وفا شمس
زندگى آن كوچولو درون جيب يك كت عوض شد. حالا همين نزديكى هاست. همين دور و بر. تمساح چند سانتى مترى كه از اروپا به قيمت ۱۰۰۰دلار خريدارى شد و درون جيب كت يك ايرانى جا خوش كرد تا پروازى چند هزار كيلومترى داشته باشد اكنون به نوعى بيمارى پوستى مبتلا شده. دارد رشد مى كند و چون نژاد آن از نوع آمازونى است طول آن روزى، تا شش مترهم خواهد رسيد ولى اين تمساح فعلاً نزديك به يك متر طول دارد به دليل شرايط متفاوت آب و هوايى ايران با آفريقا به بيمارى پوستى مبتلا شده. نمونه هاى ديگرى نيز وجود دارند.
چندسال قبل يك روزنامه ورزشى - اقتصادى تيتر اول خود را به دو شير به نامهاى فيلى و ليلى اختصاص داد كه در منطقه مايان تبريز و در يك باغ وحش خصوصى پاى بازيكن تيم فوتبال تراكتورسازى را گاز گرفتند. موارد مشابه كم نيستند. بسيارى ايرانيان مانند تمام مردم دنيا به نگهدارى حيوانات مختلف علاقه نشان مى دهند و اين علاقه، گاه با نگهدارى حيوانات وحشى ما را در برابر پرسش هاى فراوانى قرار مى دهد. از حيوانى به نام سياه گوش كه نوعى گربه وحشى است تنها چند قلاده در ايران باقيمانده وجالب آنكه دو قلاده از آنها در اختيار كسى است كه باغ وحش خصوصى در نزديكى پايتخت دارد و سياه گوشهايش در باغى زندگى مى كنند كه گل رزهايى با حدود ۱۲۰رنگ در آن پرورش داده شده اند. سگها و گربه ها نيز جايگاه خاص خود را دارند و پرندگان، حيواناتى هستند كه در بسيارى منازل خانواده هاى ايرانى مى توانند سراغى از آنها گرفت. گاه موارد عجيبى نيز مشاهده مى شوند. حامد، صاحب يك بوتيك در شهرك غرب تهران اخيراً عقربى را خريده كه ميزان زهر آن هر هفته بايد بررسى شود اگر نه مى تواند دردسرى بزرگ درست كند. نگهدارى مار، بخصوص مار آبى نيز كمابيش ديده مى شود ولى آيا خانواده هاى ايرانى مى دانند كه چگونه بايد با اين مخلوقات خدا رفتار كنند؟ واقعيت اين است كه حيوانات در بسيارى خانواده هاى ايرانى حضورى مستمر دارند و انكار آن تنها پاك كردن صورت مسأله است. شايد بهتر باشد به جاى ناديده گرفتن موضوع و يا نفى اهميت آن ابتدا بپذيريم كه نگهدارى حيوانات در منازل يك حقيقت است و آنگاه بررسى كنيم كه تا چه حد با آنها برخوردى انسانى صورت مى گيرد؟ صحنه از پاى در آوردن خرسى كه به دانشگاهى پناه برده بود هنوز در ذهن بسيارى باقيمانده و جالب آنكه توجيه مسؤولان مربوطه فقط گرهى به گره ها افزود. گاه يك پرنده مى تواند به مونسى تبديل شود. من مردى را ديدم كه چنان به مرغ عشق كم قيمت خويش دلبسته بودكه اگر اتفاقى برايش مى افتاد خودش را نمى بخشيد.
و اين آغاز داستانى است كه حيوانات نقش اول آن را بازى مى كنند. كليله و دمنه به شكلى ديگر در حال روايت است. بايد آن را جدى گرفت و به جاى برخورد فيزيكى با صاحبان حيوانات روش چگونگى نگهدارى را آموخت.
اما و اگرهاى يك مسأله!
