مهرداد ناظرى _ روزبه زعفرانى
انسان امروز بيش از هر زمان ديگرى زباله توليد مى كند. روزانه بيش از ۳‎/۵ ميليون تن زباله در جهان توليد مى شود كه سهم كشور ما از اين ميزان ۴۰ هزار تن و سهم كشور آلمان ۹۰ هزار تن در روز است. با اين تفاوت كه در كشورهاى توسعه يافته مانند آلمان ۸۰ درصد زباله و در ايران ۸ درصد زباله بازيافت مى شود.
با پيشرفتهاى انسان و بهره برداريهاى گوناگون از طبيعت، ميزان زباله توليدى انسانها رو به افزايش نهاد. اما به موازات آن شيوه هاى دفع و بازيافت نيز بهبود يافتند و امروز اگر مديريت پسماند به صورت كارآمد صورت گيرد، زباله ديگر يك معضل نيست. ايالات متحده آمريكا روزانه ۱۳ ميليون دلار از راه بازيافت زباله درآمد دارد .
يكى از مشكلات زيست محيطى كشور ما دفن غير بهداشتى پسماندها است كه آلودگى آب و خاك را به دنبال دارد و از ديگر سو به دليل عدم اجراى طرح هاى تفكيك و شيوه سنتى جمع آورى زباله، روزانه ۱‎/۴۵ ميليارد ريال صرف جمع آورى زباله مى شود. براى كارآمد كردن سيستم مديريت پسماند كشور ما چه مى توان كرد؟ و چگونه مى توان يك سيستم يكپارچه مديريت پسماند ايجاد كرد؟ و از مشكلات زيستى محيط دفع مواد زائد كاست؟ براى پاسخگويى به چنين سؤالاتى با دكتر ادوين صفرى دكتراى عمران و محيط زيست و عضو هيأت علمى دانشكده محيط زيست دانشگاه تهران گفت وگويى انجام داديم كه در پى مى خوانيد.
* آيا براستى زباله طلاى كثيف است ؟
- زباله تا چندين سال پيش به عنوان موادى بود كه قابل استفاده نبود و دور ريخته مى شد، ولى به تدريج با پيشرفتهايى كه صورت گرفت مشخص شد كه از آنها مى شود استفاده كرد و مجدداً وارد چرخه صنعت كرد. تجربه نشان داده اگر زباله به درستى مديريت شود عمليات بازيافت و بازيابى آن به گونه اى علمى صورت بگيرد و انرژى آن مهار شود، آنگاه از اين راه سود اقتصادى به دست مى آيد و در اين صورت ممكن است زباله طلاى كثيف نباشد ولى نقره كثيف خواهد بود.
*  پس بالاخره طلا يا نقره ناب مى توان از آن استخراج كرد؟
- در ايران، زباله خانگى بيشترين سهم تركيب زباله را به خود اختصاص مى دهد كه بالغ بر ۷۰% آن پس مانده هاى غذايى و مواد فساد پذير است كه مى توان از آنها كمپوست يا مواد آلى مورد نياز تهيه كرد. از ۳۰% درصد بقيه در حدود ۲۰% درصدش قابل بازيافت است. پس فقط در واقع ۱۰% زباله هاى توليد شده ما دور ريختنى و غير قابل استفاده است و از زباله مى توان هم به لحاظ انرژى و هم به لحاظ موادى كه كاربردى و مورد نياز صنعت است، بهره گرفت.
*  پس ديگر نمى توان گفت كه زباله يك ضايعه است و به نوعى ممكن است يك بركت باشد؟
-  اگر علمى به قضيه نگاه كنيم، معنى اش اين است كه يك سرى مواد داريم كه صرفاً دور ريز محسوب نمى شوند و حتى مى توانند مورد استفاده دوباره قرار گيرند. از طرف ديگر يك سرى هزينه هاى پنهان داريم كه عموماً در محاسباتمان در نظر گرفته نمى شود. مثل هزينه هايى كه در آينده در اثر دفع ناقص زباله بر ما تحميل مى شود تا محيط زيست را پاكسازى كنيم و اگر ما نتوانيم مديريت پسماند را به شيوه صحيح و علمى انجام دهيم در آينده با محيطى آلوده، هزينه هاى سرسام آور و.... مواجه خواهيم شد.
*  آقاى دكتر! همانطور كه مى دانيد بازيافت با يك شعار اساسى و كليدى آغاز شد «اجازه ندهيد زباله هايتان به مواد زائد تبديل شود» براى تحقق اين امر چه بايد كرد و چگونه مى توان حجم زباله را كاهش داد؟
-  در كشورهاى توسعه يافته در اين زمينه اقدامات اساسى انجام مى دهند كه مهمترين آن كاهش زباله در مبدأ است. سپس به فكر كاهش زباله هايى مى افتند كه براى دفع برده مى شوند و بازيافت نمى شوند.
