فاطمه اميرى
«ايدز مرگ است. ايدز پايان زندگى است. افراد مبتلا به ايدز به سزاى اعمال خود رسيده اند. از اين افراد بايد دورى كرد. افراد مبتلا تعمداً ديگران را آلوده مى كنند. افراد مبتلا دنبال انتقام از جامعه هستند. آنها انسانهاى خطرناكى اند. افراد مبتلا را بايد قرنطينه كرد.» اينها قضاوت هايى است كه در سطح جامعه پيرامون بيمارى ايدز يا (HIV) وجود دارد و تا وقتى اين باورها تغيير نكند پيشگيرى از بيمارى ايدز و مقابله با گسترش آن در جامعه با دشوارى بسيارى همراه خواهد بود. كارشناسان ايدز معتقدند برداشتن داغ ننگ از بيمارى ايدز و مبتلايان آن راه را براى اقدامات پيشگيرانه و حمايت از مبتلايان هموار مى كند. اما تحت تأثير اين نگرش كاملاً منفى به بيمارى ايدز و دارندگان HIV مثبت در كشور ما ۸۰ تا ۹۰ درصد مبتلايان به عفونت يا از خدمات مراقبتى برخوردار نيستند يا به خاطر فرار از سرزنش جامعه حاضر به مطرح كردن بيمارى و بالطبع استفاده از خدمات مراقبتى نيستند. ضمن آن كه در ايران چهار پنجم تا شش هفتم مبتلايان به اين عفونت ، حتى از آلودگى خود نيز خبر ندارند. معصومه راغبى مدير انجمن تنظيم خانواده ايران مى گويد: «هرچند در دو دهه گذشته ايران از يك امنيت نسبى برخوردار بود، اما اين سپر امنيتى در سالهاى اخير محوتر شده است . جوانان بيشترين بخش جمعيت كشور را شامل مى شوند. بايد بپذيريم جوان ما رفتارهاى پرخطر دارد. بيماريهاى مقاربتى ، اعتياد و رفتارهاى پرخطر بويژه بين جوانان زير ۲۵ سال در حال افزايش است و نيمى از موارد جديد مبتلايان به ويروس HIV را جوانان همين گروه سنى تشكيل مى دهند و براى اين جوان ديگر نصيحت و آموزش هاى كليشه اى اثرگذارى ندارد. به همين دليل اولين قدمها براى اطلاع رسانى دقيق در باره بيمارى ايدز را بايد با انگ زدايى از آن برداريم.»
باورهاى عمومى اعتياد را جرم و معتاد را مجرم مى داند. بر مبناى اين باورها تماس هاى جنسى خارج از چارچوب خانواده مذموم است. صحبت در باره مسائل جنسى در دوره نوجوانى و بلوغ مسأله اى ناپسند به شمار مى رود و آموزش مهارتهاى زندگى و ايدز در مدارس باعث بى پروا شدن نوجوانان مى شود. اما واقعيت ها مى گويد اين تماسها خارج از باورهاى مورد قبول جامعه اتفاق مى افتد. كشف محموله هاى قرص اكس و مواد اعتياد آور نشان مى دهد براى اين مواد مشترى وجود دارد. و اين كه بايد پيش از بلوغ در باره جنبه هاى فيزيكى و روانى آن با نوجوانان و كودكان حرف زد. يك كارشناس ايدز مى گويد: « بحران هاى تشديد شده دوران بلوغ زمينه براى گرايش به بسيارى از رفتارهاى پرخطر در سنين نوجوانى و جوانى به وجود مى آورد. در حال حاضر شايع ترين گروه سنى آلوده به ايدز در كشور گروه ۲۵ تا ۳۴ ساله هستند. براى كنترل ايدز ما بايد در هرمرحله اى از زندگى ، آموزش هاى متفاوت و متناسب با آن موقعيت را در اختيار فرد قرار بدهيم تا امنيت اجتماع را بالا ببريم.»
