Iran Newspaper - ديپلماتيك

ترجمه: هرمز برادران
سفر «كاندوليزا رايس» وزير خارجه آمريكا به آسياى مركزى در ماه اكتبر نشاندهنده تلاشهاى واشنگتن براى حفظ و تقويت روابط خود با جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى است. اكنون كه آمريكا از پايگاه نظامى خود در ازبكستان اخراج شده، روابط آن با كشورهاى آسياى مركزى، اهميت ويژه اى براى دولت «جورج بوش» رئيس جمهورى آمريكا پيدا كرده است. روابط ميان آمريكا و ازبكستان اخيراً بسيار ضعيف شده است، به طورى كه رايس در سفر خود به قزاقستان، قرقيزستان و تاجيكستان رفت، اما از ازبكستان ديدار نكرد.
با اين حال، رايس اظهار داشت كه ازبكستان به كلى از اتفاقات آسياى مركزى كنار مانده است. اظهارات وى پايانى بود بر بخش اخير روابط آمريكا و ازبكستان. آمريكا با از دست دادن پايگاه نظامى خود در ازبكستان، به سرعت به تكاپو افتاده است تا مانع از كاهش نفوذ خود در آسياى مركزى شود. قرقيزستان چندى پيش اعلام كرد كه آمريكا مى تواند پايگاه هوايى خود در فرودگاه «مناس» را حفظ كند. بنابراين به نظر مى رسد كه آمريكا در رسيدن به بخشى از اهداف خود موفق بوده است. با اين حال، اگر اوضاع افغانستان به ثبات برسد، احتمالاً درخواستها و فشارها براى خروج آمريكا از آسياى مركزى فزونى مى يابد.
پايان نفوذ واشنگتن در ازبكستان
پس از رخدادهاى ۱۱سپتامبر،۲۰۰۱ تاشكند به واشنگتن اجازه داد تا از پايگاه هوايى «كارشى - خان آباد» در جنوب شرقى ازبكستان استفاده كند. در آن هنگام، روابط آمريكا و ازبكستان به مرحله اى بالا رسيد كه اين امر فدراسيون روسيه را نگران كرد، چرا كه مسكو مى ديد كه دشمن سابق خود در دوران جنگ سرد به درون حوزه نفوذ سنتى آن خزيده است. علاوه بر اين، آمريكا نه تنها حقوق استفاده از پايگاه نظامى در ازبكستان را به دست آورد، بلكه حقوق اساسى بهره گيرى از پايگاه هوايى مناس در قرقيزستان را نيز از آن خود كرد. روسيه نتوانست براى ممانعت از حضور آمريكا در اين كشورها كار چندانى از پيش ببرد.
با اين وجود، زمانى كه تهاجم به افغانستان پايان يافت و اين كشور به سمت ثبات پيش رفت، سياستگذاران واشنگتن پيشنهاد دادند كه با كشورهاى آسياى مركزى كه به دليل داشتن حكومتهاى اقتدارگرا و سركوب جنبش هاى مخالف، به راحتى در معرض بى ثباتى قرار مى گيرند، روابط مثبتى برقرار شود. سرانجام اين سياستگذاران چنين نتيجه گيرى كردند كه رژيم ازبكستان به رهبرى پرزيدنت «اسلام كريم اف» در طولانى مدت با ثبات نخواهد بود. بنابراين بهتر آن است كه اين رژيم را به خاطر نقض حقوق بشر تحت فشار قرار داده و از مخالفان آن حمايت كرد. بنابراين مسأله، آمريكا در سال۲۰۰۴ كمكهاى خود به ازبكستان را به بهانه نقض حقوق بشر قطع كرد.
توأم شدن لغو اين كمكها با اتفاقات مارس،۲۰۰۵ كه به سقوط دولت قرقيزستان انجاميد، نگرانى هاى آشكارى را در «تاشكند» به وجود آورد چرا كه آن را با نيروهاى انقلابى مواجه مى كرد. تاشكند دريافته بود كه دخالت آمريكا در ازبكستان مى تواند باعث بى ثباتى دولت اقتدارگراى كريم اف شود.
