|
انتخابات پارلمانى عراق
اين بار همه مى آيند
|
|
|
جلال برزگر
عراق همسايه بحران زده غربى ايران امروز پنجشنبه ۲۴ آذر (۱۵ دسامبر) شاهد برگزارى انتخابات مجلس نمايندگان اين كشور خواهد بود. اين انتخابات آخرين مرحله از روند سياسى پى ريزى شده در عراق پس از برافتادن ساز و برگ و ديوان و دولت بعثى و حكومت صدام حسين است كه در قطعنامه هاى سازمان ملل متحد و قانون اداره موقت كشور بدان تصريح شده است، روند طراحى شده توسط نيروهاى سياسى عراق و اعضاى جامعه بين الملل تاكنون با فراز و فرود و چالش هاى اغلب امنيتى در آخرين مرحله به برگزارى انتخابات پارلمان و تعيين دولت جديد توسط پارلمان رسيده است، از اين رو، اگر تدوين قانون اساسى از سوى ناظران به عنوان نقطه عطف اول روند نوين سياسى عراق معرفى شده است، تشكيل مجلس نمايندگان نقطه عطف ديگر اين مسير قلمداد مى شود. انتخابات امروز هم به لحاظ داخلى و هم از منظر كشورهاى خارجى، على الخصوص در نظركشورهاى منطقه رويدادى حايز اهميت و تعيين كننده محسوب مى شود؛ رويدادى كه محتوا و سمت و سوى نخستين دولت دائم بعد از صدام را در عراق مشخص خواهد كرد. طبعاً انتخابات پارلمان عراق در درجه اول موضوعى داخلى است اما به سبب موقعيت ويژه منطقه و حضور نيروهاى بين المللى در آن، اين انتخابات داراى ابعاد و اهميت بين المللى و منطقه اى نيز مى باشد، از منظر داخل چنانچه انتظار مى رفت با كنار رفتن قدرت قاهر يك حكومت توتاليتر در سرزمينى با گرايش هاى قومى ومذهبى قوى اما سركوب شده، گرايش هاى مذكور هر يك به گونه اى در صحنه تحولات تازه حضور يافته اند، سه گرايش عمده شيعى، سنى و كردى با حضور در عرصه تحولات سياسى تازه در حال حاضر همزيستى توأم با رقابتى را تجربه مى كنند كه بسيار متفاوت از الگو و دستور كار دولت صدام است، دولتى كه برخلاف موازين دموكراتيك با ناديده گرفتن اكثريت ۶۰ درصدى شيعيان در عراق ، بخشى از اعراب سنى و منسوبان به حزب بعث را در سيستمى تك حزبى حاكم بى رقيب كشور قرارداده و با روش هاى سركوبگرانه با اكراد و شيعيان برخورد مى كرد.
روش هايى كه تاكنون گوشه هايى ازابعاد هولناك آن بر جهانيان روشن شده است. جابه جايى ناگهانى لايه هاى قدرت در عراق تا مدتى باعث آن شد كه بخش عمده اى از جريانهاى سياسى واقشار اعراب سنى عراق در قبال تحولات جديد موضع سلبى اختيار كرده و علاوه بر تحريم انتخابات مجمع ملى با قانون اساسى مصوب اين مجمع نيز از در مخالفت درآيند. اين در حالى بوده است كه جريان هاى وابسته به حزب بعث با پيوند خوردن به جريان هاى خشونت گرا چون القاعده و ديگر ناراضيان داخلى و منطقه اى سعى داشته اند با ناامن كردن محيط و با دامن زدن به انفجارهاى پى در پى و ترور و خشونت به مقابله با روند جديد تحولات سياسى برخيزند، با اين اوصاف، اراده سياسى داخلى و بين المللى سمت و سوى وقايع را به گونه اى پيش برده كه امروز همه جريان هاى سياسى مؤثر شامل هر سه جريان عمده شيعى، سنى و كردى در جريان انتخابات پارلمان حاضر بوده و ليست هاى مختلف انتخاباتى خود را انتشار داده باشند، حال ، براى نخستين بار مردم عراق به صورت گسترده و با مشاركت همه جريان هاى مؤثر و اصلى كشور دموكراسى پارلمانى را مشق و تمرين مى كنند در حالى كه همزمان عراق شاهد حضور نيروهاى نظامى خارجى است، اما اكثر جريان هاى سياسى، مراجع مذهبى و حتى كشورهاى منطقه و فرا منطقه به انتخابات به مثابه فرصتى براى ايجاد ثبات و امنيت نگريسته و از آن استقبال كرده اند كه اين وضعيت خود يكى از عجايب عالم سياست محسوب مى شود.اينكه چگونه اعراب سنى به سمت قرار گرفتن در متن تحولات سياسى تازه، پيش آمده اند، در فرازهاى بعدى اين نوشتار مورد بررسى قرار خواهد گرفت. آنچه در اين بخش به آن خواهيم پرداخت، آخرين آرايش سياسى نيروها و گروههاى سياسى در صحنه انتخابات مجلس نمايندگان است.