اولين مورد آلودگى به HIV در ايران در سال ۶۵ در يك پسربچه شش ساله هموفيلى شناخته شد. تا قبل از سال ۷۵ وضعيت كشور به صورت همه گيرى محدود بود اما در اين سال، اولين همه گيرى ايدز در بين معتادان تزريقى در يكى از زندانهاى كشور رخ داد. به گفته معصومه راغبى مدير انجمن تنظيم خانواده كشور سرعت انتشار اين همه گيرى بسيار بالا است. شيوع بيمارى تا سال ۷۸ كمتر از يك در هر ۱۰ هزار نفر بود. آمارى كه انجمن از تعداد افراد آلوده به ويروس HIV در اختيار دارد حدود ۹۰ تا ۱۰۰هزار فرد آلوده است كه ۹۵درصد آن را مردان تشكيل مى دهند.» قرارگرفتن كشور در مسير ترانزيت موادمخدر سبب شده ايران از افزايش ميزان اعتياد و بويژه گسترش اعتياد تزريقى در امان نماند. تأثير مخرب اين مسأله به حدى است كه در حال حاضر عامل ۹۹ درصد از موارد ابتلا به ويروس ايدز اعتياد تزريقى است.براساس آمار ستاد مبارزه با مواد مخدر در بين دوميليون مصرف كننده مواد مخدر در كشور ۳۰۰هزار نفر مصرف كننده هرويين هستندكه ۱۵۰ الى ۱۶۰ هزار نفر آنان مواد را به صورت تزريقى مصرف مى كنند و اشتراك در سرنگ و سوزن در بين اين گروه بسيار شايع است. هرچند در سالهاى اخير درصد آلودگى به ويروس HIV از طريق روابط جنسى با سرعت زيادى در حال افزايش است.
به اعتقاد دكتر صفيه شهريارى افشار مشاور معاونت سلامت وزارت بهداشت «فاصله بين سن بلوغ و ازدواج، عدم علاقه مندى جوانان به ازدواج در سنين پايين ، به هم خوردن تعادل ميان تعداد مردان و زنان در سن ازدواج تا حدودى تبديل خانواده هاى گسترده به هسته اى و تفاوت نسل ها ريسك رفتارهاى پرخطر را افزايش مى دهد.»
تا مدتها وجودتابوهاى عرفى و اعتقادى سبب كنترل رفتارهاى پرخطر بويژه در ميان جوانان شده بود، اما به دليل همان نكاتى كه دكتر شهريارى افشار آنها را برشمرد، موارد گزارش شده آلودگى به HIV در كشور روبه افزايش است. دكتر افشار، زندانيان ، مصرف كنندگان تزريقى ، شاغلين به فحشا، همسران يا شركاى جنسى اين گروهها و جوانان را از جمله گروههاى اصلى پرخطر و در معرض خطر ابتلا به ويروس ايدز مى داند و مى گويد: «بزرگترين چالش موجود در برنامه كنترل ايدز و عفونت هاى قابل انتقال از تماس جنسى در كشور موانع فرهنگى ، عرفى و برخى قوانين موجود است. بخش وسيعى از گروهى كه در معرض خطر ابتلا به HIV قرار دارند افرادى اند كه به رفتارهايى مبادرت مى ورزند كه از لحاظ عرفى پذيرفته شده نبوده و غيرشرعى و غيرقانونى نيز محسوب مى شوند. همين مسأله معضل بزرگى را در كشور براى شناسايى افراد آلوده و تحت كنترل گرفتن آنها به وجود مى آورد.»