واسطه سقوط اين دولت زمانى پديدار شد كه كريم اف در ۱۳مه۲۰۰۵ يك شورش در شهر انديجان را سركوب كرد. مسكو در كنار تاشكند ماند اما ايالات متحده آمريكا و اتحاديه اروپا خواستار رسيدگى به اين قضيه شدند. اندكى بيش از يك ماه پس از اين اعتراض ها، تاشكند پرواز هواپيماهاى آمريكايى در خارج از كارشى - خان آباد را محدود كرد. سپس در ۲۹جولاى، تاشكند بر آن شد كه آمريكا را از پايگاههاى خود بيرون براند و براى اين منظور، تا ژانويه۲۰۰۶ به آمريكا فرصت داد. در اوايل ماه اكتبر، سناى آمريكا براى تلافى اين اقدام آمريكا به عدم پرداخت بدهى ۲۳ميليون دلارى، كه پنتاگون بايد به دليل استفاده از پايگاهاى نظامى به ازبكستان مى داد، رأى داد. اكنون هر دو كشور مواضع خود را در قبال يكديگر سخت تر كرده اند و انتظار نمى رود كه در آينده قابل پيش بينى روابط آنها بهبود يابد. رايس در ماه اكتبر از سفر به ازبكستان امتناع ورزيد، اما ازبكستان به همراه روسيه به تمرين هاى نظامى بيشترى روى آورده است. همچنين تاشكند اخيراً در صحبت از روابط خود با مسكو لحن مثبت ترى به كار مى برد.
البته، مسكو خوشحال است كه بار ديگر ازبكستان را در حياط خلوت خود مى بيند. بنابراين سياستى اتخاذ خواهد كرد كه كنترل كريم اف بر ازبكستان را حفظ كند و در تلاش براى نفوذ در آسياى مركزى، اين كشور را در سوى خود داشته باشد.» «سرگى ايوانف» وزير دفاع روسيه اخيراً پس از تمرين نظامى روسيه و ازبكستان گفت: «اين نبايد آخرين تمرين نظامى مشترك روسيه و ازبكستان باشد. اينگونه تمرين ها بايد به طور مرتب انجام گيرد و به بخشى جدايى ناپذير از همكاريهاى نظامى ما مبدل شود.» «سرگى لاوروف» وزير امور خارجه روسيه نيز به سهم خود از ازبكستان حمايت كرد و اتحاديه اروپا را به خاطر اعمال تحريم عليه ازبكستان مورد سرزنش قرار داد و اظهار داشت كه اين تحريم ها تأثيرات اندكى خواهد داشت. وى گفت: «اين تحريم ها فقط ابزارهاى سياسى ساده هستند كه مؤثر نبودن آنها در عراق و ساير مناطق نمايان شده است.»
حفظ پايگاه هوايى مناس در قرقيزستان
از دست رفتن ازبكستان، پتانسيل آن را داشت كه قابليت هاى عملياتى آمريكا در افغانستان و منطقه را با مشكل مواجه كند. اما ظاهراً واشنگتن خود را از خلل رسيدن به نفوذش در امان نگه داشته است، زيرا دولت جديد قرقيزستان تضمين داده است كه آمريكا مى تواند پايگاه هوايى خود در فرودگاه مناس را حفظ كند. «قربان بيگ آقايف» رئيس جمهورى جديد قرقيزستان در ۱۱اكتبر۲۰۰۵ به همراه رايس، بيانيه مشتركى را امضا كرد كه در آن آمده است: «ما از حضور نيروهاى ائتلاف در جمهورى قرقيزستان، تا زمان پايان مبارزه عليه تروريسم در افغانستان حمايت مى كنيم.»