* كاهش زباله در مبدأ از چه طريقى ميسر و ممكن است؟
-  عموماً كاهش زباله در مبدأ با مشكلاتى مواجه است. پارامترهايى نظير فرهنگ مصرف، فرهنگ توليد، شيوه بسته بندى محصولات و.... بر اين امر مؤثرند. از اركان اصلى موفقيت در مبدأ اين است كه مردم نقش خود را بدرستى ايفا كنند و تفكيك زباله هاى تر و خشك را انجام دهند و به اصطلاح آب را از چشمه تميز نگه دارند و آلوده نكنند.
ولى موفقيت اين كار به فرهنگ سازى و آموزشى كه مردم مى بينند بستگى دارد. در ايران، بعضى مواقع بازيافت تا حدود ۴۰% يا ۵۰% درصد جواب داده است ولى حفظ كردن اين ميزان و يا دستيابى به درصدهاى بالاتر به سادگى امكان پذير نيست و نياز به يك برنامه ريزى دراز مدت دارد.
*  روزانه بيش از ۳‎/۵ ميليون تن زباله در جهان توليد مى شود كه بيش از ۴۰ هزار تن آن در كشور ما توليد مى شود. اين ۴۰ هزار تن به كجا مى رود و چگونه مديريت مى شود؟
-  متأسفانه ما تقريباً در تمام شهرهاى كشور با معضل زباله روبرو هستيم. بيشتر مشكل هم مربوط به اين است كه زباله هاى ما در مبدأ تفكيك نمى شوند و مخلوط جمع آورى و در زمين دفن مى شود. دفنى هم كه انجام مى شود به صورت بهداشتى نيست. البته اين را هم بگويم دفن زباله در زمين به خودى ِ خود، مقوله وحشتناك و بدى نيست و يكى از روشهاى كم هزينه و مؤثر مديريت زباله است. در آمريكا نيز هنوز بيش از ۵۰% زباله ها دفن مى شوند ولى اين دفن بايد براساس اصول بهداشتى و مهندسى صورت بگيرد تا كمترين اثرات را روى محيط زيست داشته باشد. متأسفانه تاكنون در اكثر شهرهاى كشورمان تلنبار زباله داشتيم تا دفن بهداشتى آن .
*  دفن غير اصولى و غير بهداشتى چه تأثيرى بر كيفيت آب يا خاك خواهد داشت؟
-  اصولاًدر دفن غير بهداشتى مكانيزمى براى كنترل آلودگى انديشيده نمى شود. عمده ترين آلودگى هم «شيرابه» است كه مى تواند به آبهاى زيرزمينى نفوذ كند. همچنين تجمع گاز نيز به دليل عدم تخليه ممكن است باعث انفجار شود. ولى در دفن بهداشتى مكانيزم هاى لازم براى كنترل اين آلودگيها انديشيده مى شود. در اين روش دفن به گونه اى صورت مى گيرد كه شيرابه وارد خاك و آبهاى زيرزمينى نمى شود و تصفيه مى شود. در نتيجه به آبهاى زيرزمينى آسيبى نمى رساند. اخيراً در كشور ما تلاش هايى صورت گرفته كه بازيافت را به شكل صحيح انجام دهند و شكل گيرى سازمان بازيافت گامى در اين راستا قلمداد مى شود.
*  اخيراً در منطقه ۷ شهردارى پروژه اى به صورت آزمايشى به اجرا درآمد كه شهردارى با نصب سطل زباله هاى مخصوص كاغذ و شيشه زباله را به شكل تفكيك شده از مبدأ جمع آورى مى كرد. متأسفانه اين طرح مثل بسيارى از طرحهاى ديگر تداوم نداشت و پس از مدتى متوقف شد. به نظر شما چرا برنامه ها در ايران به سرانجام نمى رسد؟
-  در اين مورد بايد توجه داشت كه اين كار زمانبراست. حتى اگر برنامه اى از همان اول به صورت درست طراحى شده باشد، ممكن است در پياده كردن با موانعى روبرو شود كه از قبل قابل پيش بينى نبوده. در اين مورد هم نمى توان انتظار معجزه داشت، طبيعى است كه چون هنوز در فرهنگ ما اين گونه حركتها نهادينه نشده است، با موانع و بن بست هايى روبرو شود.
*  آقاى دكتر! آيا بازيافت تأثيرى هم بركاهش هزينه خدمات شهرى دارد؟
-  هم مى شود گفت بله و هم مى شود گفت خير. براساس قانون، پرداخت هزينه هاى دفع آلودگى، برعهده توليد كننده آن آلودگى است. اگر ما زباله اى توليد مى كنيم بايد هزينه دفع آن را هم بپردازيم. البته اجرا كردن اين قانون در شرايط فعلى سخت است. به همين دليل منابع مالى دفع پسماند بايد از جاى ديگرى تأمين شود. ولى نكته اساسى اين است كه بازيافت مواد علاوه بر اين كه كاهش حجم زباله را در پى دارد مى تواند سودآور هم باشد. افراد و شركتهاى خصوصى مى توانند در اين زمينه سرمايه گذارى كنند. اين فكر زمانى عملى مى شود كه صنعتى وجود داشته باشد كه ماده بازيافتى را خريدارى كند و به اصطلاح براى ماده بازيافتى بازار خريد با قيمت مناسب وجود داشته باشد. بحث بازاريابى محصولات بازيافتى بسيار حائز اهميت است كه متأسفانه بسيار كم رنگ به آن پرداخته شده است و بيشتر به شكل سنتى وجود دارد.