طاعون گاوى و مشمشه در اسبها باعث شد تا بحث تأسيس مدرسه دامپزشكى (بيطارى آن زمان) در ايران جدى شود. سرانجام در سال۱۳۱۱ خورشيدى وزارت جنگ با كمك مدرسه كشاورزى مدرسه عالى دامپزشكى را تأسيس كرد. دكتر اسدالله فتحى رئيس اين مدرسه بود. حكومت وقت با آلمانيها رابطه خوبى داشت و به همين دليل دايره امور حقوقى اداره كل صناعت نامه اى به سفارت ايران در برلين نوشت و از آنها خواست نسبت به استخدام هفت دكتر دامپزشك اقدام كنند. حدود سال۱۳۱۲ خورشيدى پرفسور «دامن» آلمانى براى اين كار استخدام شد و چون مسؤوليت مدرسه عالى بر عهده وزارت كشاورزى بود و اين وزارتخانه دامپزشك كافى در اختيار نداشت اداره آن در اختيار وزارت جنگ قرار گرفت. تعدادى ازدامپزشكان نظامى پس از پايان تحصيلات در فرانسه راهى ايران شدند و به خدمت مدرسه عالى درآمدند. مدرسه عالى دامپزشكى و مدرسه عالى فلاحت (دانشكده كشاورزى) جزو اولين دانشكده هايى بودند كه قبل از تأسيس رسمى دانشگاه تهران فعاليت خود را آغاز كردند. نخستين فارغ التحصيلان، ۱۶نفر بودند كه در سال۱۳۱۶ دوره چهارساله خود را به پايان رساندند. اگرچه باغ دلگشا نخستين مكان دانشكده بود ولى در سالهاى۱۳۱۲ تا ۱۳۱۳ باغ سردار محتشم به مبلغ ۳۰هزار تومان توسط اداره كشاورزى خريدارى و دانشكده به آنجا منتقل مى شود. در سال۱۳۱۴ نظارت اداره دامپزشكى به كرج انتقال مى يابد و بدين گونه از نظارت اداره دامپزشكى ارتش خارج شد تا زندگى نوين خود را آغاز كند؛ زندگى نوينى كه تاكنون ادامه داشته است. در كنار رشد دامپزشكى كه بيشتر به حيوانات اقتصادى و بيماريهاى آنان مى پرداخت لزوم توجه به حيوانات تزئينى خانگى نيز احساس مى شد. حضور حيوانات مختلف در بطن جامعه شهرى وهمزيستى با انسان موجب افزايش نياز صاحبان حيوانات به خدمات دامپزشكى و در نهايت افزايش درمانگاههايى بود كه به صورت مستقل به ويزيت بپردازند. طبق آمارى كه در سال۱۳۸۲ از اداره دامپزشكى استان تهران استعلام شد دوازده درمانگاه طيور و ۳۵درمانگاه گرايش طيور فعاليت داشتند. ضمن آنكه درمانگاههاى دام كوچك استان نيز به عدد ۳۳ مى رسيدند. اما طى دوسال اخير با رشد چشمگير اينگونه درمانگاهها مواجه بوده ايم كه آمارى به مراتب بالاتر از آمار سال۸۲ دارند. ويزيت حيوانات زينتى وخانوادگى بين ۳ تا ۶ هزارتومان متغير است و سگها به دليل خو گرفتن به انسان معمولاً بيشترين تعداد حيوانات خانگى را تشكيل مى دهند. از سويى ماهيهاى آكواريومى نيز به دليل زيبايى خاص خود و مرزى كه به وسيله شيشه ميان محل زندگى حيوان و انسان ايجاد مى شود از جايگاه خاصى در خانواده هاى ايرانى برخوردار هستند ولى طبق آمار استخراجى مورخ۲۱ مردادماه سال ،۸۲ تنها يك درمانگاه آبزيان در تهران فعاليت داشت كه اين تعداد اكنون اندكى گسترش پيدا كرده اند. در اين مورد مى توان بسيار نوشت. ماهى ها بى صدا زندگى مى كنند، بى صدا بيمار مى شوند و در نهايت بى صدا نيز مى ميرند.
شايد به همين دليل صاحبانشان كمتر به لزوم مراقبت هاى پزشكى آگاه هستند. طبق آمارى كه در سال۸۲ بر روى خروجى خبرگزارى جمهورى اسلامى قرار گرفت تنها ۲۰درصد حيوانات خانگى در تهران از سلامت كامل برخوردار هستند و ۸۰درصد ديگر به دليل عدم تزريق به موقع واكسن، نداشتن امكانات تغذيه و رفاهى مناسب و... يا از بيماريهاى خاصى رنج مى برند و يا رشدى نامناسب دارند. نشانه هاى فعلى نيز خوشايند نيستند. اگر حيوانات اقتصادى به دليل ارتباط مستقيم با تغذيه انسانها از حمايت هاى خاصى برخوردار مى شوند در زمينه حيوانات تزئينى با ضعفهاى فراوانى روبرو هستيم. هر چند در مورد حيوانات اقتصادى و شكل برخورد با آنها نيز اما و اگرهاى فراوانى وجود دارد. صاحب يك مرغدارى در منطقه اى نزديك شهر اصفهان به تأسى از برخى همكارانش يك شب قبل از انتقال مرغ به كشتارگاه تا مى توانست محلول آب و شكر به آنها مى داد تا بر وزن آنها به صورت مقطعى اضافه شود. نمونه هاى تأسف آور ديگرى نيز وجود دارند كه نيازمند بررسى بيشترى است.
حيوان، گاه مونس انسان!
دكتر جواد يعقوبى، مدير اولين كلينيك اختصاصى حيوانات تزئينى در تهران مى گويد: «هيچ كس نمى تواند فردى را به خاطر نگهدارى حيوانى ولو مشمئز كننده سرزنش كند (البته با در نظر گرفتن بى خطر بودن آن براى اطرافيان) چرا كه كاملاً مسأله شخصى و سليقه اى است. در ايران نيز بسيارى از مردم به نگهدارى حيوانات مختلف علاقه نشان مى دهند. اما آنچه حائز اهميت است شناخت كلى نسبت به نگهدارى حيوان توسط صاحب حيوان مى باشد چرا كه انسان با اكثر حيوانات بيش از ۵۰ بيمارى مشترك و منجمله هپاتيت، هارى و انگلى دارد. شناخت مسائل مربوط به نگهدارى حيوان با علم روز بسيار آسان گشته. تزريق واكسن، معاينه ماهانه حيوان توسط دامپزشك، تغذيه سالم و مناسب وعدم سهل انگارى در مراقبت به راحتى مى تواند حيوان را پاك و عارى از بيمارى كند.»