باقى اف در جولاى ۲۰۰۵ پس از انقلابى كه به پايان حكومت طولانى عسگر آقايف انجاميد، به قدرت رسيد. وى در ميان سه ابر قدرت آمريكا، چين و روسيه در پى كسب توازن است. در حال حاضر، بيشكك ميزبان پايگاههاى نظامى روسيه و آمريكاست و برنامه هايى نيز براى ميزبانى يك پايگاه جديد نيروهاى چينى دارد. بيشكك در حال پيگيرى شيوه اى از سياست خارجى است كه بر مبناى آن تلاش مى كند كه از هر ۳قدرت بهره مند شود و در عين حال، با بهره گيرى از توازن ميان آنها استقلال خود را حفظ كند. علت موفقيت اين سياست در آن است كه اگر قدرتى فشار بيشترى بر قرقيزستان وارد آورد، بيشكك مى تواند بر ۲قدرت ديگر تكيه كند و نفوذ كشورى كه متوسل به فشار شده است، كاهش دهد.
رايس در كنفرانس مطبوعاتى گفته بود: «مهم اين است كه قرقيزستان روابط دوستانه اى با همسايگان خود برقرار كند و دليلى ندارد كه از ميان روسيه و آمريكا دست به انتخاب بزند.» رهبران روسيه نيز اظهارات مشابهى را بيان داشته اند. اما هنگامى كه آمريكا انتظار نداشت كه بيشكك پايگاه هوايى روسيه را تعطيل كند، مسكو اميدوار بودكه بيشكك با خارج كردن آمريكا از مناس موافقت كند. با اين همه، قرقيزستان با امضاى اعلاميه مشترك سازمان همكاريهاى شانگهاى (sco) از آمريكا خواست تا منطقه را ترك كند. اما پس از آن از اين اعلاميه عدول كرد و اجازه داد كه پايگاه آمريكا حفظ شود.
اين در حالى است كه مسكو تلاش مى كند در قبال بيشكك افراط نكند، زيرا وخيم شدن روابط با روسيه، موجب گرايش بيشتر قرقيزستان به اردوگاه آمريكا مى شود.
تاجيكستان رها از فشارها
رايس در ديدار با «امامعلى رحمان اف» رئيس جمهور تاجيكستان اطمينان داد: «ما قصد ايجاد پايگاه نظامى در تاجيكستان نداريم. ما نمى خواهيم حضور نظامى خود را در همه جا افزايش دهيم، بلكه مى خواهيم پايگاههاى نظامى مان را در سراسر دنيا كاهش دهيم».
اين اظهارات رايس براى تاجيكستان ، كه مايل به رجحان دادن آمريكا يا روسيه بر ديگرى نيست، آرامش بخش است.
روسيه نقش مهمى را در تاجيكستان ايفا مى كند، به گونه اى كه تلاش دارد مانع از فعاليت هاى تروريسم در بى ثابتى دولت «دوشنبه» شود. روسيه همچنان بخشى از نيروهاى خود را در تاجيكستان دارد ودر حفاظت از مرز مشترك تاجيكستان با افغانستان به تاجيك ها كمك مى كند. علاوه بر اين، روسيه روز ۷ اكتبر ، اعلام كردكه درخارج از پايتخت تاجيكستان، يك پايگاه هوايى جديد احداث خواهد كرد. روسيه با هدف حمايت از منافع خود در جمهورى سابق اتحاد شوروى دست به اين كار مى زند.
«دوشنبه» از آمريكا و اتحاديه اروپا خواسته است كه براى جلوگيرى از قاچاق مواد مخدر از افغانستان به اروپا، كمك هاى تكنيكى در اختيار آن قرار دهند، اما اين مسأله باعث نشده است كه در روابط قوى تاجيكستان با روسيه خللى وارد شود.
قزاقستان الگويى منطقه اى
رايس در سفر خود به آسياى مركزى از قزاقستان نيز ديدن كرد. «نورسلطان نظربايف» رئيس جمهورى قزاقستان از قبل از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى در سال ۱۹۹۱ بر اين كشور حكومت رانده است. با وجود حكومت طولانى نظربايف، رايس وى را يك اصلاح طلب خواند. او گفت: «دولت نظربايف شانس آن را دارد كه هم از نظر اصلاحات اقتصادى و هم از لحاظ اصلاحات سياسى به رهبرى واقعى در آسياى مركزى مبدل شود.
