گزارش: حميده احمديان راد

ايران چندى است در يك آزمون آموزشى بين المللى مهم و معتبر شركت مى كند. نتيجه آزمون «تيمز» به قدرى مهم است كه پس از انتشار نتايج رسمى آن برخى از وزراى آموزش و پرورش و حتى گاهى بالاترين مقام هاى اجرايى كشورهاى شركت كننده درباره آن اظهارنظر و عملكرد آموزشى خود را تحليل مى كنند و در صورت مطلوب نبودن عملكرد، وعده هاى جديدى را براى بهبود نظام آموزشى مطرح مى كنند. چنانكه كلينتون با انتشار نتيجه آزمون در جلسه اى با حضور كارشناسان آموزشى قول كار بيشتر و اختصاص بودجه كلانى را به آموزش و پرورش داد. نتيجه اولين آزمون علوم و رياضى تيمز كه ايران در آن شركت كرد، شوك آور بود. با اين همه گزارش نهايى در شمارگان زياد چاپ و روانه بازار شد. نتيجه دومين آزمون كه چند سال بعد برگزار شد نيز چنگى به دل نزد و نشان داد در اين مدت تغيير مثبتى در عملكرد نظام آموزشى به وجود نيامده. به عبارتى برخلاف بسيارى از كشورها كه از نتيجه آزمون براى بهبود وضعيت خود سود مى برند، ايران برنامه اى عملى در اين جهت پياده نكرده بود. اين بار گزارش اين آزمون در حد چند مجله در اختيار برخى مقامات آموزش و پرورش قرار گرفت و نتايج آن انعكاس نيافت.
گزارش آزمون سال ۲۰۰۳ نيز كم و بيش به همين وضعيت دچار شد و در رسانه ها هم انعكاس نيافت. البته در اين مدت باز هم تغييرات مثبت و ملموسى در نتيجه آزمون به وجود نيامده بود.
جالب اينجاست كه نتيجه آزمون تيمز رابطه معنادارى با توسعه يافتگى و عملكرد هر كشور در اين زمينه دارد. چنانكه كشورهاى جنوب شرقى آسيا، ژاپن، كره، سنگاپور، هنگ كنگ و كشور چين در صورتى كه در آزمون شركت كنند، رتبه هاى اول را كسب مى كنند.
دانش آموزان ايرانى در سال تحصيلى ۷۳ _ ۷۲ در پايه هاى سوم و چهارم دبستان و هفتم و هشتم در آزمون شركت كردند. اين ارزشيابى شامل آزمون هاى چند گزينه اى پاسخ باز و پاسخ عملكردى و فعاليت هاى آزمايشگاهى بود. تمام كشورهاى عضو تيمز لازم بود در آزمون پايه هشت شركت كنند. در نتيجه ۴۱ كشور در آزمون پايه هشت شركت كردند. تعداد شركت كنندگان در پايه دبستان و دبيرستان كمتر از پايه هشت بود. در اين آزمون ها سؤالات پايه هشت براى سؤالات پايه هاى ديگر و بالعكس نيز مطرح شد تا مشخص شود سطح دانش آموزان در طول زمان چه تغييرى مى كند. آزمون بعدى تيمز بنا به خواست آمريكا تكرار همين آزمون بود تا آمريكا نتيجه عملكرد خود را در اين مدت در مورد پايه هشتم مشاهده كند.
دكتر عليرضا كيامنش، برگزاركننده دو دوره اول آزمون تيمز در ايران مى گويد: «نتيجه آزمون سال ۹۵ شوك آور بود. رتبه بندى يك مسأله است و فاصله با متوسط جهانى يك چيز ديگر. يك موقع رتبه خوبى نداريم، ولى از نظر امتياز با كشورهاى اول هم خيلى فاصله نداريم. ولى وقتى مثلاً از ميانگين ۵۰۰ كشور شركت كننده، ۵۰ ، ۶۰ نمره پايين تريم، نتيجه جالب توجه نيست. دكتر نجفى در اواخر دوره وزارتش در آموزش و پرورش دستور داد همه ادارات استان ها گزارش تيمز را بررسى كنند. چنين رويه اى هم در پيش گرفته شد و راهكارهايى هم انديشيده شد. ولى با رفتن وى، كل كار فراموش شد. در نتيجه بدون اينكه كارى انجام شود، در مطالعات بعدى هم شركت كرديم. اين بار بنا به خواست آمريكا آزمون قبلى تكرار مى شد. ما در اين آزمون در پايه هشت شركت كرديم. نتيجه مطالعه نشان داد سه، چهار نمره در اين دو درس بالاتر رفته ايم و جايگاهمان هم در رتبه بندى بهتر شده است. ولى علت بهبود وضعيت آن بود كه اين آزمون تكرار آزمون قبلى بود و تعدادى از كشورهايى كه در آزمون قبلى، رتبه هاى بهتر از ما داشتند در اين آزمون شركت نكردند و شركت كننده هاى جديد مثل مراكش و تونس و... هم به طور كلى ضعيف تر از ما بودند و تازه تعدادى از كشورهايى كه جديد شركت كردند هم بالاى ما قرار گرفتند.»