شيوع ايدز، نگرانى اصلى كشورهاى توسعه يافته و درحال توسعه است. تا اواسط سال ۱۹۹۳ ، تقريباً چهار پنجم از كل افراد آلوده به HIV در كشورهاى در حال توسعه زندگى مى كردند و گفته مى شد در دنيا روابط جنسى محافظت نشده شايع ترين راه انتقال ويروس HIV است. از سال ۱۹۸۱ زمانى كه بيمارى ايدز نخستين بار شناخته شد تاكنون بيش از ۲۰ ميليون نفر جان خود را از دست داده و دهها ميليون ديگر با عفونت ويروس HIV زندگى مى كنند. در كشورهاى در حال توسعه كه ۹۵ درصد افراد آلوده به ويروس HIV را در خود جاى داده اند، در سال ۲۰۰۲ فقط پنج درصد افرادى كه به درمان نياز دارند به آن دسترسى داشته اند. در بسيارى از كشورهاى منطقه جنوب صحراى آفريقا نرخ رشد بيمارى ايدز همچنان بالاست و اين ويروس در برخى از پرجمعيت ترين كشورهاى دنيا از جمله چين، هند، اندونزى و روسيه نيز در حال گسترش است. كارشناسان معتقدند نرخ رشد موارد جديد آلودگى به ويروس HIV در سطح جهان ممكن است تا پايان سال ۲۰۰۵ به ۲۵ درصد و حتى بيشتر هم برسد. اهميت و ضرورت توجه به اين بيمارى و تبعات آن سبب شد كه در كنفرانس بين المللى جمعيت و توسعه كه در سال ۱۳۷۳ در قاهره برگزار شد، از سوى ۱۷۹ كشور شركت كننده در كنفرانس مقابله با بيمارى ايدز مورد تأكيد قرار گيرد. همچنين در سال ۱۳۷۹ همزمان با آغاز هزاره سوم رهبران ۱۸۹ كشور در اجلاس توسعه هزاره گرد هم آمدند تا در مورد راههاى مبارزه با فقر و گرسنگى ، بى سوادى، تبعيض عليه زنان، تخريب محيط زيست ، بيماريها و از جمله ايدز با هم تبادل نظر كنند. نتيجه اين تعاملات دولتهاى امضاكننده سند اجلاس توسعه هزاره را موظف به تلاش براى پيشگيرى و كاهش شيوع آلودگى به HIV و به حداقل رساندن اثرات آن كرد. افزايش آگاهى مردم در سطوح فردى، محلى و ملى در باره نتايج آلودگى به HIV و بيماريهاى كشنده وابسته و جلوگيرى از آنها، پرداختن به نابرابرى هاى اجتماعى، اقتصادى، جنسيتى و نژادى كه آسيب پذيرى به اين بيمارى را افزايش مى دهند از وظايف دولتها در زمينه مقابله با گسترش بيمارى ايدز برشمرده شد. همچنين مقرر شد دولتها برنامه هايى براى كاهش شيوع آلودگى به HIV با برگزارى بسيج اطلاعاتى ، آموزشى و ارتباطى به منظور افزايش آگاهى و تأكيد بر تغيير رفتار در نظر بگيرند. آموزش و اطلاعات جنسى را به افراد آلوده و غيرآلوده بويژه، نوجوانان ارائه كنند . سطح آگاهى و اطلاعات كاركنان بهداشتى و ارائه كنندگان برنامه هاى تنظيم خانواده را در حوزه بيماريهاى مقاربتى و HIV افزايش بدهند و به بررسى و تشخيص رفتارهاى پرخطر كه محتاج توجه و خدمات ويژه است بپردازند. به آموزش رفتارهاى جنسى ايمن و مسؤولانه كه شامل پرهيز داوطلبانه از فعاليت هاى جنسى ناايمن و استفاده از كاندوم (پوشش در روابط جنسى) مى شود، توجه نشان دهند و نيز آموزش هايى را براى دورى جستن از وسايل و توليدات خونى آلوده و آموزش به معتادان تزريقى در اجتناب از استفاده اشتراكى از سوزن تزريق به كاركنان بهداشتى ارائه كنند. همچنين برمبناى برنامه كنفرانس جمعيت و توسعه قاهره و اجلاس توسعه هزاره دولتها بايدسياستها و دستورالعمل هايى براى محفوظ نگهداشتن حقوق افراد آلوده به HIV و اعضاى خانواده آنها تهيه كرده و تبعيض هاى موجود برضد افراد و خانواده آنها را از ميان بردارند. يك كارشناس ايدز مى گويد: «اگر ما روى آدمهايى كه در حال حاضر HIV مثبت هستند، سرمايه گذارى و كار كنيم، دستاوردهاى خيلى بيشترى خواهيم داشت. خدمات آموزشى ، پيشگيرى و مراقبتى ويژه اى برايشان در نظر بگيريم. برويم سراغ معتادان تزريقى و كسانى كه روابط جنسى آلوده دارند. باور كنيم چنين آدمهايى در جامعه ما زندگى مى كنند. به آنها آموزش تغيير رفتار بدهيم. بپذيريم كسانى كه رفتارهاى پرخطر دارند به اندازه بقيه مردم در برابرشان مسؤوليت داريم نظام بهداشتى ما فقط براى مردم معمولى نيست. اگر چنين خدماتى بتوانيم ارائه كنيم با ايجاد ارتباط بهتر ، با كمك رسانه ها و سازمانهاى غيردولتى با كمك خود افرادى كه مبتلا به عفونت هستند و يارى خانواده ها در آن صورت مى توانيم مجموعه اى داشته باشيم كه دو كار در كنار هم انجام مى دهد. آموزش و اطلاع رسانى به عموم مردم و دوم آموزش، اطلاع رسانى و مراقبت و حمايت افراد آلوده و خانواده هاى آنها.»
