گفت وگو از: يوسف ناصرى
بيوتكنولوژى، نانوتكنولوژى و فناورى اطلاعات از فناورى هاى نوين محسوب مى شوند. فناورى هايى كه دهها برابر سرمايه گذارى اوليه عايد افراد يا كشورهايى مى كنند كه در اين زمينه به فعاليت مى پردازند.
بيوتكنولوژى يا فناورى زيستى، تكنولوژى جديدى است كه آسيب بسيار كمترى به طبيعت و محيط زيست بشرى وارد مى كند.اين ويژگى و خصلت درآمدزايى آن در جهان كنونى، رقابت سنگينى را بين كشورهاى پيشتاز و توسعه يافته و برخى از كشورهاى تازه توسعه يافته و در حال توسعه رقم زده است.
در گفت و گو با «فريدون مهبودى» ، پژوهشگر و نويسنده فعال اين عرصه، به مزيت هاى توجه كشورما در امر توسعه بيوتكنولوژى اشاره و چشم انداز بازار جهانى اين فناورى ارزيابى شده است. مهبودى در مقاطع ليسانس ، فوق ليسانس و دكتراى رشته هاى تكنولوژى پزشكى، ميكروب شناسى وايمنى شناسى مولكولى به ترتيب در دانشگاه شيراز، دانشگاه سن گوكاليفرنيا و دانشگاه پزشكى و دندانپزشكى نيوجرسى ايالات متحده به تحصيل پرداخته و صاحب تأليفاتى در زمينه بيوتكنولوژى است. وى مدير مسؤول و سردبير بولتن بيوتكنولوژى ايران نيز هست. گفت وگو با اين پژوهشگر در پى مى آيد.

در سال هاى اخير به طور مرتب از ارزش افزوده فوق العاده زياد فناورى نوين در مقايسه با فناورى هاى معمولى و سنتى بحث به ميان آمده است و شما هم يكى از مدافعان محور قرار گرفتن فناورى هاى نوين وتوسعه آن در برنامه هاى توسعه كشور هستيد. به نظر شما دستاورد و پيامد مثبت حاصل از گزينش اين استراتژى توسعه اى چيست؟
به طورى كلى مى توان گفت كه در هر دوران، چند فناورى بيشترين ارزش افزوده را ايجاد مى كنند. در گذشته كشورهاى پيشرفته خودشان محصولات صنعتى راتوليد مى كردند و بيشترين منفعت را از اين طريق نصيب خود مى كردند، اما در دوره جديد آنچه كه به شدت اهميت پيدا كرده اختراع و خلق تكنولوژى هاى نوين است و در همين چارچوب كشورهاى توسعه يافته به تحقيق و نوآورى روى آورده اند ودر وضعيت جديد بيشترين ارزش افزوده با اختراع و خلق تكنولوژى و تحقيق حاصل مى شود و سودآور بودن توليد محصول، اهميت گذشته خود را از دست داده است، به همين دليل ما مى بينيم كشورهاى پيشرفته، تكنولوژى هاى خودشان را به صورت «ليسانس» در اختيار كشورهاى ديگر قرار مى دهند. بنابراين اگر نگاه كنيد رشد كشورهايى مثل كره جنوبى و چين در حوزه توليد محصول است و تكنولوژى هاى آنها منشأ آمريكايى و اروپايى دارند. يعنى براى كشورهاى توسعه يافته به صرفه نيست كه محصولات صنعتى را توليد كنند.
