سارا جمال آبادى
فصل جشنواره در راه است. جشنواره فيلم، تئاتر و موسيقى. روزنامه ها بيش از هميشه شلوغ هستند. و پشت تلفن هاى اشغال خبرنگارانى كه دنبال خبرهاى جديد وجديدتر مى گردند نام كارگردان ها هر روز به ليست اضافه مى شود. خبر گرفتن از تهيه كننده ها، سر زدن به سالن هاى تئاتر، موسيقى، گروه هاى مهمان كه مى آيند، گروه هايى كه انصراف مى دهند، اسامى بازيگرها و خلاصه التهاب شيرين فصل جديد جشنواره كه درون جدولى خلاصه مى شود؛روز، ساعت، نام فيلم، تئاتر، گروه موسيقى و جدول هايى كه دست به دست مى شوند تعدادشان كم است از روى آنها كپى بر مى دارند، دور اسامى فيلمها خط مى كشند و اين جا است كه جشنواره معنى واقعى خود را با حضور مخاطب خود پيدا مى كند حضورى كه اگر منهاى كلمه جشنواره شود مثل اين است كه به ناگاه برق يك مهمانى بزرگ براى هميشه قطع شود.
اما اين حضور جز بودن يا نبودن در صف هاى طولانى ديدن فيلم، تئاتر، موسيقى به كجا ختم مى شود تنها به اينكه مخاطب جشنواره هنوز در قيد حيات است و يا نه حضور اين مخاطب كه بسيارى مواقع مخاطب خاص - حرفه اى هنر - فرض مى شود در روند مهمترين فصل جشنواره هاى هنرى كشور هم تأثيرى دارد؟!
جشنواره فيلم فجر از سال ۱۳۷۶ يعنى وقتى كه دوره شانزدهم خود را پيش رو داشت جايزه اى را به جوايز جشنواره اضافه كرد.
سيمرغ بلورين بهترين فيلم از نگاه تماشاگران كه به فيلم برگزيده مخاطبان جشنواره تعلق مى گرفت و آژانس شيشه اى ابراهيم حاتمى كيا اولين فيلم برگزيده تماشاگران اين دوره از جشنواره بود. مسؤوليت و چگونگى اجرا و برنامه ريزى براى محاسبه اين جايزه هم به عهده خانه سينما گذاشته شد و زمان زيادى طول نكشيد كه اين جايزه نه تنها اعتبارى همپاى جوايز ديگر به دست آورد كه يكى از مهمترين جوايز از نظر كارگردان ها و تهيه كننده ها شد. اما از اولين دوره ها كه اين سيمرغ به بهترين فيلم داده مى شد صحبت ها و نظرات متفاوتى درباره آن شنيده مى شد. بعضى با اين دليل كه اجراى اين روند دقيق نيست صحت اين جايزه را زير سؤال مى بردند. بهرام دهقانى از اعضاى خانه سينما و مجرى اين طرح از سال ۱۳۷۶ - يعنى اولين دوره انتخاب فيلم برگزيده تماشاگران - تا سال ۱۳۸۱ بوده است. دهقانى درباره نحوه انتخاب اين فيلم ها طى هشت سال اخير مى گويد: وقتى اين طرح به تصويب معاونت سينمايى و خانه سينما رسيد با عده اى از كارشناسان آمارى در اين زمينه صحبت شد و نتيجه اين جلسات ارائه فرمول هاى رياضى و روش هاى محاسبه در نظر گرفته شد و البته اين شيوه به نظر درست ترين شيوه ممكن به نظر مى رسيد.
اما بسيارى هنوز هم بعد از گذشت سال ها، شكايت هايى از نحوه محاسبه دارايى اين جايزه مطرح است.
