معصومه وروانى
شهر الكترونيكى آرزوى بسيارى از جوانان نوجويى است كه سر و كارشان فقط و فقط كامپيوتر است و نرم افزار و عجبا كه اين جماعت وارثان تمدن گل و بلبل شاعر مسلك ايرانى هستند و اين قرابت و نزديكى ميان آخرين نسل ايرانيان زمانه امروز حتى در ذهن و مخيله بسيارى نمى گنجد و باور نمى كنند كه بازماندگان حافظ و سعى هر كدام بالقوه و البته بسيارى بالفعل تكنسين هاى چيره دست دنياى ديجيتال و نرم افزارهاى مجازى شده باشند. گرچه ميان «سعدى» بودن و «حافظ» شدن وفضاى لايتناهى كامپيوتر پارادوكس و تضاد غيرقابل انكارى است اما اين فرهنگ تطبيق پذيرى ايرانى با دنياى روز و «فرزند زمان خويشتن» بودن ما ايرانى ها بسيار حيرت آور و كم نظير است. گرچه سهم مان از تجليات تمدن هزاره سوم به مراتب كمتر از لياقتمان است. چنانكه گفته اند سهم ايرانيان از دنياى الكترونيك تنها ۲ درصد است و در علم و استفاده از نرم افزار بسيار عقب مانده هستيم. چرا؟

دولت الكترونيك
ساز و كار اصلى شهر الكترونيك حضور و وجود دولت الكترونيك است. در ايران اينگونه است و باقى دنيا را نمى دانم. دليل اين ادعا آن است كه چون بخش خصوصى و لايه هاى مدنى ايران همچنان در خم اول بوروكراسى پير و عقب مانده و سنگين دولتى وامانده و ضعيف است و ياراى حركتى انفرادى را ندارد و تكيه اش همين عروس پير هزار ساله است. پس بايد دولت در امرى پيشگام و پيشقدم شود تا لاجرم بخش خصوصى و مدنى را با خود به ورطه ماجرا بكشاند. اما در حال حاضر خود دستگاه دولتى مانع اصلى شكل گيرى دولت الكترونيك است.
در اين باره حرفهاى «معصوم فرديس» شنيدنى است. او كه رئيس سازمان تنظيم مقررات كشور است، مى گويد: «وضعيت هرم انسانى در دولت ياراى پاسخگويى به تكنولوژى امروزى را ندارد چرا كه با آمار ۴۵ درصد كاركنان زير ديپلم نمى شود طرح دولت الكترونيك را عملى كرد. به همين خاطر حاكميت براى معنى دار كردن خود بايد به آموزش منابع انسانى خود بپردازد. او لازمه خدمت رسانى به مردم در دنياى نوين را داشتن كيفيت بالا و ارائه سرويس هاى به روز شده مى داند و مى گويد: «پرداختن به رژيم تعرفه دايناميك ايجاد فضاى لازم براى بخش خصوصى كه رسالت تنظيم روابط بخش دولتى و خصوصى قرار گيرد، به همراه فرهنگ سازى در بدنه دولت مبنى بر اينكه بخش خصوصى رقيب نيست و همكار است لازمه رسيدن به يك دولت الكترونيك كارآمد است.»
اما مدير عامل مجتمع فنى تهران در اين باره نظر ديگرى دارد. او مى گويد: «هميشه در مقابل دولت الكترونيك، بحث شهروند الكترونيك نيز مطرح بوده كه متأسفانه در كشورمان از اين موضوع مهم غفلت مى شود.» دكتر سعيد سعادت معتقد است «براى استحكام و قوام دولت الكترونيك به برنامه استراتژيكى براى شهروندان نياز داريم، اين برنامه در واقع از ابتدا شهروند را براى زندگى در عصر ديجيتال آماده مى كند.»
از منظر او «اگر مردم را براى زندگى در عصر ديجيتال آماده نكنيم، بحث شهروند الكترونيكى تحقق نيافته و در نهايت اين طرح با شكست مواجه مى شود. از اين رو دولت بايد سرمايه گذارى عمده اى را در اين حوزه و به ويژه براى كودكان انجام دهد و آنها را براى زيستن در اين عصر و در واقع دولت الكترونيكى آماده كند.»
