سعيده عليپور
عصر جمعه چهارم آذر دبير كل يونسكو، گزارش سومين دوره ثبت شاهكارهاى شفاهى و ميراث معنوى را در مراسمى و طى تشريفاتى قرائت كرد كه در آن ۴۳ اثر از كشورهاى مختلف جهان را شامل مى شد. در حالى كه همگان انتظار داشتند نام «نوروز» هم در فهرست موارد ثبتى باشد. كوئى چيرو ماتسورا دبيركل يونسكو اعلام كرد كه پرونده نوروز پذيرفته نشده است؛ اعلامى كه كاملاً برخلاف انتظارات درخواست دهندگان ايرانى بود.
وقتى كه پرونده نوروز يك سال پيش براى ثبت در سومين فهرست ميراث معنوى يونسكو به اين سازمان ارسال شد بسيارى از كارشناسان يونسكو و ايران پيش بينى كرده بودند، ثبت نوروز در اين فهرست قطعى است؛ اما اين اتفاق رخ نداد. البته گروهى نيز معتقدند، پذيرفته نشدن نوروز از سوى يونسكو دلايل سياسى دارد اما مسؤولان يونسكو ناقص بودن پرونده نوروز را دليل رد آن اعلام كرده اند.
شاهكارهاى شفاهى يونسكو
يونسكو در سال ۱۹۹۸ در جلسه عمومى خود براى حفاظت از شاهكارهاى شفاهى و معنوى بشرى كه شامل زبان، ادبيات، موسيقى، رقص، بازى، اسطوره شناسى، آداب و آيين، صنايع دستى، هنرهاى نمايشى و هنرهاى سنتى است. بيانيه اى را به عنوان بيانيه شاهكارهاى شفاهى و معنوى يونسكو تهيه كرد، براساس اين بيانيه، ثبت آيين ها و هنرهايى كه در چند كشور به صورت مشترك برگزار مى شود بايد به صورت پرونده اى مشترك از سوى آن كشورها ارائه شود.
با توجه به اينكه نوروز يك آيين مشترك در حوزه تمدن ايرانى است، ايران براى ارائه پرونده آن به يونسكو مى بايست توافق اكثر كشورهاى برگزاركننده اين آيين چند هزار ساله را كسب مى كرد. به همين علت از دو سال پيش اقدامات لازم براى كسب توافق ساير كشورهاى منطقه كه نوروز در آن برگزار مى شود آغاز شد.
ايران، تركيه، افغانستان، پاكستان، آذربايجان، قرقيزستان، قزاقستان، تركمنستان، تاجيكستان و هند كشورهايى بودند كه به اتفاق پرونده ثبت نوروز را به يونسكو ارائه كردند.
مقصر، آسياى ميانه؟!
در حالى كه بسيارى از كارشناسان براى رد پرونده نوروز در يونسكو دليل شخصى بيان نكرده بودند، پژوهشكده مردم شناسى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى و كميسيون ملى يونسكو در تهيه و تنظيم پرونده نوروز براى ثبت در سومين فهرست ميراث فرهنگى جهان تلاش خود را آغاز كردند.
گروهى معتقدند ناقص اعلام شدن پرونده نوروز به دليل همكارى نداشتن كشورهاى حوزه تمدنى نوروز بوده كه آمادگى خود را براى ثبت اين مراسم كهن پيش از اين اعلام كرده بودند.
كشورهاى استقلال يافته شمال ايران به دليل نظام مند نبودن سيستم ادارى شان توان همكارى مؤثر با ايران را ندارند.
به گزارش خبرگزارى ميراث فرهنگى، تركمنستان جزو كشورهايى بود كه هيچ اطلاعاتى براى تكميل پرونده نوروز به ايران ارسال نكرد ضمن اينكه تاجيكستان نيز به تازگى و پس از ناقص اعلام شدن پرونده نوروز از سوى يونسكو مداركى را براى تكميل فرستاده است.