دهقانى در اين مورد مى گويد: اعلام اين نتيجه ها براساس آمار رياضى است و در اين آمار ضرايب هم در نظر گرفته مى شود كه اين موارد را هم پوشش مى دهد اما اين يك حقيقت است كه بسيارى از كسانى كه فيلم آنها برگزيده مى شود اين شيوه را درست تلقى مى كنند وكسانى هم كه انتظار برگزيده شدن دارند اما اين اتفاق برايشان نمى افتد اين شيوه را غلط مى دانند. منوچهر محمدى (تهيه كننده) ارتفاع پست فيلم برگزيده جشنواره بيستم جايزه بهترين فيلم از نظر تماشاگران را از جمله جوايزى مى داند كه در بسيارى از جشنواره هاى مهم وجود دارد. محمدى به حضور فيلم زيرنور ماه (رضا ميركريمى ) در جشنواره كن اشاره مى كند و مى گويد: اين فيلم در جشنواره كن جايزه بهترين فيلم از نظر تماشاگران را گرفت و حالا اينكه روش محاسبه اين آمار درست است يا غلط به نظر من اهميت چندانى ندارد كه به حذف جايزه منجر شود.
چرا كه چيزى كه بيش از همه اهميت دارد مشاركت مردم و حضور تماشاگر در جشنواره است.
محمدى ادامه مى دهد؛ بودن اين جايزه باعث مى شود تا مخاطب به اهميت حضور خود واقف شود و حتى بداند كه دادن رأى و يا ندادن رأى و نظرش باعث مى شود تا سرنوشت يك فيلم تغيير كند و همچنين علاوه بر اين حس خوبى كه در تماشاگر به وجود مى آيد اين رأى ها براى كارگردان، تهيه كننده هم بسيار مهم است چرا كه مى توانند واكنش تماشاگران را در برخورد با فيلم خود دريافت كنند.
بهترين ، پرفروش ترين هم هست؟!
اما هميشه در كنار جواب بهترين فيلم تماشاگران اين سؤال هم مطرح بوده است كه «آيا اين فيلم پرفروش ترين فيلم سال هم خواهد بود؟» اين سؤال چالش هميشگى اين جايزه است. بسيارى، تماشاگر جشنواره را خاص و تماشاگر در طول سال را يك تماشاگر عام، مى دانند و در مقابل نفروختن و ركود فيلم هاى برگزيده تماشاگران اين دليل را پر رنگ تر و پررنگ تر مى كنند.
محمدى درباره نوع مخاطبى كه در جشنواره حضور دارد مى گويد: حتى اگر تماشاگر جشنواره - منهاى افراد دعوت شده - تماشاگر خاص باشد من اين خاص بودن را مثبت مى دانم. گروهى كه در جشنواره فيلم مى بينند تماشاگران جدى سينماى ما هستند در طول سال فيلم ها را دنبال مى كنند و دلمشغولى آنها سينما است. رأى و نظر اين افراد كه حتى به مقوله اى چون موسيقى هم نگاه تخصصى دارند بهتر و مهمتر از رأى تماشاگرى است كه به صورت تفننى به ديدن يك فيلم مى نشيند.
او همچنين درباره مقايسه فروش فيلم هاى برگزيده و پرفروش در طول سال مى گويد: زمان اكران و اتفاقاتى كه براى فيلم برگزيده از نظر زمان و نحوه اكران مى افتد را نيز بايد در اين مقايسه در نظر بگيريم.
همچنين شرايط اكران فيلم در جشنواره هم در ارائه آمار بسيار مهم است. مثلاً اگر فيلمى در ۵ سينما نمايش داده شده و ۱۰۰ ميليون فروخته است را نمى توان با فيلم ديگرى كه در ۲۰ سينما ۱۵۰ ميليون فروخته مقايسه كرد.
عليرضا شجاع نورى تهيه كننده فروش باد فيلم برگزيده جشنواره ۲۱ـ هم با تأييد اين نظر مى گويد: ما در سينمايى فعاليت مى كنيم كه از امكانات بسيار محدودى برخوردار هستيم و با همين امكانات محدود است كه فيلم مى سازيم جشنواره برگزار مى كنيم و در اين شرايط نمى توان بيشترين توقع ممكن را از اين سينما داشت كه هيچ چيز در شرايط استاندارد و خوب وجود ندارد ونتايج هم نسبى است و حكم قطعى نمى توان صادر كرد.
