فاطمه اميرى
فقط با يك تماس تلفنى سفارش داده مى شود. پول رد و بدل مى شود و سپس انواع قرص، شربت و كپسول براى درمان ديابت، آرتروز و كلسترول پشت در خانه شما است. با اين توصيه كه دستور مصرف را مو به مو اجرا كنيد تا نتيجه بگيريد. اين درمان نيست راهى براى پولدار شدن عده اى است كه مى دانند چگونه با كمك تبليغات، مخالفت ها را به موافقت تبديل كنند. معلوم نيست برخى از ايرانيان ترك وطن كرده در مورد مردم داخل كشور چگونه فكر مى كنند كه انواع قرص و شربت و كپسول را در كنار قابلمه ساخت ايتاليا، ليف ژاپنى و ماساژور كف پاى كره اى با تأكيد بر دارا بودن مجوز از سازمان دارويى و غذايى يك كشور خارجى به آنها معرفى مى كنند. البته تبليغات هم نتيجه مى دهد، جيب آنها پرپول مى شود. اما چه كسى مسؤوليت عوارض مصرف داروهايى را كه فقط با يك تماس تلفنى با شخص يا مؤسسه آگهى دهنده به شبكه هاى ماهواره اى فارسى زبان، در اختيار مصرف كننده گذاشته مى شود، به عهده مى گيرد؟!
«معده تان ترش هم مى كند؟ ‎/ لثه هايتان خارش دارد؟ پوست بدنتان كهير مى زند؟ ‎/ سرگيجه و حالت تهوع داريد؟!» با اين چند پرسش، همه چيز تجويز مى شود. پزشك به زن يا مردى كه آن سوى خط با جايى تماس گرفته اند كه تفاوت روز و شب اش حكايت از ديگر فاصله ها دارد، دستور مصرف دارويى را صادر مى كند. دارويى كه بزرگترين و مهم ترين توجيه براى قابل اطمينان، سالم و بى عارضه بودنش داشتن مهر تأييد سازمان دارويى و غذايى همان كشور است.
دكتر حسين ميرحاجى معتقد است: «هدف بسيارى از اطلاع رسانى ها اين است كه مردم بتوانند بعد از كسب آگاهى و اطلاعات لازم به يك شناخت نسبى در مورد آن محصول برسند. اما درباره همه محصولات اين امكان وجود ندارد. در مورد محصولات طبى كه به طور قطع اين طور نيست. در سراسر دنيا مصرف محصولات طبى نياز به كميته هاى تخصصى دارد كه آن محصول را تأييد يا رد كنند. مثلاً در آمريكا FDA سازمانى است كه داروها را از لحاظ زيانبار يا مفيد بودنشان بررسى، رد و تأييد مى كند. اما رسانه اى نظير تلويزيون به دليل بعد و گستردگى آن براى تبليغ هر نوع كالا و محصولى نياز به تأييد مجوز از مؤسسه هاى مختلف دارد. به عنوان مثال اگر تبليغى درباره مواد موجود در يك نوع تخم مرغ مى شود،  سفارش دهنده آن بايد مجوز لازم از مؤسسه مربوطه را مبنى بر تأييد نكته مورد نظرش در متن آگهى تبليغى را ارائه بدهد. حتى صرف اين كه كالايى مهر استاندارد دارد نيز براى اين كار كفايت نمى كند. وقتى محصولى را از طريق تلويزيون يا هر رسانه جمعى ديگرى تبليغ مى شد بايد خصيصه مورد تأكيد در مورد آن محصول توسط سازنده اش ثابت شده باشد. ولى آنچه از كانال هاى فارسى زبان خارج كشور پخش مى شود، احتمالاً فاقد اين ويژگى هاست يا دستكم از وجود چنين پروسه اى در مورد آنها بى اطلاعيم. از طرفى وقتى دارو يا محصولى كه مصرفش از طريق رسانه هاى داخل كشور تبليغ مى شود چون منبع سفارش دهنده آگهى در داخل كشور است در صورت پيدا شدن عارضه يا مشكلى در اثر مصرف آن امكان دسترسى به صاحبان آن محصول وجود دارد. اما درباره كالاها، مواد و دارويى كه از طريق شبكه هاى فارسى زبان ماهواره اى تبليغ مى شود، چنين امكان و دسترسى اى براى پيشگيرى وجود ندارد».