فيلم ۱۰ دقيقه اى نوروز
از سوى ديگر يونسكو دليل رد پرونده نوروز را ناقص بودن فيلم ده دقيقه اى نمايش داده شده در جلسه هيأت داوران اعلام مى كند.
ماريليا برناروس، مسؤول پروژه تنوع فرهنگى درباره پرونده نوروز مى گويد: مشكل پرونده نوروز فيلم ده دقيقه اى فرستاده شده ايران بود. اين فيلم تنها گوياى آداب و مراسم نوروز در ۶ كشور بود، اين در حالى بود كه ۱۰ كشور در ارسال و پيگيرى پرونده نوروز نقش داشتند.
علاوه بر فيلم ده دقيقه اى برنامه هاى اجرايى (action Plan) نيز از ديگر دلايل نقص پرونده نوروز اعلام شده است.
برنامه هاى اجرايى پرونده هاى ميراث معنوى يكى از قوانينى است كه يونسكو آن را يكى از اركان مهم هر پرونده اى مى داند، زيرا يونسكو تصميم دارد با ثبت اين ميراث آن را در ميان مردم زنده نگه دارد و اين نيازمند برنامه اى مدون است كه متأسفانه كشورهاى مشترك در ثبت پرونده نوروز اين برنامه مدون را ارائه نكردند.
ميراث شفاهى
براى تعريف ميراث شفاهى و معنوى همان تعريف توصيه سال ۱۹۸۹ يونسكو از فولكلور (فرهنگ سنتى و عامه) پذيرفته شده است. يعنى مجموعه آفرينش هاى سنتى يك جامعه فرهنگى كه توسط يك گروه يا افراد بيان مى شود و بازتابى از انتظارات جامعه و هويت فرهنگى و اجتماعى آن است.
هنجارها و ارزش ها به صورت شفاهى يا از روى تقليد انتقال مى يابد كه خود شامل زبان، ادبيات، موسيقى، بازى ها، اسطوره ها، آيين ها ومناسك، آداب و رسوم، صنايع دستى و معمارى و ساير هنرهاست.
دامنه اين تعريف با افزودن اشكال سنتى ارتباطات و اطلاع رسانى گسترش يافته است. اين برنامه كه قرار است هر دو سال يك بار اجرا شود در كنفرانس عمومى يونسكو مطرح شده است و ضوابطى نيز براى انتخاب شاهكارهاى ميراث شفاهى و معنوى بشرى پيش بينى شده اند كه عبارت است از: ارزش آن به عنوان يكى از شاهكارهاى نبوغ خلاق انسانى، ريشه داشتن در سنت فرهنگى يا تاريخ فرهنگى جامعه مورد نظر نمونه اى استثنايى از آزادى و تنوع بيان فرهنگى، مناسبات اجتماعى، دگرپذيرى و تفاهم فرهنگى، حفظ حافظه جمعى، آموزش جوانان و انتقال ارزش هاى جهانى و تبادل ميان نسل ها، نقش آن در تصديق هويت فرهنگى ملت ها و اجتماعات فرهنگى، اهميت آن به عنوان منبع الهام و مبادله بين فرهنگى، عامل برقرارى ارتباط بين ملت ها و اجتماعات، نقش فرهنگى و اجتماعى معاصر آن، استفاده و كاربرد مهارت ها و دانش فنى در اجراى آنها، ارزش آنها به عنوان شاهدى يگانه از يك سنت فرهنگى زنده، خطر از بين رفتن آن به دليل نبود وسايل.
نوروز به نام ايران يا...؟!
در اين ميان به نظر مى رسد با تمام تلاش پژوهشكده مردم شناسى سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى كه مسؤوليت آماده سازى و تدوين پرونده را به عهده داشتند عزم جدى براى ثبت پرونده نوروز وجود ندارد. رد شدن پرونده ثبت نوروزدر فهرست جهانى ميراث معنوى ازسوى يونسكو به اعتقاد كارشناسان فرهنگى و اجتماعى بايد همه دستگاه هاى اجرايى را به واكنش وادارد.