قزاقستان پس از اوكراين و لتونى، سومين كشور را از جمهوريهاى سابق اتحاد شوروى است كه بيشترين اقليت روسى را در خود جاى داده است. بنا بر اين واقعيت، قزاقستان از آغاز استقلال خود مجبور بوده است كه حقوق اين اقليت بزرگ را رعايت كند. از دهه ۱۹۲۰ به بعد، همين اقليت روسى بود كه نهادهاى زيرساختى، صنعتى و علمى در قزاقستان را بنياد نهاد. قزاق ها در امور جمهورى خود نقش كوچكى دارند، اما روس هاى قزاقستان در همه زمينه به بخشى جدايى ناپذير تبديل شده اند. به همين دليل است كه گفته مى شود نظربايف در برخورد با اقليت هاى قومى يكى از بهترين نمونه هاى قابل توجه در ميان جمهوريهاى سابق اتحاد شوروى است.
قزاقستان در برابر جمعيت روس خود عرصه اى براى هنرنمايى ندارد. اين كشور به لحاظ پيوندهاى قومى و صنعتى به روسيه وابسته است ودر اتحادشوروى سابق يكى از قابل اعتمادترين شركاى روسيه بود.از آنجا كه جامعه روسى قزاقستان مخالفت علنى با حكومت نظربايف ندارد، «آستانه» نيازى به توسل به تاكتيك هاى خشن در برابر آنان احساس نكرده است.
قزاقستان ضمن داشتن روابط رو به رشد و پرثمر با مسكو، توانسته است روابط بين المللى خود را، به ويژه در بخش انرژى تنوع بخشد. با وجودى كه نفت و گاز قزاقستان در سيستم خط لوله روسيه جريان پيدا مى كند، اين كشور قادر است انرژى خود را به آن دسته از شركاى خارجى كه در انتقال انرژى نيازى به مسكو ندارند، صادر كند. قزاقستان اخيراً وارد پروژه خط لوله «باكو - تفليس - جيحان» شده وچندين شركت انرژى بزرگ آمريكايى و غربى با همكارى شركتهاى محلى، استخراج نفت و گاز در اين كشور را آغاز كرده اند.
در عين حال، هندوچين نيز سرگرم توافقاتى براى انتقال نفت وگاز از قزاقستان هستند. قزاقستان يكى از بزرگترين ذخاير انرژى در منطقه درياى خزر است و آمريكا اين منطقه را داراى نقشى حياتى در منافع ملى خود مى داند. حفظ ثبات در كشور مهم و بزرگ قزاقستان اهميتى حياتى براى جريان غيرمنقطع انرژى دارد و آمريكا مايل است روابط فعلى خود با اين كشور را حفظ كند. اما اين در حالى است كه آستانه روز به روز به روسيه نزديك مى شود.
همگرايى آسياى مركزى با روسيه
آنچه كه بيش از هر چيزى آمريكار ا خشنود مى كند، ايجاد سازمانى در آسياى مركزى است كه روسيه و چين در آن حضور نداشته باشند. چنين سازمانى، گروهى سياسى و اقتصادى خواهد بود كه بتواند جايگزين SCO و جامعه اقتصادى اوراسيا (EEC) شود. آمريكا مايل است كه در اين سازمان، افغانستان حاضر باشد. سازمان مورد نظر آمريكا، مركب از افغانستان، تاجيكستان، قرقيزستان و قزاقستان است.
احتمال موفقيت چنين سازمانى مورد ترديد است، زيرا ازبكستان در آن جايى ندارد و قرقيزستان، قزاقستان و تاجيكستان آن را عاملى براى برانگيختن خشم روسيه مى دانند و تمايلى براى تحقق آن نخواهند داشت.
از آنجا كه احتمال ايجاد اين سازمان مطلوب آمريكا غيرمحتمل است، واشنگتن خواهدكوشيد تا به روابط دو جانبه خود با هر يك از كشورهاى اين منطقه ادامه دهد.