در جست وجوى شهر الكترونيك
مهمترين مزاياى ايجاد شهر مجازى صرفه جويى در هزينه هاى اقتصادى و رفاه بيشتر شهروندان است كه با ايجاد ارتباط ميان مصرف كننده و توليدكننده به رشد اقتصادى كمك مى كند. در اين باره مهندس «رضا صيامى نمين» مسؤول شبكه محلى دانشگاه شهيد بهشتى مى گويد: «نداشتن سرويس اينترنت با معنا و مفهوم اصلى، عامل اساسى در به تأخير افتادن سرويس هاى الكترونيك است و متأسفانه در ايران به اينترنت به عنوان سرويس پيشرفته نگاه نمى شود و در اجراى زندگى مردم رسوخ پيدا نكرده است در حالى كه لزوم ايجاد شهرك هاى مجازى در كلان شهر تهران به دليل ساختار غير استاندارد آن ضرورى به نظر مى رسد، و از آنجايى كه هنوز دولت الكترونيك محقق نشده است و همه كارها مستلزم داشتن رفت و آمد و ثبت روى كاغذ است، وجود اينگونه شهرهاى الكترونيكى رفت و آمدها را كاهش داده و هزينه ها را مى كاهد.»
با اين همه از منظر بسيارى از كارشناسان براى محقق شدن يك شهر الكترونيكى در ايران مسائل و مشكلات فراوانى وجود دارد. چنانكه مهندس «صيامى» مى گويد: «نسبت كيفيت و قيمت خدمات اينترنتى و كامپيوترى در ايران نسبت خوبى نيست. گرانى سرويس ها با هزينه هاى زيادى كه صرف مى كنند،  سرويس هاى مطلوبى نيست و سرويس بى كيفيتى عموماً ارائه مى دهند كه نشان دهنده پايين بودن اينترنت از لحاظ فنى است.»
مسؤول شبكه محلى دانشگاه شهيد بهشتى معتقد است «وجود سرويس هاى الكترونيكى مستلزم نوعى هماهنگى بين حداقل امكانات اساسى مثل شهردارى، آتش نشانى و نيروى پليس است تا سرويس هماهنگى را به شهروندان ارائه دهند و مديريت مطمئن موردنياز را دراختيار مردم قراردهند.»
ازطرفى، بسيارى از كارشناسان امور اينترنت و فضاهاى مجازى معتقدند براى تشكيل يك شهر الكترونيكى به «بك بون» مخابراتى براى ارائه اينترنت پرسرعت نياز است و وجود سرويس هاى ADSL و اينترنت دائمى بدون قطعى از ضروريات ايجاد شهرك هاى الكترونيكى است و بايد دراين شهر مراكز مخابراتى ارتقا يابد نه ظرفيت تعداد مشتركان، چرا كه با نبود زيرساخت هاى شبكه نمى توان به شاخ و برگ شهر مجازى رسيد و بايد سيستم حمايت كننده اى براى برآوردن توقعات كاربران از اينترنت وجودداشته باشد.
در اين باره مهندس صيامى مى گويد: «وجود مديريت هاى متفاوت در اجزاى مختلف شهر الكترونيكى عاملى برنياز به سازمان و سيستم هماهنگ كننده است و عدم هماهنگى يك سرويس با سرويس ديگر باعث اخلال درعملكرد كل سيستم مى شود و سرويس جامع با ارزيابى مداوم سيستم اجزا را هماهنگ مى كند و زير سيستم ها نيز با سليقه خود، سيستم را ارائه مى دهند.»
او مى افزايد: «درحال حاضر زيرساخت هاى لازم براى ايجاد يك شهر الكترونيكى نه تنها درتهران بلكه در كل ايران مهيا نيست. به عنوان مثال دارا بودن كدملى براى تمام شهروندان نيازى است كه با مهيانشدن آن اجراشدن شهر الكترونيك با مشكل مواجه خواهد شد.»
به همين خاطر سازمان دهى در ساير سازمان هاى كشورازجمله گام هاى ابتدايى در اقدام به راه اندازى شهر مجازى است.
شهر الكترونيك فقط حرف است
اين كه شهر الكترونيك در ايران در چه مرحله اى قراردارد را بايد از زبان معاون فناورى اطلاعات وزارت ارتباطات شنيد. او مى گويد: ايجاد شهر الكترونيك در تهران صرفاً درحد گفتار مطرح شده است. اما طرح مربوطه بايد به شكل كلان و با اختصاص اعتبارات تعريف شود.