آرايش سياسى نيروها و گروه ها در انتخابات
تفاوت انتخابات پارلمانى با انتخابات مجمع ملى كه چندى پيش در عراق برگزار شد، حضور جدى اعراب سنى در صحنه انتخابات است. در انتخابات تازه اعراب سنى به صحنه آمده اند و پيش بينى مى شود رقابت اصلى بين اين جريان و جريان شيعه باشد، چون بنابر آرايش قومى سهم كردها مانند انتخابات قبل ثابت است.در ميان شيعيان براى انتخابات مجلس ليست واحد شيعى تحت عنوان ائتلاف يكپارچه عراق (برنده انتخابات مجمع ملى) مجدداً شكل گرفته است كه يك ليست قدرتمند در انتخابات محسوب مى شود. البته شخصيت هايى چون بحرالعلوم و دباغ و چلبى از اين ليست بيرون هستند، احمد چلبى رهبر كنگره ملى به علت به توافق نرسيدن بر سر درصد افراد احزاب در ليست مشترك از ائتلاف شيعيان بيرون مانده و خود ليست كنگره ملى را ارائه داده است كه ليستى محكم و داراى شانس تلقى مى شود، اما درفاصله با ائتلاف بزرگ قرار دارد. بنابراين در كنار گرايش ها و ليست هاى پراكنده، جريان شيعيان با دو ليست اصلى در انتخابات حاضر است. يكى ، ليست ائتلاف يكپارچه كه شامل مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق، حزب فضيلت، حزب الدعوه و گروه مقتدى صدر و برخى ديگر از شخصيت هاى عراقى است و به قدرتمندترين ليست ائتلاف در عراق معروف است، گروه يا ليست دوم كنگره ملى عراق است كه توسط احمد چلبى و تعداد زيادى از شخصيتهاى مستقل و سرشناس شيعه كه بنا بربرخى اخبار نمايندگان حدود ۱۷ گروه هستند، تشكيل شده است.
دومين ليست قدرتمند انتخابات پارلمانى ليست ائتلاف كردى است كه ازائتلاف دو حزب قدرتمند دموكرات كردستان و اتحاديه ميهنى به رهبرى مسعود بارزانى و جلال طالبانى تشكيل شده و پيش بينى مى شود آراى جامعه كردهاى عراق را كاملاً به خود اختصاص بدهد، البته در جريان رقابت هاى اخير و مباحث ميان حزبى براى اولين بار جنبش اسلامى كردستان از ائتلاف سياسى با دو حزب اصلى كرد جدا شده است كه پيش بينى مى شود اين جريان خيلى توان رقابت با ليست ائتلاف كردى رانداشته باشد.