اين استراتژى به منظور تضعيف SCO و EEC طراحى مى شود و براساس آن، آمريكا هر يك از اين كشورها را تحت فشار قرار مى دهد تا مطابق خواسته هاى واشنگتن سياست خارجى خود را تعديل كنند.
نگرانى آمريكا از SCO از آن جهت است كه روسيه و چين براى همكارى بهتر با اين سازمان، روابط نزديك ترى برقرار مى كنند. با وجود آنكه SCO يك بلوك متحد نيست، اما طى ساليان اخير از لحاظ قدرت و تعداد اعضا پيشرفت هاى قابل توجهى داشته است. در اجلاس ماه جولاى SCO ، كشورهاى عضو آن، بيانيه مشتركى عليه منافع آمريكا صادر كردند و علاوه بر اين هند، ايران و پاكستان به عنوان اعضاى ناظر به اين سازمان ملحق شدند.
در ماه آگوست، روسيه و چين اولين تمرين نظامى مشترك خود را برگزار كردند. پس از آن، هر دو كشور اعلام كردند كه از اعضاى SCO انتظار دارند كه در تمرين هاى نظامى بعدى شركت كنند. اگر چنين تحولى در چارچوب SCO و نه از طريق روابط كشور با كشور، صورت گيرد، منافع روسيه در آسياى مركزى افزايش مى يابد. به طور حتم، چين و روسيه براى تقويت SCO تلاش خواهند كرد و در عين حال، آمريكا خواهد كوشيد براى تضعيف اين بلوك، بر تفاوتهاى آنها تأكيد كند.
***
سفر رايس به آسياى مركزى در پرتو از بين رفتن نفوذ آمريكا در آسياى مركزى انجام گرفت. آمريكا براى تداوم عمليات هاى خود در افغانستان و نظارت بر تحولات منطقه پرانرژى درياى خزر نيازمند دسترسى به آسياى مركزى است. به همين دليل، استفاده مداوم از پايگاه هوايى مناس در قرقيزستان اهميت ويژه اى براى آمريكا دارد.
افزون بر اين، رايس براى آنكه نگرانى ها درباره احتمال بى ثبات ساختن حكومت هاى آسياى مركزى را كاهش دهد، به رهبران منطقه اطمينان داد كه حكومت آنها را به عنوان حكومت هاى مشروع شناسايى مى كند.وى هنگامى كه از لزوم برقرارى دموكراسى و برگزارى انتخابات آزاد صحبت مى كرد، اشاره چندانى به جنبش ها و رهبران اپوزيسيون نكرد و در قبال اين موضوع، موضع بسيار ملايمى اتخاذ كرد. براى نمونه، رايس گفت: «آمريكا تمام دوستان خود در آسياى مركزى را تشويق مى كند كه دست به اصلاحات دموكراتيك بزنند و اگر چنين كنند، روابط پايدارى با ايالات متحده خواهند داشت. وى در ادامه اظهار داشت:«هدف ما اين نيست كه به دوستان خود اندرز دهيم كه امور خود را به شيوه آمريكايى انجام دهند بلكه ما مى خواهيم به شركاى خود در آسياى مركزى كمك كنيم تا به ثبات مورد نظر خود برسند.تجارب تاريخى ما به ما آموخته كه ثبات مستلزم مشروعيت و مشروعيت واقعى نيازمند دموكراسى است».
سفر رايس باعث آرامش رهبران آسياى مركزى مى شود، اما اين امر منجر به دست درازى آمريكا به اين منطقه نخواهد شد. واشنگتن به مسكو اطمينان داده است كه آمريكا قصد ايجاد پايگاههاى نظامى جديد را در منطقه ندارد و پايگاه آن در قرقيزستان فقط تا زمان تكميل عمليات ها در افغانستان باقى خواهد بود. اين مسأله مورد استقبال روسيه قرار خواهد گرفت. با اين حال، روسيه به تلاش هاى خود براى تقويت SCO ادامه مى دهد تا از اين طريق، بلوكى قدرتمند را به وجود آورد و مانع از تلاش هاى آمريكا و اروپا براى دست اندازى به جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى شود.