دكتر يعقوبى به نكته اى جالب اشاره مى كند، اينكه بسيارى از روانپزشكان و روانشناسان براى درمان بعضى از بيماريها و مشكلات فكرى، نگهدارى جاندار غيرانسان را توصيه مى كنند. «بسيارى از پزشكان روان درمانى براى رهايى انسان از برخى مشكلات فكرى، نگهدارى حيوانى را پيشنهاد مى كنند و علم ثابت كرده اين پيشنهاد بارها نتيجه مطلوب داده است.» در حالى كه بزرگترين باغ وحش خاورميانه در كردان كرج در حال احداث و راه اندازى است مى توان پيش بينى كرد كه مردم با ديدن حيوانات مختلف كه در ساير باغ وحشهاى ايران وجود ندارند و شايد نگهدارى آنان به صورت شخصى كمى غيرمعمول به نظر برسد راغب شوند تاگونه اى از اين حيوانات را به منازل خود بياورند در آن صورت است كه با موج جديدى از مطالبات درمانى و آگاهى نسبت به نگهدارى حيوانات روبرو مى شويم. آيا فكر مى كنيد موجوديت فعلى مى تواند مانع از تكرار حادثه اى چون كشتن آن خرس شود كه مى توانست به راحتى بيهوش شود؟ و آيا محيط زيست مى تواند جوابگوى اين نياز خفته باشد؟ پاسخ تاكنون منفى بوده.
اين تنها يك روى سكه را به ما نشان مى دهد. دغدغه هاى دكتر يعقوبى قابل تأمل است: «مشكلى كه خواسته يا ناخواسته به وجود آمده عملكرد دامپزشكى به صورت سازمانى است، در حالى كه بايد خود نقش وزارتى داشته باشد و با استمرار اين روند دامپزشكى همچون زنجيرى گسسته است. نظام دامپزشكى ناهمواريهاى زيادى دارد و با توجه به اينكه كمتر از ۵سال تشكيل شده تا به حال ۲ يا ۳ رئيس عوض كرده و با اين مديريت نمى توانيم همچون پزشكان و مهندسان ديوار محكمى داشته باشيم. متأسفانه اين مسأله ضربه سنگينى به دامپزشكى زده. همكاران به معناى واقعى هم كارى نمى كنند و ما تنها با حمايت دولت مى توانيم به پيشرفتهاى بهترى نايل شويم.» نگرانى يعقوبى را با بيان يك خاطره بهتر مى توان درك كرد: «اسفندماه سال گذشته مراجعه كننده اى خواستار خريدارى يك سگ شد، با توجه به اينكه كلينيكها حق خريد و فروش ندارند و تنها مى توانند فروشنده حيوان را كه به تأييد كلينيك مى باشد، معرفى كنند، ما نيز سگ مطلوب مراجعه كننده را به وى واگذار كرديم اما هنوز ۱ ماه از سال جديد نگذشته بود كه وى طى تماس تلفنى خواستار فروش آن حيوان شد و وقتى با تعجب ما روبرو شد در كمال خونسردى گفت: من سگ را فقط براى سفر به شمال مى خواستم و ديگر نيازى به آن ندارم!!! چشم و هم چشمى و در نظر گرفتن تنها زيبايى حيوان متأسفانه در جامعه ما بسيار است. بهار و تابستان بيشترين خريد و فروش را در سال دارند و اين مسأله متأسفانه بازيچه و سرگرمى بودن حيوان را نشان مى دهد اين علم هنوز ناشناخته است و اين درد بسيارى از دامپزشكان است.»
در بسيارى از خانواده هاى ايرانى پرنده هاى تزئينى زندگى مى كنند اما بسيارى از اين پرنده ها فصل كوچ دارند. با اين حال دكتر يعقوبى معتقد است كه مى توان با انجام يك عمل خاص كه ابداع خود اوست اين مشكل را حل كرد: «با اين عمل بدون اينكه به توليد مثل و يا ايجاد هرگونه اثر منفى در پرنده منجر شود، مى توان تنها قدرت اوج گيرى پرنده را كم كرد.» يعقوبى تاكنون حدود ۳۰۰عمل بدون تلفات در اين حوزه انجام داده.
پيشرفت علم دامپزشكى غيرقابل كتمان است و بى بهره بودن از آن آزار موجوداتى است كه گاه با يك شيرين كارى يا آوازى طبيعى ما را و افسوس هاى ما را به دنياى فراموشى مى برند. آن را جدى بگيريم.