بهمن عبداللهى
با آن كه مقوله «فيلمبردارى» يكى از اركان اصلى در خلق آثار سينمايى به شمار مى آيد، در سينماى ايران چندان مورد توجه قرار نگرفته است و عمده علاقه مندان به فعاليت در سينما ترجيح مى دهند به حوزه هايى همچون بازيگرى يا كارگردانى وارد شوند. اين رويكرد - البته در بخش كارگردانى - از سوى صاحبان حرفه هاى ديگر سينمايى همچون بازيگران، تدوينگران و... نيز ديده مى شود. فيلمبرداران از جمله سينماگرانى هستند كه در سال هاى مختلف تاريخ سينماى ايران علاقه مندى خود را به ساخت آثار سينمايى نشان داده اند. اين موضوع از ورود سينما به ايران با فعاليت ميرزا ابراهيم خان عكاسباشى - كه ابتدا فيلمبردار بود و سپس رژيستور شد - ديده مى شود. در سال هاى پس از انقلاب اسلامى اين وضع با شكل ديگرى به چشم مى آيد. در اين سال ها سينماى ايران شكوفايى خود را آغاز كرد و جدا از تحول در بخش مضمونى و ساختارى، در زمينه هاى فنى نيز پيشرفت هاى بزرگى داشت. ظهور فيلمبرداران با دانش و خلاق همچنين تربيت نيروهاى مستعد و جوان از جمله دستاوردهاى سينماى ايران در سال هاى پس از انقلاب به شمار مى آيد.با وجود اين بسيارى از فيلمبرداران ترجيح دادند كه به كارگردانى روآورند و اين حوزه را دستمايه تجربه قرار دهند. نگاهى به گذشتگان نشان مى دهد بسيارى از فيلمبردارانى كه دست به كارگردانى زده اند همچون برخى صاحبان مشاغل ديگر به حرفه خود بازگشتند و بسيارى از آنان اين مسير را - به سختى - ادامه دادند. شايد موفق ترين فيلمبردارى كه در عرصه كارگردانى مى توان مثال زد «بهروز افخمى» باشد و با اين حال فيلمبرداران با تجربه اى در يكى دو سال اخير وارد حوزه كارگردانى شده اند. با اشاره به اين كه دغدغه ديرينه فيلمسازى باعث سوق دادن اين گروه به كارگردانى شده يا دلايل ديگرى همچون كمبود بازار كار، عدم پيشرفت هاى تكنيكى و كمبود تجهيزات ايده آل و يا هر دليل ديگرى، نگاهى داريم به فعاليت هاى فيلمبرداران در وادى كارگردانى.
از پشت دوربين، به كنار دوربين
در سال هاى پس از انقلاب تعدادى از مديران فيلمبردارى دست به تجربه كارگردانى زدند. برخى از اين فيلمبرداران كار خود را پى گرفتند و هر از گاهى به فيلمبردارى نيز پرداختند و برخى ديگر اين حرفه را براى هميشه رها كردند. نعمت حقيقى فيلمبردار پيشكسوت سينماى ايران از جمله سينماگرانى است كه دغدغه كارگردانى به سراغش آمد، اما هرگز فيلمش ساخته نشد و به روى پرده نرفت. «فيل در تاريكى» كارى بود كه او در اواخر دهه ۶۰ جلو دوربين برد، اما به دلايلى كار نيمه تمام ماند و او هرگز اين تجربه را تكرار نكرد.
اسفنديار شهيدى كه با فيلمبردارى فيلم «تشكيلات» ساخته منوچهر مصيرى وارد اين حرفه شده بود، پس از مدتى فعاليت در حرفه تصوير، فيلم «مرضيه» را ساخت كه تنها تجربه او در كارگردانى تا امروز بوده است. منوچهر حقانى پرست كه با فيلمبردارى «عقود» ساخته على اصغر شادروان وارد كار فيلمبردارى شده بود، در سال هاى بعد توجيه، مدرك جرم و جنگلبان را ساخت و پس از آن (از سال ۱۳۶۶) ديگر به سراغ فيلمسازى نرفت. حسن قلى زاده كه آخرين كار فيلمبردارى اش «گزارش مريم» ساخته اسماعيل برارى است، فيلم هاى «تماس شيطانى» و «آسمان پرستاره» را در كارنامه كارگردانى خود دارد. كه فيلم دوم ، شش سال پيش بر پرده سينماها رفت.