*  با توجه به اينكه در كشور ما چنين مديريت و ساماندهى كارايى براى بازيافت وجود ندارد، ما با پديده اى به نام «زباله دزدى» مواجه هستيم، آيا اين مورد سود دهى دارد و عموماً زباله دزدها از زباله چه استفاده هايى مى كنند ؟
-  قطعاً سود دهى دارد. ولى چند نكته را نبايد فراموش كرد. عموماً بخشى از زباله خشكى كه مى تواند بازيافت شود توسط همين زباله دزدها جمع آورى مى شود. اين اقدام در نگاه اول يك كار مثبت ارزيابى مى شود. چون باعث كاهش حجم زباله مى شود و اين مواد را وارد چرخه بازيافت مى كند. ولى اينكه زباله كجا مى رود و چه مصرفى دارد چندان مشخص نيست و معلوم نيست كه از لحاظ زيست محيطى و بهداشتى چه آسيب هايى را به وجود مى آورند. اما در همين حد كه ما شاهد زباله دزدى هستيم، معنى اش اين است كه بازيافت، سودآور است. اما مسأله اين است كه اين افراد بطور غير رسمى درگير اين كار هستند و به صورت بدوى براى بازيافت اقدام مى كنند. لذا ما مى توانيم با برنامه ريزى مناسب همين افراد را براى بازيافت صحيح به كار گيريم، چون به هر جهت آنها راه و چاه را تا حدودى بلد هستند. ما بايد اگر تجهيزاتى نياز دارند در اختيارشان بگذاريم و در عوض آن بركارشان كنترل و نظارت كنيم. بايد مشخص باشد كه زباله از كجا جمع آورى شده است، چگونه بازيافت مى شود و در كجا به مصرف خواهد رسيد.
*  براساس قانونى كه از سال ۱۳۳۰ مصوب شده است جمع آورى زباله برعهده بلديه -«شهردارى»- گذاشته شده است. اما در اكثر كشورهاى پيشرفته، جمع آورى، بازيافت و دفع زباله توسط بخش خصوصى انجام مى شود. فكر مى كنيد قوانين و ساختار مديريت پسماند در كشور ما داراى چه ايرادات و نواقصى است؟
-  در چند سال اخير در كشور ما اگر چه نمى توان گفت خصوصى سازى،بلكه به نوعى شاهد مشاركت بخش خصوصى در جمع آورى زباله هستيم و پيمانكارهايى كه با شهردارى قرارداد مى بندند اين كار را انجام مى دهند. حتماً مى دانيد كه جمع آورى، بخش عمده اى از هزينه ها را به خود اختصاص مى دهد.
*  ۷۰درصد هزينه ها مربوط به بخش جمع آورى است !
-  در ايران از اين ميزان هم بيشتر است. زيرا ما دفن را به صورت غير بهداشتى و غير مهندسى انجام مى دهيم، اين كار هزينه خاصى هم نياز ندارد. ولى در سالهاى اخير شاهد مشاركت گسترده تر بخش خصوصى در بخشهاى جمع آورى و بازيافت بوده ايم. از لحاظ قانونى هم از اين كار دفاع مى شود و شهردارى بايد به سمتى پيش برود كه نظارت عالى را انجام دهد.
*  واگذارى امور جمع آورى، بازيافت و دفع زباله به بخش خصوصى چه منافعى مى تواند به دنبال داشته باشد؟
-  به هر جهت سود، جنبه اقتصادى قضيه است كه شركتها را به اين كار علاقه مند مى سازد. ولى در بعضى موارد از جمله درخصوص بازيافت اگر بازار مصرف مواد بازيافتى وجود داشته باشد، اين كار داراى سود دهى خواهد بود. مثلاً ۷۰ درصد زباله ما مواد فساد پذير است. در وهله اول به نظر مى رسد كه توليد كمپوست كارمطلوبى باشد چون هم جلوى آلودگى محيط را مى گيرد و هم محصولى توليد مى شود كه در كشاورزى داراى استفاده است.
اين فرايند هنگامى مى تواند سودآور باشد كه بازار مصرف مناسبى داشته باشد البته بازار مصرف به صورت پتانسيل بالقوه وجود دارد و بسيارى از كشاورزان مايل به استفاده از كمپوست هستند. سؤال اين است كه چه كمپوستى مورد استفاده قرار مى گيرد؟ طبيعى است كه كمپوستى مورد استفاده قرار مى گيرد كه داراى كيفيت مناسب باشد و كمپوستى كيفيت مناسب دارد كه فرايند توليد آن به گونه درستى انجام شده باشد و مواد ورودى كه به اين كارخانه مى آيند بايد مواد نسبتاً خالص فسادپذير باشند. براى اينكه مواد خالص تر باشند بايد اين مواد تفكيك شده باشند و اين تفكيك از مبدأ بايد صورت گيرد. براى پيشرفت در اين زمينه نيز به فرهنگ سازى نياز است.
ادامه دارد