او درباره عدم انطباق ميزان فروش فيلم هاى برگزيده با ميزان فروشى كه در طول سال و در مقايسه با فيلم هاى ديگر داشته اند گفت: اگر بخواهيم يك چنين مقايسه اى را داشته باشيم حتماً شرايط نمايش فيلم در جشنواره را نيز در نظر بگيريم. در جشنواره تعدادى از مخاطبان با گرفتن كارت به ديدن فيلم ها آمده اند اما در زمان اكران مخاطب بليت مى خرد زمان مى گذارد و نوع نگاهش به فيلم در جشنواره و در شرايط عادى اكران متفاوت است.
شجاع نورى نتايج سال هاى انتخاب فيلم تماشاگران را نزديك به حقيقت نمى داند اما براى اين نتيجه گيرى استفاده از آمار فروش فيلم ها را نيز روش درستى تلقى نمى كند.
محمدى اما در نقد روش اعلام فيلم برگزيده طى اين سال ها مى گويد: با اينكه دقيقاً در جريان جزييات كار نيستم اما مى دانم كه بسيارى از فيلم ها دير به جشنواره مى رسند و يا در سالن هاى مقرر به نمايش در نمى آيند در مقابل براى بعضى از فيلم ها سانس هاى فوق العاده در نظر گرفته مى شود و همه اينها باعث مى شود تا شرايط رأى گيرى مساوى از بين برود.
اين دلايل در طول جشنواره مى تواند گاه با اختلاف هاى اندك فيلمى را فيلمى برگزيده معرفى كند و فيلم ديگر را حذف كند.
محمدى شرايط اكران سالانه را هم شبيه به وضعيت اكران جشنواره مى داند و مى گويد: اگر بخواهيم شاخص اكران و فروش را در طول سال در نظر بگيريم بايد شرايط اكران در جشنواره را هم مدنظر داشته باشيم محمدى اما نتايج به دست آمده در مورد فيلم برگزيده تماشاگران را طى اين سال ها صحيح مى داند و مى گويد: فيلم هاى برگزيده تماشاگران عمدتاً جزو آثارى بوده اند كه در زمان اكران هم با موفقيت روبرو شده اند و اين خود مى تواند يكى از دلايل درستى نحوه انتخاب فيلم ها طى اين سالها بوده باشد. اما بهرام دهقانى با در نظر گرفتن روندى كه در اين چند ساله براى انتخاب فيلم منتخب تماشاگران در نظر گرفته شده مى گويد: تا جايى كه من اطلاع دارم در بسيارى از جشنواره ها انتخاب فيلم مردم به صورت بسيار سنتى و در قالب فرمول هاى رياضى انجام مى گيرد.
دهقانى دقيق ترين شيوه را شيوه سنتى مى داند و ادامه مى دهد: بهتر است به جاى اينكه با ضرب و تقسيم هاى رياضى در رأى تماشاگر دخالت كنيم رأى مستقيم تماشاگرها را در نظر بگيريم و بدون واسطه و به سرعت بدون دخالت عوامل حاشيه اى به نتايج روشن برسيم .
جدول فيلم هاى برگزيده
اما با نگاهى به جدول فيلم هاى برگزيده تماشاگران مى بينيم كه از ۱۰ فيلم برگزيده طى اين سالها تنها نام سه فيلم در ميان پرفروش ترين فيلم هاى سال ديده مى شود.البته با در نظر گرفتن اين نكته كه در دوره هجدهم جشنواره كه عروس آتش و متولد ماه مهر (به طور مشتركاً) و دوره بيستم جشنواره فيلم فجر ارتفاع پست (ابراهيم حاتمى كيا) و در دوره بيست و يكم كه فرش باد به عنوان فيلم هاى برگزيده انتخاب شدند فيلم هاى پرفروش آن سالها يعنى شوكران، كلاه قرمزى و سروناز و توكيو بدون توقف در جشنواره حضور نداشتند.
دوره بيست و چهارم جشنواره فيلم فجر در راه است و هنوز زمان بسيار زيادى باقى مانده است تا درباره فيلم هاى برگزيده امسال دست به پيشگويى بزنيم. امسال هم خانه سينما همچون ديگر سال ها متصدى جايزه بهترين فيلم تماشاگران است.
اما هنوز مشخص نيست چه كسى مديريت اجراى اين برنامه را برعهده دارد.