در سال ۹۵ معدل نمره دانش آموزان ايرانى در درس علوم پايه هشت ۴۶۳ بود. در سال ۹۹ معدل آنها ۴۴۸ و در سال ۲۰۰۳ معدل ۴۵۳ بود. يعنى در سال ۲۰۰۳ دانش آموزان ايرانى نسبت به سال ،۹۵ ده نمره پسرفت داشتند. اما در سال ۲۰۰۳ در علوم پايه چهارم اندكى بهبودى حاصل شد. در سال ۹۵ معدل نمره ايران در اين درس ۳۸۰ بود، ولى در سال ۲۰۰۳ به ۴۱۴ رسيد. با اين همه با متوسط جهانى كه ۴۸۹ بود، فاصله زيادى داشتيم. در رياضى پايه هشتم در سال ۹۵ معدل ايران ،۴۱۸ در سال ۹۹ ، ۴۲۲ و در سال ۲۰۰۳ ، ۴۱۱ بود. در سال ۹۵ در مقطع چهارم دبستان در درس رياضى معدل نمره ايران ۳۸۷ و در سال ۲۰۰۳ ، ۳۸۹ بود. در حالى كه متوسط جهانى ۴۹۵ بوده است.
دكتر كيامنش مى گويد: «نكته جالب اين است كه بالا رفتن امتيازات ايران، حاصل عملكرد دختران بوده است. مثلاً در سال ۲۰۰۳ دختران در درس رياضى پايه هشتم نه نمره نسبت به سال ۹۵ و ۱۲ نمره نسبت به سال ۹۹ بالاتر بوده اند. در حالى كه نمره پسران در سال ۲۰۰۳ در درس رياضى پايه هشت نسبت به سال ۹۹ ، ۲۴ واحد و نسبت به سال ۹۵ ، ۲۱ واحد پايين تر بوده است. در سال ۲۰۰۳ در رياضى پايه چهارم، نمره دختران نسبت به سال ۹۵ ، ۱۵ نمره افزايش داشته است. ولى معدل پسران در همين مدت هشت نمره پايين آمده است. اما متأسفانه تحقيقى نشده كه معلوم شود چرا دختران پيشرفت و پسران پسرفت كرده اند. نكات جالب در اين تحقيقات اين است كه با وجود تغيير كتاب هاى علوم در پايه هشتم، نه تنها نتيجه عملكرد دانش آموزان مثبت نبود، بلكه در سال ۲۰۰۳ معدل امتيازات كمتر هم بود. اما در علوم پايه چهارم تغيير كتاب ها كه روندش از قبل شروع شده بود به بهبودى عملكردها منجر شد، ولى هنوز تا متوسط جهانى فاصله زيادى است. نتايج درس رياضى هم نشان داد كه كار مفيد و مؤثرى در مورد اين درس انجام نشده است.» از امكانات جالبى كه انجمن ايجاد كرده اين است كه كشورها فرصت دارند مطالب و سؤالات خودشان را هم به طور مجزا در آزمون بگنجانند و كشورهاى ديگر هم مى توانند به سؤالات كشورهاى ديگر جواب دهند و بنابراين كشورها نمى توانند بگويند اين سؤالات را نداشته ايم.
دكتر كيامنش مى گويد: «آزمون نشان داد كشورهايى كه رتبه هاى بالا در آزمون اصلى تيمز كسب مى كنند، سؤالات كشورهاى ديگر را هم با همان امتيازات و درصدها پاسخ مى دهند و در نتيجه امتياز ايران حتى در مورد سؤالات خودش هم در همان حدود آزمون اصلى تيمز است. يك امكان ديگر آزمون تيمز هم آن است كه مى توان بچه هايى را كه نمره هاى عالى دارند، شناسايى كرد و حتى بعد روند پيشرفت آنها را دنبال كرد. نتايج آزمون ها نشان داده است كه تعداد اين بچه ها در ايران يك درصد و يا كمتر از آن است.»