از سوى ديگر، سنى ها در انتخابات اخير فعاليت زيادى داشته و با جريان و گروه هاى مختلف به صحنه آمده اند. قويترين ليست آنها كه از احتمال جلب بيشتر آراى سنى ها برخوردار است، ليست مشترك حزب اسلامى عراق و سازمان وقف سنى عراق است و جريان هاى ديگر در حول و حوش اين ائتلاف ارزيابى مى شوند. اما يك ليست ويژه، ليست و ائتلافى معروف به ليست اياد علاوى نخست وزير سابق عراق است، اگر مبناى ليست شيعيان و سنى ها، مذهب است و مبناى ليست كردى قوميت، اما فهرست معروف به ليست علاوى داراى مبنا و محور لائيك و ناسيوناليستى عربى است. درواقع در اين فهرست افراد معروف به تكنوكرات هاى لائيك با گرايش هاى ناسيوناليستى از هر طايفه و مذهب گرد آمده اند. اين ليست از تبليغات وسيعى در عراق برخوردار بوده و گفته مى شود ليست مورد حمايت آمريكايى ها هم هست. البته سياست اعلامى و البته نه حتماً اعمالى آمريكا بى طرفى در انتخابات و حمايت از كسانى است كه با رأى مردم به مجلس راه يافته و تركيب دولت را معين مى كنند، اما اغلب كارشناسان صحنه و ناظران رسانه اى، پيروزى گروه اياد علاوى در انتخابات را خواست و تمايل آمريكا مى دانند. غازى الياور رئيس جمهور دولت موقت عراق هم در ليست علاوى قرار دارد. اين دو كه در انتخابات قبلى با ناكامى نسبى روبرو شده اند. اين بار سعى كرده اند با انسجام و تبليغات بيشتر بر آراى جريان خود در انتخابات افزوده و كرسى هاى بيشترى در مجلس كسب كنند، از آنجا كه بحث قوميت و طايفه گرى در عراق امروز بحثى قوى است چندان مشخص نيست كه ليست سياسى علاوى تا چه اندازه مى تواند در جلب آراى مردم موفق باشد. آنچه گفته شد آرايش قوى و اصلى ترين گروهها و جريانهاى سياسى در صحنه انتخابات است. البته براى انتخابات مجلس حدود ۲۶۰ چهره سياسى ليست انتخاباتى و فهرست انواع ائتلاف ها را منتشر كرده اند، اما اصلى ترين آنها چنانچه گفته شد عبارتند از: ليست هاى ائتلاف يكپارچه (شيعيان) چلبى (شيعيان)، ائتلاف كردى، ائتلاف حزب اسلامى و سازمان وقف (سنى ها) و اياد علاوى (تكنوكرات هاى ناسيوناليست) با درنظر گرفتن انگيزه بالاى اقشار شيعه و سنى و كرد براى رقابت سياسى و دعوت نهادها و مراجع صاحب نفوذ از مردم براى شركت در انتخابات پيش بينى مى شود سطح شركت مردم در انتخابات در حد قابل قبولى باشد كه اين به قدرت و مشروعيت دولت برآمده از پارلمان كمك خواهد كرد. علاوه بر آن اقبال اعراب سنى (كه جمعيت قابل توجهى در عراق هستند) نسبت به انتخابات پارلمان در واقع به معناى برچيده شدن مرزبندى اين جمعيت كثير با تحولات سياسى پس از صدام حسين در عراق و واردشدن عرب هاى سنى به روند و مناسبات تازه سياسى در عراق است. دلخورى و بدبينى اعراب سنى از تغيير و تحولات مناسبات قدرت در عراق طبعاً با همراهى و همدلى ديگر كشورهاى عرب منطقه نيز مواجه بوده است.
چنانچه سازوكار ورود اعراب سنى عراق به صحنه سياسى جديد كشور به عنوان فعالان سياسى متشكل و مؤثر، نتيجه طراحى و تلاش اتحاديه عرب و اجلاس كشورهاى عربى در قالب اتحاديه عرب در «قاهره» (پايتخت مصر) بوده است، اجلاس قاهره ثمره نهايى كش وقوس هايى بود كه ميان كشورهاى عربى و آمريكا بر سر تحولات عراق مدت ها در جريان بود. واقع آن است كه دولتهاى عربى على رغم ارتباط با آمريكا و حتى همراهى با اين كشور در بسيارى از عرصه هاى بين المللى از تغييرات به وجود آمده، در عراق راضى نبوده، و در جست وجوى راهى براى ارتقاى وضعيت سياسى اعراب سنى در عراق بوده اند، پس از مدتى تحريم و كناره گيرى از تحولات از سوى سنى هاى عراق به نظر مى آيد آنها پذيرفته اند كه براى در نظر گرفته شدن به عنوان يك واقعيت در عراق بايد واقعيت هاى ديگر كه عبارت از شيعيان و كردها هستند را نيز پذيرفته و به تعامل و رقابت به آنها بپردازند، در اين زمينه، ابتكار اتحاديه عرب در برگزارى اجلاس قاهره چند هفته قبل از انتخابات پارلمان عراق رويدادى مهم و تعيين كننده بود كه براى تبيين علت تغيير رويكرد جامعه سنى عراق در اين انتخابات نسبت به انتخابات قبلى نمى توان از كنار اجلاس قاهره به سادگى عبور كرد.