تورج منصورى نيز كه از آخرين كارهايش در پشت دوربين مى توان به «مهمان مامان» ساخته داريوش مهرجويى و «پرونده هاوانا» از عليرضا رئيسيان اشاره كرد، فيلم هاى هواى تازه، فرار مرگبار و بازيچه را در حوزه كارگردانى دارد كه البته هيچ كدام اثرى درخور توجه نبودند. آخرين كار وى «انتخاب» است كه بزودى روى پرده مى رود. عطاالله حياتى كه با فيلمبردارى فيلم «گال» ساخته ابوالفضل جليلى واردسينما شد، در سال هاى بعد «كودكانى از آب و گل» و «شهر زنان» را كارگردانى كرد. حياتى پس از اين دو فيلم (از سال ۷۷) ديگر فيلمى را كارگردانى نكرد.
نام مازيار پرتو فيلمبردار با سابقه اى كه كار خود را از سال ۱۳۴۳ آغاز كرده، در سال هاى پيش از انقلاب با عنوان كارگردان در سه فيلم «مردان روزگار»، «پخمه» و «گرگ بيزار» ديده مى شود، اما فعاليت وى پس از انقلاب در كارگردانى (به همكارى با نصرالله زمرديان) در فيلم «خبرچين» خلاصه مى شود. پرتو آخرين بار در فيلم «فوتباليست ها» (سال ۱۳۷۹) با عنوان مدير فيلمبردارى حضور داشته است.
فيلمبرداران كارگردان شده در جشنواره امسال
فارغ از اين كه چه كسانى فرم تقاضاى شركت در جشنواره  را پركرده اند، نگاهى به جدول فيلم هاى آماده نمايش و يا در حال ساخت نشان مى دهد كه امسال شاهد ركورد تازه اى از حضور مديران فيلمبردارى در كسوت كارگردانى خواهيم بود.
قديمى ترين فيلمساز اين گروه قطعاً محمود كلارى است كه پس از دريافت جايزه فيلم «ابر و آفتاب» در جشنواره ماردل پلاتاى آرژانتين، ناچار شد فيلم دومش «رقص با رؤيا» را در آرژانتين جلو دوربين ببرد. با مشكلاتى كه در حوزه سياسى اين كشور رخ داد فيلم كلارى تا سال گذشته فرم جشنواره را پر مى كرد اما آماده نمايش نمى شد، وى كه امسال براى چندمين بار متقاضى حضور در جشنوراه فيلم فجر شده، گفته است كه فيلم به جشنواره خواهد رسيد. كلارى جدا از اين سه فيلم «پرونده هاوانا» به كارگردانى عليرضا رئيسيان، «يه بوس كوچولو» از بهمن فرمان آرا و «بليت» ساخته مشترك عباس كيارستمى با كن لوچ و اورمانو اولمى را نيز دارد كه احتمالاً تنها «پرونده هاوانا» در جشنواره به نمايش درخواهد آمد. او در فيلم «كارگران مشغول كارند» ساخته مانى حقيقى هم با عنوان بازيگر حضور دارد. فرهادصبا فيلمبردار با سابقه سينماى ايران نيز با كارگردانى فيلم «عروسك فرنگى» به جشنواره خواهد آمد. او از سال ۱۳۵۰ نيز با مستندهاى تلويزيونى كار فيلمبردارى را آغاز كرد و با «تاتوره» در سال ۱۳۶۳ وارد فيلمبردارى سينما شد. «شمعى در باد» و «كاغذ بى خط» از آخرين كارهاى او به شمار مى آيند. صبا امسال فيلمبردارى فيلم «گاهى واقعى» نخستين ساخته رامين لباسچى هم را انجام داده است. او همچنين تصويربردارى «تمرين آخر، تعزيه حر دلاور» ساخته تقوايى را نيز سال گذشته بر عهده داشت.
محمد احمدى، فيلمبردار ديگرى است كه با فيلم «شاعر زباله ها» در جشنواره فجر حضور خواهد داشت. احمدى كار سينمايى را با عكاسى و مديريت توليد آغاز كرد و در عمده آثار توليدى خانه فيلم مخملباف همكارى داشت. آخرين كار بلند او «غروب شد بيا» ساخته انسيه شاه حسينى است كه سال گذشته در جشنواره به نمايش درآمد. احمدى «شاعر زباله ها» را پيش از اين در جشنواره هاى خارجى به نمايش درآورده است. محمد درمنش، فيلمبردارى كه با «انسان و اسلحه» ساخته مجتبى راعى به سينما وارد شد، در سال هاى گذشته با با «دوشيزه» و «هيام» در جشنواره فجر حضور داشت و امسال نيز «كانديداتور» را - كه يك طنز سياسى چهار اپيزودى است - ساخته است. بايرام فضلى، فيلمسازى كه فعاليت عمده اش به آثار كوتاه اختصاص داشته، در سال هاى گذشته فيلمبردارى آثار مختلفى را در سينماى بلند برعهده داشته و امسال نيز با مديريت فيلمبردارى «دم صبح» ساخته حميد رحمانيان احتمالاً در جشنواره حضور خواهد داشت. او در حوزه كارگردانى امسال نخستين فيلمش «حسنك و داس داران» را به روى پرده جشنواره مى فرستد.
