فاطمه اميرى
در يكى از روستاهاى مركزى كشور، جايى كه كمتر از سه ساعت با پايتخت فاصله دارد، دختران جوان هنوز به شيوه گذشته مادرانشان زندگى مى كنند. زندگى براى آنها با كار در مزرعه، پختن نان، دوشيدن شير گوسفندان و نشستن پشت دار قالى سپرى مى شود. آنها به مانند زندگى مادرانشان در سنين پايين با مردى به صلاحديد خانواده ازدواج مى كنندو در فاصله يك سال نيز صاحب اولين فرزند خود مى شوند. با اين وجود تفاوت آشكارى ميان آنها و زنان نسل گذشته شان در حال شكل گيرى است. اينكه آنها ديگر نمى خواهند مانند مادران خود صاحب فرزندان متعددى شوند. اگر در گذشته داشتن دست كم ده فرزند سرنوشت خاص بسيارى از زنان روستايى بود، اين دختران جوان روستايى مى خواهند به شيوه اى متفاوت عمل كنند. شيوه اى كه در آن حق تصميم گيرى درباره تعداد و زمان تولد فرزندانشان را داشته باشند.
***
در نشست آبان ماه سال گذشته اتحاديه اروپا قرار بود ثريا عبيد رئيس صندوق جمعيت سازمان ملل درباره اهداف توسعه هزاره و آرمان دولتها در دستيابى به آن سخن بگويد. اما او معتقد بود نمى توان به اهداف توسعه هزاره رسيد، فقر و مرگ ومير كودكان و مادران را كاهش داد، توانمندسازى زنان را ارتقا بخشيد، شيوع ايدز را كند كرد و توسعه پايدار را تضمين كرد، بدون آنكه حقوق و بهداشت بارورى را به عنوان اولويت هر برنامه توسعه اى قرار داد.به اين ترتيب او نيز بر حقوقى تأكيد كرد كه در صورت فراموشى و عدم پايبندى به آنها هر ساله ميليونها انسان كه بيشتر آنها زنان هستند در كشورهاى فقير و يا در حال توسعه دچار آسيب و صدمه هاى جدى خواهند شد. در پوشه سفيد رنگ حاوى اطلاعات مربوط به اجلاس قاهره و توسعه هزاره كه توسط انجمن تنظيم خانواده ايران تهيه شده، بخشى هم به درج دوازده بند حقوق بهداشت بارورى كه فدراسيون بين المللى تنظيم خانواده در دستور كار خود قرار داده، اختصاص يافته است. هشتمين حق از حقوق بهداشت بارورى، حق تصميم فردى درباره تعداد و زمان تولد فرزندان است. در توضيح اين بند نوشته شده است: «هر كس حق دارد درباره تعداد و زمان تولد فرزندان خود تصميم بگيرد ضمن آنكه بايد امكانات رفع نابارورى براى زوجين كه مايل به داشتن فرزند هستند، فراهم شود.»
شهربانو زن جوان روستايى كه دو دختر دوقلوى هشت ساله دارد، توانسته با رعايت روشهاى پيشگيرى از باردارى، از حاملگى هاى ناخواسته جلوگيرى كند. او مى گويد: مادرم دوازده فرزند به دنيا آورد كه فقط هشت فرزندش زنده ماندند. خيلى زود پير و شكسته شد و سلامتى اش را هم از دست داد. ديدن همين وضعيت مادر سبب شد تا شهربانو بعد از ازدواج با آگاهى بيشترى درباره تعداد فرزندانش تصميم بگيرد.
به اعتقاد كارشناسان وجود بيش از ۱۶ هزار خانه بهداشت، ۴۵۰۰ مركز بهداشتى و درمانى، ۳۵۰ پايگاه بهداشت، ۲۹۰ مركز بهداشت شهرستان، چهل دانشگاه و دانشكده علوم پزشكى و خدمات بهداشتى و درمانى و وجود بيش از صد هزار پرسنل ارائه دهنده خدمات بهداشتى به حدود ۹۰ درصد مناطق روستايى و صددرصد مناطق شهرى، نقش مهمى در كاهش تعداد مواليد در كشور داشته است. معصومه راغبى مسؤول انجمن تنظيم خانواده كشور مى گويد: «خوشبخانه توانستيم در اجراى برنامه تنظيم خانواده از حمايت رهبران مذهبى نيز بهره ببريم. با حمايت از اين برنامه در سراسر كشور موفق شديم خدمات مربوط به تنظيم خانواده را در مناطق دور و فاقد دسترسى به مراكز ارائه خدمات ثابت، از طريق تيم هاى سيار به خانواده ها ارائه بدهيم.»