به سرعت و ظرف چند سال مردم به گفته ها و مطالب مطرح شده در برنامه هاى پزشكى كانال هاى ماهواره اى اطمينان پيدا كرده اند كه حتى براى اطمينان از درستى تشخيص پزشك خود در داخل كشور، نظر پزشكان شركت كننده در اين برنامه ها را كه ناگفته پيداست جنبه تبليغى و تجارى آن بر بعد علمى و تخصصى اش غلبه دارد، جويا مى شوند. اما مهم ترين عارضه چنين انتخابى به عقيده دكتر حسين ميرحاجى اين است كه «درمان از راه دور در طب جايى ندارد. در واقع پزشك براى تشخيص بيمارى و تجويز داروها از فاكتورهاى متعددى بهره مى گيرد. فقط با شنيدن شرح حال نمى شود بيمارى را تشخيص و سپس به بيمار دارو داد. پزشك هنگام معاينه حضورى با مسائل عينى و واقعى سر و كار دارد. مثلاً به صداى ضربان قلب گوش مى كند. متوجه وضعيت اعضاى داخلى بدن مى شود. آزمايش هاى مختلف مى گيرد، نتايج عكسبردارى و حتى مصرف داروهاى قبلى را بررسى مى كند. همه اين امكانها در درمان از راه دور و در تماس تلفنى (از علائم و نشانه ها آن هم به تشخيص خود فرد) غيرممكن است. از راه دور توصيه بهداشتى مى شود كرد اما درمان هرگز. كسى كه بيمارى يا مشكل جدى نداشته باشد مى تواند توصيه بگيرد، اما اگر بيمارى جدى دارد و بايد دارو مصرف كند مى تواند توصيه هاى آن پزشك را با پزشك معالجش در ميان بگذارد».
* * *
مى توانيد با فروشگاهى در دبى تماس بگيريد يا به تلفن دفتر هماهنگى تهران زنگ بزنيد تا قرص هاى لاغرى را كه از فرط تعدد حتى شناسايى آنها هم از عهده سازندگانشان نيز خارج است، سفارش بدهيد! يا قرص براى بيمارى ديابت، تنگى نفس و افسردگى بخواهيد. داروى ترك اعتياد هم موجود است. محصول دانشمند عصر، لابراتوار فلان، دكتر بهمان، مهر تأييد اداره دامدارى از نيوزلند! و اداره كل نظارت بر مواد دارويى و بهداشتى بوركينافاسو و تانزانيا! شبكه هاى فارسى زبان خارج از كشور طورى اين محصولات را معرفى مى كنند كه گويا فرمول به كار رفته در ساخت آنها، معجزه اى است كه فقط به سراغ مردم داخل كشور آمده است. با قيمت هايى كه اصلاً ارزان نيست. ۴۵ هزار تومان، ۷۸ هزار تومان، ۱۴۰ هزار تومان و براى مصرف سه ماهه هم بايد پول بيشترى بدهيد. به علاوه يك دستورالعمل فارسى براى نوع آدمى با هر مشخصه فيزيكى و در هر سطح از سلامت جسمى و روحى! عجيب نيست كه چرا بايد از دنياى آزاد و تجارت آزاد و ماهواره اين بخش نصيب مردم كشور شود؟! سودى كه از طريق اين تبليغات نصيب گردانندگان تلويزيون فارسى زبان خارج از كشور مى شود، چقدر است؟ و در مقابل هزينه اى كه مردم در داخل كشور به منظور استفاده از اين محصولات و داروها مى دهند، چقدر است؟
فرهاد عليخانى كارشناس و آسيب شناس اجتماعى مى گويد: «ما اطلاعى در اين زمينه نداريم. اما همين كه تبليغ يك نوع قرص و دارو با مارك يك يا دو سه كمپانى بارها در طول شبانه روز از شبكه هاى مختلف فارسى زبان پخش مى شود،  مى توان حدس زد چه چرخش سود و سرمايه اى صورت مى گيرد و كاملاً هم مشخص است كه بيشترين نفع نصيب صاحبان تلويزيون ها و كمپانى هاى توليدكننده اين محصولات دارويى و درمانى خارج از كشور مى شود. در حالى كه در داخل كشور كنترل و محدوديت براى تبليغ و معرفى توليدات و كالاها به مراتب زياد است.