در ارديبهشت ۸۴ فدراسيون بين المللى انجمن هاى تنظيم خانواده، ايران را به عنوان مركز عالى مبارزه با ايدز درجنوب آسيا انتخاب كرد و انجمن تنظيم خانواده كشور موظف شد به عنوان نمايندگى مركز عالى ايدز در جنوب آسيا براى كنترل و مهار بيمارى ايدز در ايران تلاش كرده و نتايج طرحها و برنامه هاى خود را در اختيار ساير كشورهاى جنوب آسيا قرار دهد. معصومه راغبى مدير اين انجمن مى گويد: «هرچند براساس سند اجلاس قاهره و اجلاس توسعه هزاره دولت موظف است در عرصه ترويج حقوق و بهداشت بارورى كه مبارزه با HIV و ساير بيماريها از ريز برنامه هاى آن محسوب مى شود با كمك سازمانهاى غيردولتى اقداماتى را به سرانجام برساند اما هنوز چالش هاى متعددى در پيشبرد برنامه عمل قاهره و توسعه هزاره وجود دارد. موانع فرهنگى ، عرفى و برخى قوانين موجود، مخفى و زيرزمينى شدن موارد ابتلا كه علاوه بر محروميت مبتلايان از دسترسى بموقع و حياتى به امر تشخيص و درمان موجب شيوع مهار گسيخته بيمارى مى شود، از چالش هاى موجود در كنترل بيمارى ايدز است. همچنين بايد از چالش هاى درون خانوادگى ، تراكم جمعيت ،تعارضات اخلاقى ، بحران هاى اجتماعى ، مهاجرت، اشتغال به فحشاى كنترل نشده ، عدم آمادگى در پذيرش برنامه هايى اساسى چون آموزش ترويج كاندوم، خدمات رسانى به معتادان تزريقى از طرف برخى مسؤولان ، كمبود امكانات تشخيصى ، مراقبت هاى بهداشتى و درمانى ، وجود داغ ننگ و برداشت هاى غلط و حرافى در باره بيمار مبتلا به HIV و عدم آگاهى كافى و صحيح از اين بيمارى نيز نام برد. در هر حال دركار كنترل، پيشگيرى و مهار بيمارى ايدز در كشور مشكل ايجاد مى كنند.»
واقعيت اين است كه هر فردى زن يا مرد، نوزاد، پير يا جوان، از هر قوم ، كشور ، مذهب، شغل و با هر سطح تحصيلات ممكن است به ويروس ايدز آلوده شود. در حال حاضر در هر شش ثانيه يك نفر به اين ويروس مبتلا مى شود و تنها راه مقابله و برخورد با آن در اين شرايط در گرو تعهد سپارى مسؤولان ، مطالعات و تلاش هاى كارشناسان و تأكيد بر نقش سازمانهاى غيردولتى و سپس درگيرساختن و حساس كردن اذهان افراد در گروههاى پرخطر نسبت به اين بيمارى و آگاهى رسانى به عموم مردم است.