حسن اشرفى ريزى - زهرا كاظم پور
ارزش اطلاعات و دانش در توسعه اقتصادى و اجتماعى بيش از پيش آشكار شده است. اكنون از اطلاعات و دانش به عنوان عامل مهم رقابت ياد مى شود و در اين عرصه، جوامعى پيروزند كه براى هدايت جامعه به سوى جامعه اطلاعاتى فعالانه برنامه ريزى كنند.
اهميت اطلاعات و دسترسى به آن، جوامع صنعتى و پيشرفته را به جامعه اطلاعاتى و اقتصاد آنها را از اقتصاد صنعتى به اقتصاد مبتنى بر خدمات اطلاعاتى و دانش تبديل كرده است. براين اساس افراد در اين جوامع نيازمند آگاهى در خصوص مسائل مختلف اند، با دانش اطلاعاتى امكان پذير و اين توانايى را در افراد ايجاد مى كند كه بتوانند از اطلاعات براى رسيدن به اهداف استفاده كنند.
جامعه اطلاعاتى و ويژگى هاى آن
الف - جامعه اطلاعاتى: جامعه اى است كه بيشتر مناسبات و فعاليت هاى آن اعم از اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى، آموزشى و ... تحت تأثير و استفاده مؤثر از اطلاعات است و اطلاعات مبناى تصميم گيرى خواهد بود.
ب - ويژگى هاى جامعه اطلاعاتى
۱- افزايش روزافزون حجم اطلاعات توليد شده
۲- نياز به كتابداران متخصص براى توليد، فراهم آورى، سازماندهى و اشاعه اطلاعات
۳- نياز به خودآموزى و يادگيرى
۴- نياز متخصصان به اطلاعات در سطح وسيع
۵- استفاده از رايانه و شبكه هاى وسيع ارتباطى و اطلاعاتى
۶- رواج روش هاى جديد يادگيرى و آموزش مانند آموزش الكترونيكى
۷- به وجود آمدن مفاهيمى مانند اقتصاد اطلاعات، تجارت الكترونيكى، كار از راه دور، فروش الكترونيكى، پرداخت الكترونيكى، جهانى شدن، دهكده جهانى، اينترنت، نشر الكترونيكى، دولت الكترونيك، شهر الكترونيك و ...
افراد در جامعه اى با اين ويژگى ها بايد داراى چه توانايى ها و قابليت هايى باشند تا بتوانند خود را با جامعه هماهنگ سازند.
دانش اطلاعاتى
در سال ۱۹۷۸ براساس تعريف يونسكو، باسواد به فردى اطلاق مى شدكه توانايى خواندن و نوشتن متنى ساده در زندگى روزانه خود را داشت. درحالى كه در شروع قرن بيست ويكم - همگام با رشد و پيشرفت هاى وسيع در حوزه فناورى اطلاعات و ارتباطات و ساير تحولات و تغييرات متأثر از اين پيشرفت ها - با سواد به فردى اطلاق مى شود كه:
الف - توانايى تشخيص نياز به اطلاعات را داشته باشد.
ب - توانايى جايابى، ارزيابى و استفاده مؤثر از اطلاعات را داشته باشد.
ج - توانايى فراگرفتن نحوه يادگيرى را داشته باشد.
داشتن اين توانايى ها، چيزى جز دانش اطلاعاتى نخواهد بود. بايد گفت افراد در جامعه اطلاعاتى نيازمند دانش اطلاعاتى خواهند بود. دانش اطلاعاتى قادر به توانمندساختن افراد در استفاده مؤثر از اطلاعات و فناورى اطلاعات و سازگارى با تغييرات دائمى است و علاوه بر آن قدرت تفكر خلاقانه و منتقدانه در خصوص سرمايه گذارى و به كارگيرى اطلاعات و جامعه اطلاعاتى را در افراد ايجاد مى كند.
قابليت هاى فرد با سواد اطلاعاتى
۱- نياز اطلاعاتى را مشخص و مطرح مى كند.
۲- اطلاعات را بازيابى و به صورت منتقدانه ارزيابى مى كند.
۳- اطلاعات را انطباق و سازماندهى مى كند.
۴- اطلاعات را در چرخه ارتباط علمى قرار مى دهد.
بايد گفت افرادى كه داراى اين قابليت ها باشند درواقع نحوه يادگيرى را فراگرفته اند و اين شخص داراى دانش اطلاعاتى خواهد بود.
اهميت دانش اطلاعاتى
در يك جامعه اطلاعاتى، دسترسى به اطلاعات براى بهبود زندگى همگان حقى مسلم تلقى مى شود و توانمندى كسب اطلاعات به ويژه براى پاسخگويى به طيف وسيعى از نيازهاى شخصى و شغلى از ملزومات اصلى اين عصر به حساب مى آيند. بسيارى براين باورند كه بالاخره فناورى با ايجاد امكان دسترسى وسيع افراد به اطلاعات، از ميان برداشتن نابرابرى هاى آموزش و پرورش و به دنبال آن محل كار و جامعه به طور كلى، ونيز با فراهم آوردن اقتصادى قوى تر و پايدارتر و جامعه اى يك دست تر، فاصله ميان غنى وفقير را كاهش مى دهد.