اجلاس قاهره نقطه تحول اعراب
بعد از سقوط دولت صدام، رويكرد جهان عرب و به طبع عرب هاى سنى در داخل عراق نسبت به روند نوين سياسى و تشكيل اركان تازه قدرت در عراق، بيشتر سلبى بوده و تطبيق و پذيرش كمترى نسبت به وقايع تازه از جانب جهان عرب صورت مى گرفت. اين درحالى بود كه جوامع شيعه و كرد عراق نيز بدون حمايت يا حداقل رفع خصومت هاى فعال با جامعه عرب وكشورهاى عرب منطقه به راحتى قادر به ادامه زندگى و اداره امور كشور نمى بودند، تلاش دو طرف براى تعامل و نزديكى هر چند كاملاً بى فايده نبود و چهره هاى شاخص سنى در دولت و مجمع ملى سابق حاضر بودند و حتى رياست جمهور دولت موقت و رياست مجمع ملى به اعراب سنى سپرده شده بود اما باز جهان و جامعه عرب در روند سياسى عراق كاملاً همراه نشده و حتى مخالفت هاى فعالى نيز وجود داشت. ابتكار اتحاديه عرب براى تأثيرگذارى بر تحولات عراق ضمن كاستن از سطح تنش و مقابله، در نهايت، اين اتحاديه را به جست وجوى راهى براى واردكردن آبرومندانه اعراب سنى به روند تحولات نوين عراق رهنمون شد، حاصل اين جست وجو، پس از سفرهاى دبيركل اتحاديه عرب به عراق و برخى كشورهاى منطقه سرانجام به طراحى اجلاس قاهره منجر شد. نفس تشكيل اجلاس قاهره به نوعى به معناى بازنگرى سياست جهان عرب نسبت به وقايع عراق بود و پذيرش اين كه عراق متحول شده و بايد آن را شناخت و با آن كار كرد. مهمترين پيام اين اجلاس پذيرش عراق نوين توسط جهان عرب است. عراقى كه ۶۰ درصد آن را شيعيان تشكيل مى دهند و ديگر نمى توان اين اكثريت فعال را در عراق ناديده انگاشت، از اين رو، طبيعى است كه پس از اجلاس قاهره جريان عرب سنى به طور رسمى وارد سازوكار انتخابات در عراق شد. اين رويكرد طبعاً به تغيير سياست رسمى همپيمانان منطقه اى و بين المللى جهان عرب دروقايع عراق همچون تركيه و اروپا نيز منجر خواهد شد. دراين وضعيت ، واضح است كه سنى ها كرسى هايى را در پارلمان به دست خواهند آورد و اين به معنى كاسته شدن درصدى از سهم شيعيان عراقى از كرسى هاى پارلمان است ، اما در يك نگاه واقع بينانه چنانچه شيعيان عراقى از متن تحولات سياسى قابل حذف و ناديده گرفته شدن نيستند، سنى هاى عراق هم يك واقعيت غيرقابل ناديده انگاشته شدن هستند، از نگاه آگاهان امور قرارگرفتن اين دوگروه در كنار هم و در يك روند سياسى دموكراتيك به معناى حركت در جهت تثبيت بيشتر دولت عراق و فراهم آمدن بيشتر امكان كنترل ناامنى هاست. از همين روست كه ايران به عنوان بزرگترين كشور شيعه همسايه عراق در اجلاس قاهره در سطح وزير امور خارجه حضور يافت و از رويكرد جديد جهان عرب نسبت به تحولات عراق استقبال به عمل آورد. البته حضور وزير امور خارجه ايران در اجلاس قاهره نزد برخى محافل داخلى باعث طرح انتقاداتى شد و اينكه چرا ايران بايد در اجلاسى كه به منظور شركت دادن سنى ها در روند سياسى تازه عراق طراحى شده شركت كند، سؤالى بود كه از جانب برخى جريانها مطرح شد كه با توجه به آنچه گفته شد پاسخ به اين سؤال چندان دشوار نيست.