بررسى تحولات بارورى در استانهاى مختلف كشور طى سالهاى ۱۳۵۱ تا ۱۳۷۵ نشان مى دهد كه روند بارورى در نقاط روستايى كشور نيز همانند نقاط شهرى كاهش پيدا كرده و فاصله بارورى در نقاط روستايى و شهرى در سالهاى اخير به حداقل رسيده است.
مسؤول انجمن تنظيم خانواده كشور معتقد است: با توجه به ساختار جمعيتى كشور و سطح بارورى در نقاط با بارورى بالا، بايد برنامه هاى كنترل مواليد در دهه آينده نيز، ادامه پيدا كند تا كاهش بارورى به حدى برسد كه جمعيت پيش از آن كه تهديد باشد، فرصتى براى پيشرفت و توسعه كشور شود. او مى گويد: «به همين دليل است كه افزايش كيفيت برنامه هاى تنظيم خانواده، مى تواند خانواده ها را در برنامه ريزى و كنترل بارورى و نيز كاهش بارورى هاى ناخواسته كمك كند.»
تحولات اقتصادى _ اجتماعى، افزايش ميزان اشتغال زنان و سطح تحصيلات آنها نقش مهمى در چگونگى اجراى برنامه تنظيم خانواده در كشور داشته است. مطالعه انجام شده در چهار استان آذربايجان شرقى، سيستان و بلوچستان، گيلان و آذربايجان غربى نشان مى دهد كه اغلب زنان مورد پرسش قرار گرفته در اين مطالعه، تعداد فرزند ايده آل براى يك زوج را دو فرزند ذكر كرده اند. به نظر يك كارشناس تنظيم خانواده، «نگرش افراد به بارورى مى تواند تا اندازه زيادى شكل دهنده رفتارهاى بارورى آنها باشد.» هر چند بر مبناى يك ديدگاه مى توان گرايش خانواده ها به كاستن از تعداد فرزندان را بيش از هر عامل ديگرى به افزايش فشارهاى اقتصادى نسبت داد كه براساس آن اين احتمال وجود دارد با رفع مشكلات اقتصادى، مجدداً بارورى افزايش پيدا كند. اما دكتر صفيه شهريارى افشار معتقد است: «با توجه به تغيير نگرش هاى خانواده به تعداد مواليد، به نظر مى رسد به عكس اين ديدگاه، در صورت بهبود وضعيت اقتصادى خانواده ها، آنها نه تنها تمايلى به بارورى مجدد ندارند، بلكه ترجيح مى دهند امكانات بيشترى را براى بهبود كيفيت و پيشرفت زندگى فرزندان موجود صرف كنند تا اين كه با تولد فرزند جديد، بخشى از امكانات ساير فرزندان را به او اختصاص بدهند.»
***
از آنجا كه بهداشت بارورى محور توافق هاى حاصله در اجلاس قاهره در سال ۱۹۹۴ (۱۳۷۳) است كه هدف آن تضمين دسترسى داوطلبانه همگانى به دامنه كامل خدمات و اطلاعات بهداشت بارورى است.دولتها موظف شده اند امكان دسترسى به اطلاعات و امكانات كسب بالاترين استانداردهاى بهداشت بارورى و جنسى به دور از هرنوع تبعيض، اجبار و خشونت را دراختيار خانواده ها قرار بدهند، تا از اين طريق امكان دستيابى به آرمان پنجم توسعه هزاره تحت عنوان سلامت مادران نيز فراهم شود.
به همين دليل است كه برنامه كشورى تنظيم خانواده در ايران سه بخش ارائه خدمات پيش ازازدواج، حين ازدواج و پس ازازدواج را شامل مى شود.
به گفته معصومه راغبى مديرانجمن تنظيم خانواده كشور خدمات پيش ازازدواج در بردارنده همه آموزش هايى است كه درحين دوران پيش ازازدواج دراختيار گروههاى مختلف جامعه مانند سربازان، دانشجويان و گروههاى مختلف سنى در دوره هاى متفاوت تحصيلى قرارمى گيرد و در خدمات حين ازدواج، آموزشهايى در فاصله زمانى پيش ازازدواج به همه زوجين ارائه مى شود كه عناوين اصلى آن تنظيم خانواده، باردارى و زايمان ايمن، شيردهى، تالاسمى، بيماريهاى قابل انتقال ازطريق تماس جنسى، ايدز و سرطانهاى رايج دستگاه تناسلى زنان است.
پس ازازدواج نيز با ارائه دو بخش خدمات مشاوره تنظيم خانواده و روشهاى پيشگيرى از باردارى خانواده ها را همراهى مى كنيم.
درحال حاضر استفاده از قرص هاى پيشگيرى از باردارى (درچهارنوع مختلف) و بستن لوله در زنان و مردان در ميان روشهاى جلوگيرى از باردارى در ايران بيشترين موارد مصرف را دارد. پيشگيرى اورژانس از باردارى، كاندوم، آى _ يو _ دى و روش تزريقى پيشگيرى از باردارى از ديگر روشهاى جلوگيرى از باردارى است كه در كشور مورداستفاده قرارمى گيرد.
