شابلون هاى تبليغاتى را در خود حك كرده اند. پوسترها و برچسب هاى تبليغاتى تا بلندترين ارتفاع تيرهاى چراغ برق و درهاى فلزى خانه ها چشم را مى آزارد. نگاه با چشم انتقادگر به در و ديوار شهر ، آشفتگى پوسترها، بيلبوردها و تابلوهاى تبليغاتى آلودگى بصرى وحشتناكى را نشان مى دهد. تصاويرى كه بى هيچ نظم منطقى در اندازه ها، شكل ها و رنگ هاى ناموزون، مجموعه چشم آزارى را به نمايش گذاشته اند.ازسوى ديگر ،ساختمانهاى ناهمگون با بافت هاى مجاور، افزايش حجم تبليغات محيطى و بى توجهى به شيوه هماهنگ آذين بندى و زيباسازى شهر غالب بافت هاى شهر تهران را به چشم اندازهايى آشفته و ملال آور تبديل كرده است.بدين ترتيب به نظر ،تهران ، شهرى است كه در جريان پرشتاب توسعه شهرى، تمام علقه ها و وابستگى هاى فرهنگى و حتى چهره تاريخى اش را پشت سر مى گذارد و مى رود.
***
تبليغات عنان گسيخته، محدودترين فضاهاى قابل استفاده تهران را نيزدر سيطره خود گرفته است. احمد زاغى يك كارمند تهرانى است. او مى گويد: واحدهاى كوچك، تبليغات خود را به در و ديوار منازل، دستگاههاى ادارى و تجارى، سر خود مى چسبانند و اغلب با ابزارى ساده و به صورتى نازيبا اقدام به تبليغات مى كنند كه چهره شهر را بسيار زشت مى كند.
وى مى افزايد: شركتهاى بزرگ هم با اقلام تبليغى بسيار بزرگ شهر را به تسخير در آورده اند، به گونه اى كه آلودگى ناشى از آن گاه منجر به خساراتى چون بروز تصادف مى شود.
طبق قوانين موجود از جمله قانون راهنمايى و رانندگى بسيارى از تبليغات مرسوم و معمول، غيرقانونى و مسؤولان بايد با مبادرت كنندگان برخورد نمايند، اما دست اندركاران به اعمال اين قوانين بى اعتنا هستند.  جلال قاسمى يكى ديگر از شهروندان با گلايه از آگهى هاى تبليغاتى مختلفى كه هر روز بر در ديوار شهر خودنمايى مى كنند،اظهار مى دارد: اين آگهى ها علاوه بر اينكه چهره اى زشت و كثيف از شهر ساخته اند، گاهى هم باعث گرفتارى هاى عديده اى براى شهروندان مى شوند.
وى مى افزايد: واقعاً بر روى اين آگهى هاى تبليغاتى بايد نظارت دقيقى انجام بگيرد، هر چند كه ممكن است كار سختى باشد، اما به هر حال وظيفه اى است كه بر عهده مسؤولان است.
خانمى نيز مى گويد: ما واقعاً از دست اين برچسب هايى كه به در و ديوار خانه مى زنند، خسته شده ايم، هر چه تميز مى كنيم، فايده اى ندارد. البته اگر تميز هم نكنيم پس از مدتى ديگر حتى رنگ در را هم نمى توانيم، تشخيص بدهيم.
پرويز خانى كارشناس مسائل شهرى در اين باره معتقد است: ناهنجاريهاى محيطى به صورت لجام گسيخته در تهران گسترش يافته و سالها كار بنيادين در پايتخت لازم است تا اين وضعيت بهبود يابد.وى رشد قارچ گونه تبليغات محيطى و بدون ضابطه در اين شهر را نمونه اى از ناهنجاريهاى محيطى دانست و گفت: وجود چند متولى در امر تبليغات باعث شده تا نظارت دقيقى وجود نداشته باشد، برخى از شركتهاى تبليغاتى با گرفتن مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى به فعاليت مى پردازند در صورتى كه هيچ گونه ضوابط مربوط به مسائل شهردارى و آلودگيهاى محيطى را رعايت نمى كنند.