ايران و اجلاس قاهره
برناظران تحولات منطقه پوشيده نيست چنانچه در افغانستان سرانجام اداره امور دولت نه دردست طالبان باقى ماند و نه در كف مبارزين و مخالفان پنجشيرى طالبان قرار گرفت، بلكه روند دولت سازى به ميان همه اقوام و جريانها كشيده شد، اداره مطلوب و داراى ثبات عراق نيز تنها به دست يكى از سه گروه عمده شيعه، سنى و كرد امكان پذير نخواهد بود. هرچند، ايران را نمى توان جزو بانيان اجلاس قاهره دانست و طراحى اين اجلاس در قالب اتحاديه عرب صورت گرفت، اما تغيير رويكرد جهان عرب به وقايع عراق و پذيرش تصحيح ديپلماسى عربى در قبال عراق به قصد ورود آرام و سياسى اعراب سنى به روند تحولات كه در بطن خود معناى پذيرش عراق جديد با تركيب جمعيتى واقعى و اكثريت شيعه را دارد، نمى توانست با بى توجهى ايران مواجه باشد، چرا كه ايرانيان مى دانند يك عراق با ثبات و برخوردار از دولت كارآمد و پاسخگو جز در سايه مشاركت همه اقوام و گروههاى عراقى حاصل نخواهد شد، در پاسخ به آنها كه به سخنرانى «عمروموسى» دبيركل اتحاديه عرب در پارلمان كردستان اشاره كرده و قاهره را محل ائتلاف سنى ها و اكراد برعليه شيعيان مى دانند، مى توان به ديدار عمر موسى با آيت الله «سيدعلى سيستانى » نيز اشاره كرد. يعنى اعرابى كه تا ديروز به بهانه مخالفت با فدراليسم و خطر تجزيه عراق موضع غيرمنعطفى در قبال كردها و شيعيان داشتند براى رسيدن به نقش قابل توجه در عراق امروز مجبور به درنظر گرفتن هردو گروه شيعه و كرد هستند. واقع آن است كه تا پيش از مقطع انتخابات پارلمانى اعراب با هر اتفاقى در روند جديد دولت سازى در عراق مخالفت كرده اند، زيرا نقش خود را متناسب تشخيص نداده بودند و حال ، جهان عرب سعى دارد متناسب با نقشى كه در عراق پيدا مى كند به وقايع عراق مشروعيت ببخشد . ايران نيز متناسب با جايگاه ويژه و بالاى شيعيان به تحولات جديد مشروعيت بخشيده و حال كه اتحاديه عرب سعى درتأييد كل پروسه دولت سازى عراق دارد عدم درك شرايط و اتخاذ سياستى عقب مانده مانند آنچه تاكنون جهان عرب در عراق داشته است كج سليقگى است كه البته سياست تهران نيز چنين نيست، رقابت انتخاباتى و رسيدن سنى ها به تعدادى كرسى مجلس طبعاً بهتر از ادامه يافتن ناامنى هاى غيرقابل مهار و كشته شدن روزى ۲۰۰ شيعه در عراق و ادامه حضور نيروهاى خارجى در اين كشور خواهد بود، نبايد از ياد برد كه دولت عراق براى تأمين امنيت كه بزرگترين چالش دولت موقت بوده و باعث كندى پيشرفت پروژه هاى بازسازى شده به مشروعيت منطقه اى نياز فراوان دارد ؛ مشروعيتى كه يك راه آن حل و جذب همه جريان هاى موجود در تحولات سياسى و دولت سازى همه جانبه است. با توجه به سطح مشاركتى كه در انتخابات پارلمانى انتظار مى رود و همچنين همراهى منطقه اى به وجود آمده انتخابات پارلمان را مى توان گام مؤثر در جهت تأمين مشروعيت و ثبات در عراق تلقى كرد كه بعداز آن طرفداران ناامنى در عراق بيش از پيش با بحران مشروعيت دست به گريبان خواهند بود.
اينك انتخابات مجلس عراق
گذشته از همه مباحث و تحليل هاى مطرح، اينك زمان انتخابات مجلس نمايندگان عراق فرا رسيده است، انتخاباتى كه همه اقوام و گروهها براى شركت در آن از انگيزه بالايى برخوردار هستند، چرا كه اين پارلمان تعيين كننده دولت هم هست، مراجع مذهبى و ديگر شخصيت ها و گروههاى ذينفوذ مردم را به شركت گسترده در انتخابات فرا خوانده اند و كشورهاى خارجى و جامعه بين الملل هم از برگزارى انتخابات درعراق حمايت مى كنند. اگرچه آمريكايى ها نمى دانند در خلوت خود بايد از نتيجه انتخابات راضى باشند يا ناراضى، اما هرچه هست اين مردم عراق هستند كه فردا مهر و نقش خود را پاى پرده و صحنه تحولات نوين عراق به ثبت مى رسانند. شبكه ها و رسانه هاى بين المللى امروز صحنه هايى ديدنى و به يادماندنى از انتخابات پارلمان عراق را به جهان مخابره خواهند كرد ، چون حضور اقشار مختلف مردم در صحنه و ميدان هر انتخاباتى ديدنى و تماشايى است .
|