شاهد اين مدعا اين كه فقط ۳ درصد از جمعيت ايالات متحده آمريكا از راه كشاورزى، توليد چوب، ماهيگيرى و معدن، امرار معاش مى كنند. علاوه بر اين، انقلاب سبز در كشورهاى توسعه يافته كميت توليد را چنان بالا برده است كه شمار اندكى كشاورز توان توليدى بيش از نياز افراد خواهان غذا را دارا هستند و انقلاب بيوتكنيكى بر سرعت اين فرايند مى افزايد. در كنار انقلاب سبز، موج جديدى با عنوان «دانش كاربرد مواد» سربرآورده كه باعث شده تا منابع كمتر وكمترى در هر واحد توليدناخالص ملى به كار رود. براى مثال، مصرف مواد اوليه وخام فولاد در ايالات متحده در سال ۱۹۹۰ كمتر از سال ۱۹۶۰ بوده، در حالى كه توليد ناخالص ملى آن كشور دو و نيم برابر شده است و قيمت فولاد درسال ۱۹۹۰ هم به طور تقريب ۴۰ درصد پايين تر از قيمت آن در سال ۱۹۷۰ بوده است. شايد بتوان در قرن بيست و يكم، نداشتن منابع طبيعى را يك مزيت به حساب آورد. همان گونه كه ژاپنى ها كه فاقد معادن سنگ آهن و زغال سنگ هستند، بهترين صنايع فولاد را در جهان دارند.
بنابراين كاملاً عقلايى است كه محوريت توسعه را در چارچوب تكنولوژى تعريف كنيم. البته آن نوعى از تكنولوژى مى تواند محور توسعه قرار گيرد كه بتواند بيشترين پتانسيل را به خود جذب كند. هم اكنون باور رايج بر اين است كه در دهه هاى آينده ،هفت صنعت كليدى در جهان وجود خواهد داشت كه عبارتند از: ميكروالكترونيك، بيوتكنولوژى، صنعت توليد مواد جديد، هوانوردى غيرنظامى ، مخابرات ، روبات ها وكامپيوتر.
هر يك از اين صنايع مى تواند در هر نقطه اى از جهان مستقر شود، اما در قرن جديد، برترى نسبى را انسان ها مى آفرينند و در اين حالت دانش فنى ، تحقيق و توسعه اهميتى حياتى پيدا مى كند.
به طور خلاصه مى توان گفت در گذشته، برندگان مسابقه اقتصاد كسانى بودند كه محصولات جديدى ابداع و اختراج مى كردند، اما در قرن جديد، برترى هر كشور مديون تكنولوژى فرآيند توليد و فناورى هاى نوين خواهد بود.
در دوره جديد داشتن منابع طبيعى و معدنى به چه صورت به توسعه يك كشور ممكن است كمك كند؟
در كشور ما و ساير كشورهاى در حال توسعه فروش مواد اوليه رايج است، ولى وقتى استفاده از مواد اوليه ارزش افزوده ويژه اى پيدا مى كند كه با تحقيق بتوان از آن مواد محصول توليد كرد و اين حالت زمانى امكان پذير است كه ما هزينه بالايى را به تحقيق اختصاص بدهيم. ما اگر مى خواهيم از منابع فراوان كشور به صورت بهينه استفاده كنيم و به يك كشور ثروتمند تبديل شويم، بايد منابع اوليه را به محصول تبديل كنيم و اين عمل به تحقيق و خلق فرايندهاى توليد جديد نياز دارد.
بايد اين فرايند را اختراع و مواد اوليه را به صورت محصول به بازار عرضه كرد و نه به عنوان يك ماده اوليه و خام.
گريز ناپذير و حياتى شدن توجه به تحقيق و توسعه ناشى از چيست؟
در گذشته توجه به امر تحقيق و توسعه مثل امروز چندان حياتى نبود، ولى نكته مهم اين است كه در دهه هاى گذشته، علم زيادى وجود نداشت. ما اگر رشد علم را نگاه كنيم مى بينيم كه در ۴۰ يا۵۰ سال پيش ، حدود ۱۵ سال طول مى كشيد تا يافته هاى علمى دو برابر شود. در دهه ۱۹۷۰ اين دوره كوتاه تر شد و هر ۱۰ سال يك بار، مقدار توليد علمى دو برابر مى شد؛ بخصوص در زمينه بيولوژى، پزشكى و فرآورده هاى پزشكى.