اين كارشناس با اشاره به نصب بيلبوردهاى بزرگ در بزرگراه هاى تهران گفت: قرارگيرى تابلوهاى تبليغاتى در بزرگراه ها و اتوبانها بايد تابع قوانين بين المللى خاصى باشد كه متأسفانه در ايران اين قوانين رعايت نمى شود و به همين دليل بارها شاهد تصادفات مرگبار در بزرگراه ها بوده ايم.«خانى» ادامه مى دهد: با توجه به درآمد بالاى صنعت تبليغات، متأسفانه شاهد بوده ايم كه در هر گوشه اى از شهر يك تابلو يا پلاكارد نصب شده كه اغلب بدون رعايت ضوابط و قانون اين كار انجام شده است.
اين استاد دانشگاه با اشاره به طرح الگوسازى سازمان زيباسازى گفت: اين سازمان اعلام كرد قسمتى از شهر يا يكى از خيابانهاى تهران را به عنوان الگو تزيين خواهد كرد تا بقيه شهر نيز از آن پيروى كنند، در حالى كه خود اين سازمان كه وابسته به شهردارى تهران است در بسيارى موارد مرتكب تخلف در امر تبليغات محيطى مى گردد. مرادى گفت: نصب پلاكارد يا پانلهاى تبليغاتى در قسمتى از شهر، بدون در نظر گرفتن موارد علمى، زيانبار و باعث آلودگيهاى بصرى در سطح شهر مى شود...
***
نبود ضوابط مشخص براى كنترل كيفى نماى ساختمان هاى تهران در سالهاى گذشته از يك سو و اعمال سليقه شخصى مالك يا كارفرما و استفاده از مصالح و مواد نامرغوب از سوى ديگر بخش قابل توجهى از ارزشهاى بصرى قابل تأمل در فضاى زيستى شهر را مخدوش كرده و كيفيت بدنه هاى شهر تهران را در غياب طرح جامع معمارى كاهش داده است. در چنين شرايطى اعمال سليقه هاى شخصى چنان است كه آشفتگى را بر سيماى بصرى تهران تحميل كرده است كه نماى هر ساختمانى بى هيچ هماهنگى با نماهاى مجاور و موقعيت اقليمى حاكم بر آن، ساز خود را مى زند.
دكترمحمود دهقان رئيس گروه كارشناسى ارشد تبليغات بازرگانى دانشكده صدا و سيما معتقد است : فقط ۲۰ درصد تبليغات شهرى كشور با استانداردهاى جهانى مطابقت داردكه اين تبليغات غير استاندارد موجود در كلانشهرهايى نظير تهران اين صنعت را دچار ركود كرده است.
از طرف ديگر به اعتقاد بسيارى از شهروندان رشد بى رويه تابلوها و بيلبوردها و مناظر تبليغى در سطح شهر و مخصوصاً بزرگراه ها روزانه منجر به نوعى آلودگى بصرى و حواس پرتى مى شود و با گذشت زمان اين تبليغات شكل بى نظم ترى به خود مى گيرند. عضو هيأت علمى دانشكده صداوسيما و صاحبنظر در مسائل تبليغات در اين باره مى گويد: متأسفانه به دليل عدم رعايت استانداردهاى تبليغات محيطى به نوع بدى از آلودگى بصرى رسيده ايم و اين موضوع با درهم ريختگى و شلختگى موجود در شهرها كاملاً واضح به نظرمى رسد.
وى خاطر نشان مى سازد: اينگونه تبليغات نه تنها به محيط زندگى شهروندان لطمه بزرگى وارد ساخته است بلكه موجب ضرر و زيان مشترى و صاحبان تابلو شده به طورى كه تبليغات شكل تخريبى به خود گرفته و با ادامه اين روند هم سازمان هاى زيباسازى و هم آژانس ها متضرر خواهند شد.
از سوى ديگر با تفكيك معابر پرسرعت - بزرگراه ها و شاهراه ها - مناطقى با سرعت متوسط و مناطق كم سرعت درون شهرى و برون شهرى به اين نتيجه مى رسيم كه تبليغات در هيچ يك از اين نقاط شكل درست و منطقى ندارد.
از طرف ديگر دانش تبليغات در كشورهاى اروپايى سابقه اى بالغ بر ۳۰۰سال دارد و از ۱۰۰سال گذشته تا كنون اين صنعت را با استانداردهاى جهانى پيش برده اند و اكنون اين رشته در دانشگاههاى آنان نيز تدريس مى شود بنابر اين تجربيات امروز كشورهاى اروپايى حاصل سالها آزمون و خطاست و بايد از اين تجربيات بهترين بهره ورى را داشت. به گفته دهقان بيش از ۸۰ درصد تبليغات كشور بايد از سطح بزرگراهها حذف شود چرا كه تابلوهاى نصب شده در آن منجر به بروز تصادف و حواس پرتى رانندگان مى شود.