حسين فرجاد جامعه شناس در اين خصوص به خبرگزارى ميراث فرهنگى گفت: در حالى كه نوروز بخشى از هويت جدانشدنى ايران باستان است، ثبت نشدن آن در ميراث معنوى يونسكو بيش از آنكه از لحاظ فرهنگى قابل توجيه باشد برخوردى سياسى است.
در شرايطى كه هر روز شاهد كمرنگ شدن رسم و رسوم كهن هستيم، به اعتقاد فرجاد از دست دادن فرصت ثبت جهانى نوروز مى تواند بهاى سنگينى براى تاريخ و فرهنگ ايران داشته باشد.
اين درحالى است كه كشورهاى همسايه براى ثبت نوروز بيكار ننشسته اند و احتمال ثبت نوروز توسط تركيه در سال آينده موجى از نگرانى را به وجود آورده است.
اين درحالى بود كه كشور تركيه كه تا چند سال پيش از برگزارى جشن نوروز توسط كردها به دليل نسبت دادن اين جشن به ايرانيان جلوگيرى مى كرد. درحال حاضر تنها براى سود اقتصادى و جذب گردشگر به برپايى نوروز تنها در تعدادى از شهرهاى توريستى اقدام كرده است.
گرچه اگر يونسكو نوروز را با نام ايران و ايرانيان هم ثبت نكند، باز هم هر جاى دنيا كه باشيم، نوروز را با نام و ياد ايران مى شناسيم، اما اين حق ايران است كه با پيگيرى و تكيه به مستندات تاريخى به جا مانده از چندين هزار سال پيش بايد از حق قانونى و مسلم ايران دفاع كرد.
در همين حال برخى از كشورهاى منطقه از جمله تركيه، تاجيكستان، قرقيزستان و تركمنستان براى ثبت جهانى «نوروز» به صورت آيين مشترك و نپرداختن همه جانبه به اين مقوله از سوى همه سازمانها در ايران موجب شده تا فرصتهاى ثبت جهانى اين ميراث معنوى به نام ايران از دست رود.
پرويز ورجاوند جامعه شناس و استاد دانشگاه، سكوت داوران يونسكو را در برابر ثبت نشدن نوروز ايران در فهرست جهانى ميراث معنوى ناشى از فقدان عملكرد مناسب داخلى در پرداختن به اين مقوله مهم مى داند و معتقد است در جايى كه اسناد و نسخه هاى تاريخى همگى بر ديرينگى اين آيين و شكل گيرى آن در ايران باستان تأكيد دارد، گويا امروز برخورد با اين سنت ديرينه حقايق ديگرى را نشان مى دهد كه مغاير با آن مستندات است.
وى مى گويد: آنچه ايران را به عنوان مالك اصلى اين ميراث ارزشمند جهانى مطرح مى كند، توجه به برگزارى هرچه باشكوهتر اين آيين ملى در سطح داخلى و بين المللى است.
با توجه به اينكه ثبت ميراث معنوى در فهرست آثار جهانى اقدام تازه اى است كه از سوى يونسكو آغاز شده، اين جامعه شناس معتقد است بايد پرونده اى در حد و اندازه نوروز و ارزش تاريخى، اسطوره اى و باستانى آن تهيه مى شد.
يونسكو پرونده نوروز را دوباره بررسى مى كند
با وجود همه اين مسائل، به نقل از خبرگزارى ميراث فرهنگى، يونسكو اعلام كرد كه پرونده نوروز رد نشده و ايران با تكميل پرونده اش مى تواند بار ديگر درخواست تجديد نظر دهد تا كارشناسان يونسكو پرونده را بررسى كنند.