از آنجا كه سؤالات اين آزمون بين المللى دقيق انتخاب مى شود و نظارت دقيقى نيز بر آزمون اعمال مى شود، نتايج آن كاملاً مطمئن است. سابقه تيمز به سال ۱۹۵۰ برمى گردد كه جمعى متخصص تعليم و تربيت با همكارى يونسكو گروهى را تشكيل دادند و زيربناى مطالعات پيشرفت تحصيلى بين المللى را تشكيل دادند كه انجمنى غيردولتى است و دبيرخانه اش در هلند است. اين انجمن با توجه به ضرورت هاى زمانى ارزيابى از درس يا موضوع خاصى را پيشنهاد مى دهد. در صورت تصويب پروژه، طرح اجرا مى شود و كشورهاى علاقه مند هم مى توانند در اين آزمون شركت كنند. در هر كشور اجراى پروژه به سازمان ها و وزارتخانه ها و دانشگاه هاى توانا و علاقه مند واگذار مى شود. علاوه بر حق انجمن و حق شركت در هر پروژه، انجمن ها و سازمان هاى بين المللى هم به انجمن كمك مالى مى كنند تا شامل انجمن علوم آمريكا، انجمن علوم آلمان، آموزش و پرورش آمريكا، بانك جهانى و... مى شود. معروفترين آزمون تيمز، آزمون رياضى و علوم است. از سال ۹۲ اين دو درس در يك پروژه انجام مى شود. اين آزمون در پايه هاى چهارم، هشتم و سال آخر دبيرستان انجام مى گيرد. تا زمانى كه فرم نهايى سؤالات تيمز و تجزيه و تحليل آن نهايى شود، مراحل چندى طى مى شود. نحوه نمونه گيرى و نيز ساير ابزارهاى مطالعه بايد بسيار دقيق باشد و انجمن كاملاً بر درستى آنها نظارت دارد. چنانكه مثلاً درستى شيوه نمونه گيرى از مدارس را مجدداً مورد بررسى قرار مى دهد. سؤالاتى نيز مورد تأييد قرار مى گيرد كه در ۸۰ درصد كشورها آموزش داده شده باشد. كميته اى نيز با فرستادن ناظر يا تعيين ناظر بومى و آموزش وى بر كيفيت مطالعه نظارت مى كند. در نهايت نيز داده هايى به طور تصادفى انتخاب مى شود تا درستى آنها مورد بررسى قرار گيرد.
دكتر كيامنش درباره اهميت اين آزمون مى گويد: «آمريكا وقتى نتيجه آزمون پايه راهنمايى را خلاف انتظارش ديد، پيشنهاد داد مجدداً آزمون تكرار شود تا نتيجه تغييرات آموزشى را كه در دبستان نتيجه داده بود و در آن سال هنوز به راهنمايى نرسيده بود را در پايه هشتم مشاهده كند. اين كشور براى ترغيب ساير كشورها به شركت مجدد در آزمون، پيشنهاد كرد هزينه همه كشورهاى رقيب صنعتيش را براى شركت در آزمون تأمين كند. تعداد اين كشورها به ۱۱ ، ۱۲ كشور مى رسيد. براساس همين تجربه از سال ۹۹ تصميم گرفته شد مطالعه در دوره هاى منظم زمانى تكرار شود. بنابراين كشورها تعهد اخلاقى دادند كه سؤالات محرمانه را كه بايد در دوره هاى بعد نيز تكرار شوند، لو ندهند. نروژ نيز وقتى ديد نظام آموزشى انتظارات را در زمينه درس رياضى برآورده نمى كند، با تحقيقاتى متوجه شد خود معلمان رياضياتشان خوب نيست و در نتيجه به دروس رياضى تربيت معلم افزود. ژاپنى ها هم بر اساس اطلاعات آزمون به اين نتيجه رسيدند كه دانش آموزان نگرش مثبتى به آموزش ندارند و تحت فشار خانه و مدرسه درس مى خوانند و اين موضوع نگران كننده بود . بنابراين سعى كردند روى نگرش ها كار كنند. بنابراين ما هم بايد هدفمان را از شركت در يك مطالعه تعيين كنيم و ببينيم شركت در يك آزمون چقدر انتظارات را برآورده مى كند. اگر هدف ما اين است كه براساس نتايج آزمون، ضعف ها و مشكلاتمان را پيدا كنيم و در جهت بهبودى قدم برداريم، مثبت است وگرنه اگر شركت كنيم تا فقط تحقيقى انجام داده باشيم، فايده اى ندارد. از طرفى بايد نتايج آزمون را به اطلاع مردم برسانيم. در حالى كه مردم ما اصلاً نمى دانند چنين مطالعاتى صورت مى گيرد. البته ارزشيابى از اهميت زيادى برخوردار است و به همين دليل در كشورهاى مختلف چند سطح ارزشيابى صورت مى گيرد. يك سطح ارزشيابى را مدرسه از طريق معلم انجام مى دهد تا مشخص شود آموزش داده شده چقدر در عملكرد دانش آموز مؤثر بوده. به اين ترتيب اوليا جايگاه فرزندشان را در آزمون مى بينند و مدرسه هم وضع خودش را ارزيابى مى كند. در ارزشيابى ديگر در پايان هر دوره آزمون هاى عمومى برگزار مى شود تا مشخص شود فارغ التحصيل چه چيزى ياد گرفته. در كشور ما اين همان امتحانات نهايى بود كه برداشته شد. در سطح ديگر بنا بر اين است كه نظام آموزشى در سطح ملى ارزشيابى شود.
به خاطر هزينه زياد اين كار از طريق نمونه گيرى صورت مى گيرد. البته ما سيستمى براى اين نوع سنجش كه سنجش ملى است نداريم. ارزشيابى ديگرى هم نظير تيمز در سطح بين المللى صورت مى گيرد.» اين موضوعات نشان دهنده اهميت ارزشيابى در بهبود كيفيت آموزش است. البته لازم است نتايج اين آزمون ها نيز كاملاً مورد بررسى قرار گيرد و تغييرات مثبتى را در نظام آموزشى به وجود آورد. در حالى كه ما نه به ارزشيابى و نه به نتايج آن به شكل مفيد نگاه نمى كنيم.