* * *
نيم ساعت، ۴۵ دقيقه پشت خط مى ماند،  تا بالاخره نوبت به او مى رسد و سؤال و جوابى كه بين او و پزشك برنامه رد و بدل مى شود و سپس نوبت به تجويز پزشك براى مصرف دارويى مى شود كه اتفاقاً از توليدات كمپانى است كه پزشك موردنظر خود رياست آن را برعهده دارد. اما مشكل اينجاست كه فقط يك پزشك، يك برنامه و يك كمپانى نيست. به قدرى تعدادشان زياد است و رقابت ميانشان سخت كه هركدام سعى دارد با پرداختن پول بيشتر به صاحبان تلويزيون ها و استفاده از روشهاى تبليغى مختلف و حتى تعيين جايزه براى مصرف كننده نمونه در كسب سود و درآمد پيشتاز باشد. غير از بعد مالى قضيه و تأثير تحميل هزينه مصرف اين محصولات به ويژه در شرايط كنونى به اقتصاد خانواده هاى ايرانى كه غيرقابل انكار است، دكتر حسين ميرحاجى از عوارض ديگرى هم خبر مى دهد: «يكى از ناپيداترين عوارض مصرف اين قرص و داروها اين است كه نياز به مراجعه پزشك را در فرد از بين مى برد و با بهبود موقت ناراحتى و درد موجب از دست دادن زمان مى شود و فرصت را براى درمان ريشه اى و اساسى بيمارى از بين مى برد. از طرفى يك دارو ممكن است در عين سودمندى، زيان هايى هم داشته باشد. فقط تحت نظر پزشك است كه مى توان متوجه عوارض داروى مصرفى شده و ادامه درمان را با داروى ديگرى پى گرفت، در حالى كه در درمان از راه دور عملاً قدرت عمل پزشك كم مى شود».
شايد تنها كاركنان كارخانه ها و كمپانى ها سازنده اين داروها مى دانند كه همان مواداوليه ارزان قيمتى كه در قوطى ها و بسته بندى هاى گران قيمت فروخته مى شود،  در قوطى ها و بسته هاى ارزان قيمت در فروشگاه هاى معمولى نيز به فروش مى روند! از نظر بسيارى از تماس گيرندگان با برنامه هاى پزشكى - تبليغى تلويزيون هاى فارسى زبان خارج كشور، در هر حال يك قوطى گران قيمت كه از آن سوى آبها مى آيد، حاوى ماده اى جادويى است كه صددرصد نمى تواند در يك بسته بندى معمولى در داخل كشور نيز وجود داشته باشد. آگهى هاى تجارى نيز بر اين ذهنيت مصرف كننده ها صحه مى گذارند. بنابراين مردم تمام درآمد خود را صرف مى كنند و دقيقاً مثل آنچه در متن اين آگهى هاى تبليغى مى آيد، از اين داروها انتظار معجزه دارند.
فرهاد عليخانى آسيب شناس اجتماعى مى گويد: «ما مخالف و منكر همه آنچه در اين گونه تبليغات ارائه مى شود، و دروغ پنداشتن همه آنها نيستيم، آنچه با آن مخالفيم تبعيت چشم و گوش بسته و اطاعت صرف از هر چيزى است كه گمان كنيم مارك خارجى دارد و ساخته خارج است و صرف بيش از اندازه وقت، توجه و پول براى آن است. به ويژه در اين مورد خاص كه بحث سلامتى بدن نيز مطرح است و نمى توان روى آن ريسك كرد. گاهى امتحان كردن يك به يك آنچه در اين تبليغات اشاره مى شود به مراتب ضرر بيشترى از منفعت دارد».
شايد مخالفت موردنظر دكتر عليخانى اين باشد كه تا زمانى كه سودجويى زالوهاى اجتماعى كه فرقى نمى كند در داخل كشور باشند يا خارج از كشور ادامه دارد، مردم در مقابل آنچه تبليغات به خوردشان مى دهد، مقاومت كنند.