اين در حالى است كه رئيس سازمان زيباسازى شهر تهران نيز معتقد است: در گذشته از مطالعات علمى در شهر تهران بهره گرفته نشده است.وى مى گويد: هم اكنون مطالعات صورت گرفته و اين مطالعات به صورت الگو اجرا مى شود.
رئيس سازمان زيباسازى شهر تهران اعتقاد دارد: الگوهاى تبليغاتى كه از سوى اين سازمان ارائه شده به صورت علمى و براساس نيازهاى فرهنگى شهر پر جنب و جوش تهران است.
وحدتى مى افزايد: الگوهاى جديد باعث اشتغال زايى ۱۰۰ هزار نفر در صنعت تبليغات شده است، در حالى كه در گذشته اين صنعت تنها در انحصار عده اى خاص بود.
وى نصب تلويزيونهاى شهرى را يكى از الگوهاى ارائه شده مى داند و با اذعان به اين كه تبليغات در تهران رشدى ناهمگون و خارج از ضابطه داشته است، مى گويد: نگاه ها به اين وسيله، نگاه تبليغاتى نيست، بلكه در صدديم تا با اين وسيله جاذبه هاى شهرى را افزايش دهيم.
او مى گويد: از طرفى نصب دهها تلويزيون در سطح شهر باعث خواهد شد تا آلودگيهاى بصرى مانند تابلوهاى تبليغاتى و بندهاى مختلف كه به صورت ناهمگون در سطح شهر ديده مى شود، جمع آورى گردد.
«وحدتى اصل» اضافه مى كند: براساس مصوبه شوراى اسلامى شهر تهران متولى تبليغات در سطح شهر، سازمان زيباسازى است. به همين منظور در نخستين اقدام تابلوهاى تبليغاتى را به تملك خود در آورديم و آنها را در اختيار سازمانها و نهادهاى مختلف قرار داديم، اما هنوز هم شاهد تخلفهاى مختلفى هستيم.رئيس سازمان زيباسازى شهردارى تهران با اشاره به نظارت بر تبليغات محيطى گفت: ستادى به نام «محتواى تبليغات محيطى» در تهران تشكيل شده كه هر تابلويى كه بخواهد در شهر نصب شود، قبل از اكران تأييد مى كند.
وى همچنين با اشاره به رعايت نكردن قانون توسط سازمانها و نهادهاى مختلف مى گويد: تبليغات در كشور ما به صورت خودرو عمل كرده و هيچ حركت سيستماتيك نداشته؛ اين مسأله باعث بروز ناهنجاريهايى شده و برخى مردم و سازمانها خود را محق مى دانند به حقوق مردم تجاوز كنند؛ مثلاً يك مغازه دار كه بر سر در مغازه اش تبليغات شركتهاى مختلف را نصب مى كند از نظر ما حقوق شهروندى را رعايت نكرده است؛ زيرا فضاى عمومى شهر را به مخاطره انداخته، اين در حالى است كه اين مغازه دار خود را محق مى داند كه از فضاى شهر استفاده كند.وحدتى در ادامه افزود: رعايت نكردن حقوق مردم از سوى بسيارى از نهادهاى دولتى نيز مشاهده شده و ما تاكنون با شكايت از اين دستگاهها بيش از ۲۰۰ حكم از مراجع قضايى گرفتيم تا بتوانيم با اين افراد يا سازمانها كه باعث نازيبا كردن شهر شده اند، برخورد كنيم.
وى ادامه داد: شهردارى اعتقاد دارد محدوده و فضاى شهر در اختيار شهردارى است و افراد و سازمانهاى مختلف نمى توانند به صرف اين كه ملك خصوصى دارند، تابلوى تبليغاتى در آن نصب كنند.
از سوى ديگر احكام مراجع قضايى نيز وحدت رويه ندارد و اين مسأله باعث شده كه برخى افراد متخلف توجهى به حكم دادگاه نداشته باشند و دوباره مرتكب تخلف شوند، به طور مثال سال گذشته ۲‎/۵ ميليارد تومان هزينه كرديم تا برچسبهاى تبليغاتى را از در منازل شهروندان تهرانى پاك كنيم، اما به دليل اين كه احكام قاطعى براى متخلفان صادر نشد، هم اكنون نيز شاهد تكرار تخلف هستيم.