در دهه ۱۹۸۰ ، باز آن دوره كاهش و به طور تقريب هر پنج يا شش سال به دو برابر افزايش يافت و در حال حاضر به طور تقريب هر يك سال و نيم تا دو سال، ميزان توليد علم دو برابر مى شود. تخصيص منابع مالى بسيار زياد به مقوله تحقيق وتوسعه باعث شده كه يافته هاى علمى زياد شود و وقتى هم علمى توسعه پيدا كند زمينه را براى توسعه تكنولوژى فراهم مى كند.
به نظر من ، ما بايد بگوشيم كه فناورى هايى را خلق و محصولاتى را توليد كنيم كه حجم كمى داشته باشد، ولى در عوض ارزش افزوده زيادى را نصيب ما كند و به تعبير اقتصادى، حجم بسيار كم، ولى ارزش افزوده بسيار بالا داشته باشد. اين هدف با روى آوردن به فناورى هاى جديد قابل تحقق است.
الآن قيمت يك گرم پروتئين دارويى در برخى موارد، به ۲ميليون دلار مى رسد. براى مثال داروهاى ضدسرطانى و داروهاى بيمارى «ام.اس» داراى چنين ارزشى هستند.
شما ببينيد چه قدر بايد قالى توليد شود تا بتوان يك ميليون دلار كسب درآمد كنيم و يا چند بشكه نفت بايد بفروشيم تا بتوانيم مقدار معينى از آن نوع پروتئين ها را خريدارى كنيم. براى مثال ما اگر ۲۰ بشكه نفت با قيمت ۵۰ دلار بفروشيم فقط مى توانيم ۱۰۰۰ دلار درآمد كسب كنيم. يعنى در مقايسه با يك گرم پروتئين مى توان حساب كرد كه بايد چند بشكه نفت بفروشيم و به هر حال بايد درنظر گرفت كه فروش يك گرم پروتئين دارويى هزينه حمل ونقل كمترى هم در بر دارد. به همين دليل است كه كشورهاى توسعه يافته مى كوشند در زمينه فناورى هاى جديد پيشتاز باشند تا اين كه بخواهند به توسعه فناورى هاى توليد راديو، تلويزيون و يا صنايع سنگين بپردازند.
جايگاه بيوتكنولوژى در اولويت تحقيقاتى جهان در كجاست و آيا مشخص شده بازار جهانى فرآورده هاى اين فناورى چه مقدار است؟
با استناد به يك آمارگيرى در جوامع علمى و اقتصادى بويژه در شاخه مهندسى شيمى مشخص شده كه بيوتكنولوژى داراى بيشترين وزن در اولويت بنديهاى تحقيقاتى است. به اين معنا كه بيوتكنولوژى، مهندسى بيوشيمى و زيست پزشكى اولويت هاى اصلى تحقيقات در آغاز هزاره سوم هستند و سپس به ترتيب جايگاه حوزه هاى داروسازى وصنايع دارويى، نيمه هادى ها والكترونيك، مواد پيشرفته (مانند كمپوزيت ها) ، شيمى كامپيوترى و مهندسى مولكولى، سوخت ها وانرژى هاى جايگزين، پلاستيك ها، پليمرها و فيبرهاى مصنوعى، تكنولوژى هاى جداسازى نظير غشاها، تكنولوژى آنزيم ها، حفاظت از محيط زيست، تجهيزات دستگاهى و كنترل فرآيند ، سنتز و مهندسى واكنش، كاتاليز و كاتاليزورها، مهندسى فضا و تجربيات و توليدات، مهندسى تغذيه و فرايندهاى غذايى، منابع دريايى به عنوان غذا، انرژى و مواد خام، تكنولوژى ذرات و پودرها و پالايش نفت و پتروشيمى و بالاخره ساير موارد در اولويت بنديهاى تحقيقاتى در رشته مهندسى شيمى مشخص شده است.