محمد ميرشكرايى، رئيس پژوهشكده مردم شناسى و مسؤول تهيه پرونده نوروز در اين باره گفت: با مسؤول اداره فرهنگى يونسكو ايران جلسه اى داشتيم و ايشان اعلام كرد كه يونسكو هيچ پرونده اى را تاكنون رد نكرده است و منظور يونسكو و هيأت ژورى، ناقص بودن پرونده نوروز است.
اين پرونده براى تكميل به ايران فرستاده مى شود تا پس از تكميل در اولين فرصت بار ديگر بررسى و ثبت شود.
البته اين صحبتها بيشتر جنبه غير رسمى دارد و هنوز نامه اى به صورت رسمى از طرف يونسكو به ايران مبنى بر ارجاع پرونده براى رفع نقايص فرستاده نشده است.
شاهكارهاى ثبت شده يونسكو
از ميان ۷۰ پرونده اى كه براى ثبت در يونسكو بررسى شد، ۴۳ اثر از كشورهاى مختلف جهان به ثبت رسيد. كشورهاى آسيايى و آفريقايى در اين فهرست سهم زيادى دارند. از آسيا ۱۴ كشور و از آفريقا ۱۲ كشور موفق به ثبت آثارشان شدند، فهرست اين آثار شامل؛ نمايش كابوكى از كشور ژاپن، باله آچى از كشور گواتمالا، مالت يونگ از كشور اندونزى، نظام غيب گويى ايفا از كشور نيجريه، بازار فصلى صحرانشينان از كشور مراكش، همخوانى محلى از كشور آلبانى، موسيقى اهليل گوارا از كشور الجزاير، ترانه شبانى ساردينيا از كشور ايتاليا، رقص صورتك همراه با طبل از كشور بوتان، حكايتهاى عاميانه مادر بزرگان فلسطينى، هنر منسوجات از كشور پرو، جشن سماع از كشور تركيه، بالماسكه ماكيشى از كشور زامبيا، كالوس از كشور رومانى، ابزار موسيقى فوجارا و موسيقى آن از كشور اسلواكى، موسيقى دودك از كشور ارمنستان، تئاتر سايه از كشور كامبوج، سنت نمايش همراه با رقص كوكولو از كشور جمهورى دومينيكن، رقص خنجر از كشور اندونزى، گوله وامكولو از كشور موزامبيك و زامبيا، رقص درمانى ويمبوزا از كشور مالاوى، چوپى تيمبيلا از كشور موزامبيك، ال گوگونس از كشور نيكاراگوئه، فضاى فرهنگى يارال و دگال از كشور مالى، ترانه هاى سنتى اورتين دو از كشور مغولستان و چين، اجراى سنتى حماسه رامايانا از كشور هند، فضاى فرهنگى بدودرپترا از كشور اردن، آواز بائول از كشور بنگلادش، رژه هيولاها و اژدهايان از كشور بلژيك و فرانسه، موسيقى سامبا از كشور برزيل، همخوانى باستانى و آيين هاى رقص از كشور بلغارستان، هنر زينجيانگ از كشور چين، معناى فرهنگى پلامكو دسان باسيلو از كشور كلمبيا، سنت اوكسردينگ و اوكسكارت از كشور كاستاريكا، رقص وربونك اسلواكى از كشور جمهورى چك، حماسه هاى مردمى مارانائو از كشور فيليپين، جشنواره دانوجه از كشور كره شمالى، حماسه هاى قهرمانى ياكوت از كشور روسيه، آيين ماندينگ از كشور سنگال و گامبيا، پاتوبرگاى از كشور اسپانيا، نساجى سنتى از كشور اوگاندا، فضاى فرهنگى گونگ از كشور ويتنام و رقص جروسارما از كشور زيمبابوه است.
در سالهاى ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ نيز ۴۷ اثر به ثبت رسيده بود كه در مجموع به ۹۰ شاهكار شفاهى مى رسيد و در اين ميان جاى نوروز خالى است.