يك عضو انجمن تنظيم خانواده ايران مى گويد: درحال حاضر بخش اعظم از داروها و لوازم پيشگيرى از باردارى كه در شبكه هاى بهداشت و درمان سراسر كشور و نيز بخش خصوصى، ارائه مى شود، توليد و ساخت داخل كشور است كه اين خدمات شامل روشهاى پيشگيرى از باردارى و مشاوره تنظيم خانواده به صورت رايگان ارائه مى شوند. حدود ۵۰ هزار داوطلب در مناطق شهرى با برنامه هاى بهداشت بارورى همكارى مى كنند. اين رابطين بهداشتى پيگيرى خدمات را در مناطق تعيين شده بر عهده دارند. هررابط بهداشتى زن، مسؤول پيگيرى خدمات بهداشت بارورى براى حدود ۳۰ تا ۵۰ خانوار تحت پوشش خود است. آنها اطلاعات بهداشت بارورى را دراختيار خانواده ها قرارداده و خدمات بهداشت بارورى موردنياز آنها را نظير تنظيم خانواده، مراقبت هاى دوران باردارى و واكسيناسيون را پيگيرى مى كنند.
توجه به حقوق بهداشت بارورى يكى از محورهاى فعاليت صندوق جمعيت سازمان ملل است.
به گفته دكتر عليرضا وثيق نماينده صندوق جمعيت سازمان ملل در ايران «صندوق جمعيت سازمان ملل سعى دارد با مشاركت با كشورهاى نيازمند آنها را در دستيابى به اهداف توسعه يارى كند.
اين همكاريها شامل تأمين منابع مالى براى انجام برخى بررسى ها و تحقيقات، همكارى براى تدوين و انتشار مجموعه هاى مرجع و علمى براى برنامه بهداشت بارورى و اعزام گروههاى كارشناسى براى آشنايى با برنامه هاى ساير كشورها و دادن مشاوره به آنها مى شود.»
***
با اين همه هرچند توجه به حقوق بهداشت بارورى و عملى كردن آن از آرمانهاى اجلاس جمعيت و توسعه قاهره و توسعه هزاره محسوب مى شود كه دولتهاى امضاكننده آن موظف شده اند تا سال ۲۰۱۵ گزارش عملكردها و برنامه هاى خود را به ديگر كشورها ارائه كنند و كشورها نيز تاكنون اقدام هاى مثبتى را دراين زمينه به عمل آورده، اما همچنان با مشكلات و چالش هاى متعددى روبه روست. نبودن سيستم جامع و پايش و ارزشيابى در برنامه تنظيم خانواده، ضعف در اجراى قانون تنظيم خانواده و جمعيت، ميزان بارورى بالا در مناطق روستايى، جوانى جمعيت و ورود اين بخش ازجمعيت به سنين باردارى در دهه آينده، منابع مالى محدود و عدم اولويت بودجه اى به برنامه تنظيم خانواده در بهداشت بارورى و استفاده محدود از روشهاى مدرن تنظيم خانواده ازجمله اين مشكلات و چالش هاى پيش روى دولت است.
چنانچه بسيارى از مردان و زنان همچنان از ابزار پيشگيرى از باردارى استفاده نمى كنند. به گونه اى كه ۲۴ درصد بارداريها ناخواسته است. باورهاى نادرست درمورد اين روشها رايجند.
حدود ۱۸ درصد زنانى كه پيشگيرى مى كنند باردارمى شوند. (۵‎/۶ درصد قرص، ۲‎/۴ كاندوم، ۹‎/۷ روشهاى سنتى و ۷ درصد روشهاى ديگر.)
اما سياستگذارى هاى روشن با انتخاب و تعيين هدفهاى واقع بينانه در بهداشت بارورى و كليه اجزاى مندرج در برنامه عمل اجلاس قاهره ازقبيل خدمات بهداشت بارورى نوجوانان و مردان، حقوق بارورى، پيشگيرى و مراقبت از سرطان پستان و رحم و ساير بيماريهاى بارورى، اتخاذ رويكردهاى حساس به جنسيت در بهداشت بارورى، تقويت آمادگى كشور در برآورده كردن اهداف بهداشت بارورى در مواقع اضطرارى، گسترش همكارى دولت با بخش خصوصى، بهبود كيفيت خدمات بهداشت بارورى و تدوين راهكار استاندارد براى تضمين امنيت كالاهاى بهداشت بارورى مى تواند به موفقيت برنامه هاى بهداشت بارورى و تنظيم خانواده دركشور بينجامد.