مهندس «عبدالمجيد رياضى» معتقداست: «ايجاد شهر الكترونيك در شهر بزرگى مانند تهران كاملاً معنا و مفهوم دارد زيرا در شهرهاى كوچك با جمعيت كم كه فراهم كردن دسترسى ها و نيازمندى ها قابل تأمين است، معنايى نخواهدداشت.»
او يادآور مى شود: «ايجاد شهر الكترونيك در شهرتهران با توجه به اين كه براى انجام هركار، ساعت ها وقت مردم تلف مى شود، موضوع قابل طرحى است، اما طرح مربوطه بايد به شكل كلان و با اختصاص اعتبارات تعريف شود و اجراى اين طرح قطعاً در بسيارى از مسائل اجتماعى تأثيرگذار خواهدبود و آسايش جامعه را به دنبال دارد و با راحت تر شدن زندگى مردم بحث عدالت بهتر و قابل اجراست چرا كه امكانات به طور مساوى دراختيار همه قرارخواهدگرفت.
با اين همه او معترف است كه «ايجاد شهر الكترونيك در تهران صرفاً در حد گفتار مطرح شده است، اما آنچه تاكنون در وزارت ارتباطات دراين رابطه مطرح شده، بحث ايجاد دولت الكترونيك، بهداشت، تجارت و آموزش الكترونيك در مقياس كلى و ملى است اما همه اين موارد مى توانند بخش مهمى از شهر الكترونيك باشد كه ابتدا در تهران پياده سازى شود.»
كدام شهر الكترونيك
آنچه مسلم است، هنوز ملزومات ايجاد شهر الكترونيك در تهران مهيا و فراهم نشده و على رغم آنكه ساخت و احداث اين فضاى مجازى موجب سرعت بخشيدن به تمام كارهايى مى شود كه سيستم فشل بوروكراسى دولتى در انجام آنها ناتوان است، اما هنوز نياز به اين امر ميان مسؤولان و دولتمردان به صورت يك امر ضرورى، متصور و متجلى نشده است. حال آنكه خود آنها نيز مى دانند كه در شرايط كنونى روزانه بسيارى از اوقات مردم با ايستادن در صف ها تلف شده و بسيارى از هزينه هاى شهرى درجهت كنترل ترافيك، عبور و مرور و يا انجام مراحل ادارى تلف مى شود. حال آنكه ايجاد شهر الكترونيك به عنوان راه حلى اساسى براى بهبود اين وضع در سطح كشورهاى دنيا مطرح است و عملاً بسيارى از دولتها و كشورها به آن مبادرت مى ورزند.
شهر الكترونيك دسترسى الكترونيكى شهروندان به شهردارى، ادارات دولتى، بنگاههاى اقتصادى و كليه خدمات فرهنگى و بهداشتى شهرى به صورت شبانه روزى را قابل اطمينان و امن مى كند. اين شهر از بستر پيشرفته اطلاعات مخابراتى برخوردار است، به صورتى كه مى توان ازطريق كامپيوتر با خانه ها، مدارس، ادارات و غيره ارتباط برقراركرد.
اين درحالى است كه جامعه ما بويژه دولت هنوز توانايى برقرارى بسيارى از زيرساخت هاى لازم براى احداث چنين شهرمجازى را ندارد و از آن جمله مى توان به نبود امنيت لازم و فرهنگ مناسب آن اشاره كرد. نكته ديگر بحث آموزش است كه كمابيش از سوى برخى از دانشگاهها آغاز شده و اما همچنان در ابتداى راه است. ضمن آنكه بايد قوانين و مقررات مربوط به اين شهر را تدوين و تصويب كرد كه چنين اتفاقى لااقل در چندسال آينده بعيد به نظرمى رسد، چه ما ايرانى ها همواره عادت داريم مظاهر تمدن را - آن هم سطح و نه درعمق _ بجوييم و هرگز سراغ ريشه ها نمى رويم الا به ضرورت. ظاهراً ضرورت دست يافتن به يك شهر الكترونيكى همچنان در بسترى از شايدها و بايدها گرفتار است و فعلاً نمى توان اين خواب شيرين را درعالم واقع تعبير كرد!