در زندگى روزانه، هنگامى كه افراد به اطلاعات ضرورى براى تصميم گيرى دسترسى ندارند، حل مشكلات دشوارتر مى شود. بسيارى از ما بارها در هنگام انتخاب خدمات بهداشتى و تأمينى، حل مشكلات بانكى و مالى، خريد لوازم منزل، خودرو و... از سوى كسانى كه اطلاعات كمى داشته اند متضرر شده ايم.
مهارت هاى اطلاعاتى براى انجام بهينه و مطلوب مشاغل نيز از اهميت ويژه اى برخوردار است. رقابت صنعت امروز، بدين مفهوم است كه يك كارگر متفكر و منتقدفردى آگاه است و از عهده تغييرات سريع فناورى برمى آيد، در محيط هاى كار دارايى باارزشى به شمار مى آيد. تغييرپذيرى و تحرك بالاى مشاغل نيز نيازمند كارمندانى است كه با ذوق و استعداد باشند و مهارت هاى قابل انتقالى دارند و دستيابى به اين مهارت ها در سايه دانش اطلاعاتى ممكن خواهدبود.
نظام آموزشى و دانش اطلاعاتى
يكى از راههاى برخورد منطقى و عقلانى با انقلاب اطلاعات و تغييرات سريع جوامع، اهتمام به آموزش و پرورش است كه ابتدا بايد قدرت مواجهه انسان را بالا ببرد و انسان را طورى آموزش دهد كه به سرعت خود را با تغييرات تطبيق دهد و با ايجاد تحول در بينش، دانش و نگرش انسان ها و افزايش مهارت هاى فردى و اجتماعى، آنان را فعال و اثرگذار براى مواجهه با تحولات و تغييرات آماده كند.
اگر ملتى بخواهد درجهت توسعه اى همه جانبه، واقعى و پايدار بودن وابستگى به قدرت هاى بزرگ گام بردارد، نيازمند آموزش صحيح و اصولى و با استفاده از نيروهاى آموزشى مجرب است.
يادگيرى مشاركتى، نوعى يادگيرى است كه در آن يادگيرنده (دانش آموز و دانشجو)، معلم و كتابدار در آن مشاركت دارند؛ دراين شيوه برنامه هاى درسى به شكلى تنظيم مى شود كه ضرورت استفاده از كتابخانه و كمك گرفتن از كتابدار و معلم (به عنوان راهنما و مشاور) ضرورى خواهدبود. دراين شيوه آموزش و يادگيرى، دانش آموز محور خواهدبود نه معلم. اين نوع يادگيرى امكانپذير نيست مگر اينكه مهارت هاى دانشى اطلاعاتى را در مدارس تقويت كنيم.
بنابراين دانش آموزى داراى دانش اطلاعاتى است كه:
۱- توانايى دسترسى به اطلاعات، ارزيابى اطلاعات، استفاده از اطلاعات به شكل خلاقانه، درك اطلاعات به عنوان نياز جامعه دموكراتيك و استفاده از اطلاعات به شكل اصولى و مستند.
دانش آموختگان (دانش آموزان و دانشجويان) بايد داراى مهارت هايى مانند تفكر انتقادى، استدلال سنجش پذير، توانايى برقرارى ارتباط اثربخش، همراه با توانمندى هايى همچون يافتن اطلاعات موردنياز و كاركردن با ديگران باشند. مراكز آموزشى (مدرسه و دانشگاه) بايد دانش آموزان و دانشجويان را فقط نه براى كار در يك رشته خاص، بلكه براى يادگيرى مادام العمر آموزش دهند.
كتابداران جست وجو كنندگان اطلاعات را يارى خواهندداد تا از عهده شناخت سره از ناسره برآيند.
درك ساختار اطلاعات در هر رشته به مراتب مهمتر از كنترل اطلاعات در آن رشته است. كتابداران درحوزه هاى مختلف علوم و فناورى نقش مهمى درتحقق دانش اطلاعاتى دارند. كتابخانه ها الگويى از محيط اطلاعاتى را عرضه مى كنند كه هر دانش آموخته اى نياز دارد در آن به كار و زندگى بپردازد. آنها چارچوب هايى را براى تركيب دانش اختصاصى با زمينه هاى وسيع تر فراهم مى آورند و كتابداران مى توانند استفاده كنندگان رايارى كنند تا در زمينه دانش اطلاعاتى به مهارت هاى بالايى دست يابند. كتابداران متناسب با تغييرات در حوزه آموزش و پرورش بايد نحوه ارائه خدمات را به مراجعان، دگرگون سازند و تمام تلاش كتابداران با رسالت توانمندسازى مهارت هاى اطلاعاتى كاربران خواهدبود.