در مجموع، بيوتكنولوژى در بيشتر كشورهاى پيشرفته و در حال توسعه جهان به عنوان يكى از محورهاى توسعه قلمداد مى شود. دليل اين امر كاملاً واضح است، چون با پيشرفت اين تكنولوژى است كه صنايع كشاورزى، غذايى، دارويى و بهداشت ، پتروشيمى (بيوپليمرها) ، صنايع شيلات، محيط زيست، صنايع دفاع ومخابرات منتفع خواهند شد و اين دانش نوين تأثيرى شگرف بر هر يك از اين موضوعات خواهد گذاشت. اما ما در كشورمان شاهد سرمايه گذارى روزافزون در صنايع پتروشيمى و نفت هستيم و در واقع مطابق اولويت هاى تحقيقاتى گفته شده عمل نمى كنيم.
همچنين پيش بينى مى شود در سال ۲۰۱۰ ميلادى، بازار فرآورده هاى بيوتكنولوژى حدود ۳۰۰ ميليارد دلار فروش داشته باشد و به طور تقريب بين ۳۰ تا ۴۰ درصد از اين ميزان به دارو و فرآورده هاى دارويى اختصاص پيدا مى كند و اگر ما در حال حاضر هزينه هاى لازم را براى تحقيق در اين زمينه اختصاص ندهيم و از صنايع و پژوهشگران فعال در اين رشته حمايت نكنيم، ظرف ۷ تا ۸ سال آينده كشور ما با مشكلات بزرگى مواجه مى شود و بخش عمده اى از درآمد نفتى را بايد صرف واردات دارو و فرآورده هاى بيوتكنولوژى كنيم.
حتى صنايع نساجى ما هم امروزه نيازمند بيوتكنولوژى هستند.
ما اگر نتوانيم آنزيم هاى بيوتكنولوژيك را توليد كنيم كه در صنعت نساجى كاربرد دارند باز دچار مشكل مى شويم. آنزيمى مثل «آميلاز» كيفيت پارچه را مطلوب مى كند و در آهار دادن پارچه اثر مطلوبى دارد. اگر ما به توسعه بيوتكنولوژى نپردازيم به ناچار هزينه گزافى را بايد صرف خريد اين گونه آنزيم ها كنيم و اگر اين آنزيم ها را از كشورهاى ديگر خريدارى كنيم، قيمت تمام شده محصولات نساجى ما افزايش مى يابد و ديگر قابل رقابت با محصولات ساير كشورها نخواهد بود.
بنابراين ما نياز داريم كه پتانسيل توليد داخلى را در زمينه بيوتكنولوژى آماده و فعال كنيم وبايد قبول كرد كه تكنولوژى هاى قديمى مراحل رشد خود را طى كرده اند و الآن در حالت اشباع و يا نزديك به آن قرار دارند.
در برنامه دوم و سوم توسعه اقتصادى و اجتماعى ، پس از بحث هاى فراوان در محافل سياسى كشور، كشاورزى به عنوان محور توسعه مطرح شد.
زمانى كه بحث محوريت در مورد موضوعى مطرح مى شود معنايش اين است كه توان كليه وزارتخانه ها،نيروهاى علمى، مراكز تحقيقاتى، سرمايه گذارى هاى دولتى وخصوصى، اولويت هاى پژوهشى و نيروهاى انسانى، ماهر و در مجموع توان كل كشور در خدمت اين محور قرار مى گيرد تا جايى كه كشور در اين زمينه جايگاه جهانى و قابل رقابت با سايركشورهاى مدعى پيدا كند.باتوجه به اين نكته، مقوله هايى چون كشاورزى يا حتى صنعت نفت و پتروشيمى نمى توانند به تنهايى به عنوان محور توسعه قلمداد شوند.
اگرچه ممكن است برخى بر اين گمان باشندكه چون كشور ما از منابع طبيعى بيشترى در مقايسه با اغلب كشورها برخوردار است، اين موارد اهميت بيشترى دارند و بنابراين توجه بيشتر بايد به سمت آنها سوق داده شود، اما واقعيت چيز ديگرى است. در واقع به غير از موارد محدودى كه شامل چندكشور كم جمعيت با ذخاير عظيم نفتى است، اساساً منابع طبيعى پايه هاى عمده برترى در رقابت اقتصادى به شمار نمى آيند.
ادامه دارد