معاون طرح و برنامه سازمان زيباسازى ضعف قانونى براى برخورد با متخلفان در اين زمينه را مهمترين مانع در راه كنترل اين تبليغات مخرب مى داند و مى گويد: «به دليل نبود قوانين بازدارنده براى برخورد با متخلفان در اين زمينه، منظر شهرى كه بايد حريم امن زندگى شهروندان باشد، جولانگاه پيام هاى تبليغاتى شده و كنترل اين اقدامات با تكيه بر اين قوانين امكانپذير نيست. اجرايى شدن قطعى اين برنامه ها نيازمند بازنگرى در قوانين موجود و همكارى مستمر دستگاههاى قضايى و تصويب قوانين جديد است.»در ساير كشورهاى جهان تعرض به فضاهاى عمومى و ايجاد آلودگى هاى بصرى مجازات هاى سنگين و قابل توجهى را به دنبال دارد. اين درحالى است كه براساس ماده ۹۲ قانون شهردارى ها تنها مبلغ ده هزارريال جريمه براى متخلفان تبليغات غيرقانونى و برچسب هاى ديوارى در نظر گرفته شده كه هم اكنون، قطع تلفن، پرداخت جريمه پانصدهزارريالى و الزام متخلف به پاكسازى برچسب ها و تبليغات مزاحم نيز به آن اضافه شده اما همچنان وجود اين قانون در شرايط فعلى، به تنهايى براى ساماندهى عرصه ناهماهنگ تبليغات تهران چندان كارآمد نخواهد بود. «رسول خادم» رئيس كميسيون فرهنگى شوراى اسلامى شهر تهران در اين مورد مى گويد: «ساماندهى فضاهاى تبليغاتى در تهران و آرام سازى چشم اندازهاى بصرى شهر، نيازمند طى فرآيند علمى و كارشناسى شده و همچنين همكارى همه دستگاههاى متولى و پرهيز از موازى كارى ها در اين زمينه است. تاكنون طرح جامع يا چارچوب مشخصى براى تبليغات در تهران وجود نداشته و به همين دليل اغلب تبليغات بدون توجه به اصول كارشناسى و ترافيكى و همچنين تأمين بهداشت روانى جامعه انجام شده است».
***
سازمان زيباسازى شهر تهران در ماه هاى گذشته اقدام به تدوين آيين نامه ساماندهى تبليغات غيرمجاز شهرى با هدف كاهش آلودگى هاى بصرى كرده است. اين سازمان بعد از پاكسازى ديوارها در اسفندماه سال گذشته، اقدام به مقابله با كسانى كه اقدام به چسباندن اين تبليغات مى كنند، خواهد كرد. منظر خير حبيب اللهى عضو كميسيون فرهنگى شوراى اسلامى شهر تهران مى گويد : خيابان جمهورى به خيابان سامسونگ و پاناسونيك تبديل شده و به اين نابسامانى كه مورد اعتراض مردم نيز هست بايد هرچه سريعتر رسيدگى شود.دكتر خسرو دانشجو عضو كميسيون معمارى و شهرسازى شوراى شهر تهران نيز همين نظر را دارد .او مى گويد: پيگيرى ها براى ارسال فرم و شكل تبليغات اتوبوسرانى و مترو به ستاد نظارت بر تبليغات محيطى تاكنون به نتيجه نرسيده است.
وى تأكيد مى كند : ستاد نظارت بر تبليغات محيطى، كارى به درآمد اين شركتها ندارد و درآمد حاصله از تبليغات متعلق به خود آنان است اما خواستار هماهنگى آنان با ستاد در خصوص فرم و شكل تبليغاتشان است.