كارگردانى كه فيلمبردارى كرد
علاقه مندان جدى سينما در ماه هاى اخير خبر ساخت فيلم «حافظ» توسط ابوالفضل جليلى را قطعاً شنيده اند. جليلى كه حافظ را به خاطر مشكلات مالى و اعتبارى نتوانست به صورت سينمايى جلو دوربين ببرد، ناچاراً با قطع DV ساخت و جالب آن كه خود پشت دوربين قرار گرفت. او كه ظاهراً با مشكل اتمام بودجه پيش بينى شده از سوى مراكز خصوصى مواجه شده تا امروز تدوين «حافظ» را آغاز نكرده است، اما اميدواريم فيلم جديدش به جشنواره برسد تا تجربه او را در عرصه تصوير هم به قضاوت بنشينيم.
افخمى فيلمساز
بهروز افخمى كه امسال درگير پروژه هاى مجموعه زندگى امام خمينى (ره) و ادامه ساخت «ته دنيا» بود، احتمالاً «ته دنيا» را در جشنواره شركت خواهد داد. او اين فيلم را با عوامل توليدى محدودى در فرانسه و جشنواره كن جلو دوربين برد و با رفع مشكلات باقيمانده از دوره ۲۰۰۴ كن، ظاهراً امسال آن را در كن ۲۰۰۵ كامل كرده است. افخمى كارگردانى است كه كار خود را با فيلمبردارى فيلم «زير باران» ساخته نخست سيف الله داد آغاز كرد. او در اين فيلم همكار تدوينگر نيز بود و در فعاليت بعدى اش فيلمنامه «دست نوشته ها» را به مهرزاد مينويى سپرد و كار تدوين «آب را گل نكنيد» ساخته شهريار بحرانى را نيز انجام داد. او گرچه تجربه تدوين و فيلمنامه نويسى را بعدها تكرار كرد اما فيلمبردارى را (حداقل تا امروز) كنار گذاشت. «ته دنيا» ششمين كار افخمى به شمار مى آيد.
و فيلمبردارى ديگر در عرصه كارگردانى
داريوش عيارى فيلمبردار با سابقه سينماى ايران، آخرين فيلمبردارى است كه نام او را در ماه هاى اخير به عنوان «كارگردان» در اخبار ديده ايم.
عيارى كه در نخستين فيلم منيژه حكمت با نام «زندان زنان» تحت عنوان مدير فيلمبردارى همكارى داشت، در فيلم مستند - داستانى «من، اتاقم و دوستانم» با حكمت همكارى كرده و نام او در كنار كارگردان به عنوان سازنده فيلم ديده مى شود. اين فيلم كه درباره بيماران روانى است احتمالاً اثرى فيلمبردار مؤلف است كه نقش فيلمبردار در روايت فيلم تعيين كننده است. ظاهراً عيارى در فيلم جديد حكمت نيز با عنوان كارگردان همكار حضور دارد. داريوش عيارى (برادر كيانوش عيارى فيلمساز مطرح سينماى ايران) كار خود را با تنوره ديو ساخته برادرش آغاز كرد و در آثار مختلفى عنوان مدير فيلمبردارى را داشته است.
يك آرزوى كوچك
جشنواره فيلم فجر در راه است. اين جشنواره - به عنوان بزرگترين و مهمترين محل بررسى كارنامه سينماى ايران - مى تواند تجربيات فيلمبرداران را به عرصه داورى و قضاوت واگذارد. تا نمايش اين آثار آرزو مى كنيم اين گروه آثار قابل توجهى عرضه كرده باشند و براى فيلمبرداران ديگر نيز چنين آرزويى داريم. اما آرزوى بزرگ تر قطعاً براى سينماى ايران ارتقاى كيفى حوزه فيلمبردارى است؛ آرزويى كه دور از انتظار نيست اگر...