دانشجو ، دريافت عوارض از شهروندان توسط سازمان زيباسازى و شهردارى هاى مناطق را به دليل شفاف نبودن و برداشت هاى متعدد از متن مصوبه شوراى شهر تهران در زمينه اخذ عوارض منطقى ندانست و افزود: مردم به دليل مشخص نبودن مراجع پرداخت عوارض اين تابلوها بر سر در مغازه ها، بيلبوردها در بزرگراهها و حاشيه خيابانها، و اينكه اين مرجع سازمان زيباسازى است يا شهردارى هاى مناطق دچار سردرگمى شده اند و بايد هر چه زوتر اين وضعيت مشخص شود.در همين مورد،دكتر دهقان رئيس انجمن صنفى كانونهاى تبليغاتى كشور مى گويد: مهمترين مشكل شركتها و كانونهاى تبليغاتى وجودمراكز و نهادهاى متعدد تصميم گير در عرصه تبليغات است. وى مى افزايد: صنعت تبليغات در كشور داراى متوليان مختلفى است زيرا هر يك از سازمانها و نهادهايى كه با حوزه تبليغات مرتبط هستند براى خود قانون خاصى دارند به طورى كه براى تبليغات در رسانه هاى شنيدارى و تصويرى بايد تابع قانون اداره كل بازرگانى سازمان صدا و سيما باشيم و در حوزه شهرى و تبليغات محيطى، سازمان زيباسازى شهردارى تهران قانون مخصوص به خود را دارد. همچنين شركت مترو يا شركت واحداتوبوسرانى به رغم اينكه تحت پوشش شهردارى تهران هستند قانونى متفاوت دارند و براساس مقررات خودشان اقدام به تبليغ مى كنند. حتى صاحبان رسانه ها و مطبوعات نيز قانون خودشان را ملاك ومعيار تبليغات مى دانند. از همه مهمتر اينكه ما بايد حقوق مشترى ومخاطبان راكه سفارش دهنده آگهى وتبليغ هستند در نظر بگيريم بنابراين باتوجه به موارد مذكور چگونه مى توان درعرصه تبليغات فعاليت كرد؟ وى در ادامه مى افزايد: در بسيارى ازكشورهاى جهان صنعت تبليغات به دليل گردش مالى بالا از اعتبار و جايگاه ويژه اى برخوردار است ومقامات و مسؤولان كشورهاى خارجى دائماً در تلاش هستند تا موانع اين صنعت را حذف كنند. اما دركشور ما متأسفانه بيش از آنكه به فكر پشتيبانى از اين صنعت باشيم و دست اندركاران اين حرفه را حمايت كنيم هر از گاهى اين صنعت را درگير سليقه ها و سياستهاى غيركارشناسانه مى كنيم و با ايجاد ضوابط ومقررات دست وپاگير مانع پيشرفت و رونق اقتصادى دراين حوزه مى شويم. اين موانع به حدى است كه حتى بعضى اوقات امنيت شغلى دست اندركاران اين صنعت را به خطر مى اندازيم. آيا با اين گونه سياستها وسليقه ها كسى حاضر مى شود دراين صنعت سرمايه گذارى كند؟
***
در بررسى آلاينده هاى بصرى سيماى تهران نقش سياست هاى اجرايى سازمان زيباسازى و شهردارى در اجراى مبلمان هاى شهرى نيز در خور توجه جدى است. زيرا تركيب عناصر زيبايى شناختى، استفاده مناسب از رنگ ها در طراحى و اجراى بسيارى از پل هاى ارتباطى و ساير المان هاى موجود در شهر و احداث پلهايى همچون پل عابر پياده واقع در بزرگراه حقانى (ورودى ايستگاه مترو ميرداماد) كه نوعى تنوع بصرى در شهر ايجاد كرده درساير نقاط تهران كمتر مورد توجه قرارگرفته است. همچنين نبود سياستگذارى واحد براى زيباسازى مناطق مختلف شهر نيز به نوعى به اغتشاش در سيماى بصرى تهران دامن زده است. استفاده بى رويه از شيلنگ هاى نورى در پايتخت و طراحى حساب نشده المان هايى كه همچون درختان نخل، نمادى كه ريشه بنيادين درفرهنگ ما ندارد نشان از نبود طرح مشخص براى آرايش و پيرايش فضاهاى عمومى تهران دارد.
نگاهى گذرا به كيفيت فضاهاى بصرى در تهران نشان دهنده بى توجهى اغلب برنامه ريزان شهرى نسبت تنزل ارزش هاى سيما و منظر شهرى در سالهاى اخير است. معضلى كه اغلب فضاى عمومى تهران را به محيطى ملال آور و استرس زا براى شهروندان تبديل كرده است. ضمن اين كه ايجاد فضاهاى چشم نواز در تهران قطعاً با برگزارى چند سمينار و همايش با موضوع «سيما و منظر شهرى» كه اغلب به ارائه راهكارهاى اجرايى منتهى نمى شوند، ميسر نخواهد شد بلكه ايجاد شهرى با بناهاى متوازن و هماهنگ، نيازمند همكارى نزديك دستگاههاى متولى چون وزارت مسكن و شهرسازى و شهردارى و حضور مؤثر تشكل هاى غيردولتى پرهيز از بخشى نگرى در اين مورد است.