بهمن عبداللهى Bahmanaba@yahoo.com
جشنواره فيلم فجر در راه است. اين جشنواره كه امسال بيست وچهارمين دوره برگزارى خود را تجربه خواهد كرد به عنوان مهمترين رويدادسينماى ايران در هر سال تلقى مى شود، از همين رو برگزار كنندگان آن در هر دوره تلاش وافرى به خرج مى دهند تا نسبت به دوره هاى گذشته جشنواره موفق ترى ارائه دهند.
هر جشنواره سينمايى جدا از وظيفه اى كه براى كشف استعدادهاى جوان برعهده دارد، مى كوشد با نمايش آثار شاخص و حضور بزرگان به اعتبار خود بيفزايد. نگاهى به فهرست فيلمهاى شركت كننده و مرور مؤلفان اين آثار در بخش اصلى جشنواره فيلم فجر (سينماى ايران) اين نكته راآشكار خواهد كرد كه حضور چهره هاى شاخص سينماى ايران در دهه گذشته چه وضعيتى داشته است.
يك پيش فرض
امروز در سينماى ايران بيش از يكصد كارگردان و فيلمساز فعال حضور دارند كه نتيجه تلاش آنها را مى توان در فهرست فيلمهاى جشنواره فيلم فجر، پرده سينماها يا جشنواره هاى خارجى به تماشا نشست.
كارگردانان سينماى ايران را در يك ارزيابى كلى مى توان به گروههاى مختلفى دسته بندى كرد. گروه اول دسته اى از فيلمسازان هستند كه صاحب سبك، صاحب نام و با سابقه اند وگرچه ممكن است به لحاظ وسواس هاى خاص خود كمتر فيلم ساخته باشند و يا كمتر در جشنواره فجر حضور پيدا كنند، اما نمايش آثارشان براى تماشاگران جشنواره فرصتى ويژه تلقى مى شود. اين گروه البته مورد وثوق طيف هاى مختلف تماشاگران سينما همچون منتقدان، كارشناسان و تماشاگران قرار دارند و قطعاً حضورشان به جشنواره رونق و اعتبار خواهد بخشيد. فيلمسازانى همچون عباس كيارستمى، داريوش مهرجويى، محسن مخملباف ، مجيد مجيدى ، ابراهيم حاتمى كيا، بهرام بيضايى، ناصر تقوايى، رخشان بنى اعتماد، احمدرضا درويش، رسول ملاقلى پور ومسعود كيميايى كه مى توان با عنوان «بزرگان سينما» ياد كرد.
گروهى ديگر از سينماگران نيز چهره هايى هستند كه در آثارشان تجربه گرايى وتوجه به فرمها و گونه هاى مختلف را مدنظر قرار داده اند و اغلب درمحدوده فعاليت خود كارگردانان موفقى به شمار مى آيند.ابوالفضل جليلى، رسول صدرعاملى، كمال تبريزى، بهمن فرمان آرا، رضا ميركريمى، خسرو سينايى،بهروز افخمى ، كيانوش عيارى، جعفرپناهى، عزيزالله حميدنژاد و همچنين مجتبى راعى، كامبوزيا پرتوى، محمد بزرگ نيا، عليرضا رئيسيان، مسعود جعفرى جوزانى، سيف الله داد، محمدرضا هنرمند، كيومرث پوراحمد، محمدعلى نجفى، تهمينه ميلانى، فريدون جيرانى، سيروس الوند و پوران درخشنده را در اين گروه مى توان درنظرگرفت.
گروه سومى از سينماگران را نيز مى توان در اين رويكرد مورد توجه قرار داد كه اين دسته همانا فيلمسازان جوانتر و به تعبير ديگر نو چهره ها هستند، اين كارگردانان پس از ساخت نخستين اثر خود مورد وثوق قرار گرفته اند ودر آثار بعدى خود نيز جاى پايشان را درمحافل داخلى و خارجى محكم كرده اند. در اين حوزه مى توان به فيلمسازانى همچون بهمن قبادى، سميرامخملباف، اصغر فرهادى، پرويز شهبازى، حسن يكتاپناه، حميدجبلى، ايرج كريمى و.... اشاره كرد. تعدادديگرى از كارگردانان نيز به سينماى تجارى ، عامه پسند و تكرار مؤلفه هاى امتحان پس داده توجه نشان مى دهند كه در اينجا مورد بررسى قرار نمى گيرند.
با اين پيش فرض حضور يا عدم حضور اين سه گروه از فيلمسازان مى تواند در كيفيت، اعتبار و ارزشمندى جشنواره اى همچون جشنواره فيلم فجر مؤثر به شمار آيد.
اهميت حضور در جشنواره فجر
سالها بود كه جشنواره فيلم فجر با جبرهايى همچون«ضرورت حضور در جشنواره براى قرار گرفتن در جدول اكران سالانه» آثار سينمايى را در اين رويداد سالانه گردهم مى آورد. اين سياست - هر دليلى كه داشت - از سال ۷۶ كنار گذاشته شد و از آن پس بسيارى از آثار سينمايى قابل توجه و تعمق به واسطه نمايش عمومى قبل از جشنواره در اين رويداد حضور نيافتند و گروهى ديگر از فيلم ها نيز حضور در جشنواره هاى خارجى را ترجيح دادند.در اين رويكرد صاحبان مادى آثار سينمايى به دلايل مختلفى همچون حضور فيلمشان در يك فصل مناسب اكران، بازگشت سريعتر سرمايه خود، پيش داورى در اعلام آرا و... اشاره مى كنند وصاحبان معنوى فيلمها نيز به دلايلى همچون بازتاب جهانى اثرشان، بازاريابى بين المللى، عدم توجه داوران داخلى به نوگرايى، گريز ازمسأله مميزى و... بنابراين اگر فرض را بر اين بگيريم كه نظرات هر دو گروه درست باشد پس طبيعى است كه سال به سال از حضور آثار شاخص و با ارزش در جشنواره فيلم فجر محروم خواهيم بود. به اين مسأله موضوع عدم رغبت فيلمسازانى را هم بايد افزود كه شرايط و امكانات لازم براى خلق آثار تازه آنها به وجود نمى آيد.
۱۰ سال حضور چهره ها در جشنواره فجر
نگاهى به جدول فيلمهاى بخش مسابقه، خارج ازمسابقه و ميهمان (اين بخش در برخى دوره ها حذف شده است) به عنوان مهمترين بخش هاى سينماى ايران از دوره چهاردهم تا امروز نشان مى دهد كه در هيچ سالى حضور همه يا بخش اكثرى از كارگردانان صاحب نام در جشنواره اتفاق نيفتاده است و تنها در دوره چهاردهم (به دليل ضرورت حضور آثار داخلى براى قرار گرفتن درنوبت اكران) جشنواره از رونق خاصى برخوردار بوده است.در اين دوره ابراهيم حاتمى كيا (با فيلمهاى برج مينو و بوى پيراهن يوسف)، محسن مخملباف (گبه و نون و گلدون) ، رسول ملاقلى پور (سفر به چزابه و نجات يافتگان) ، مسعود كيميايى (ضيافت) ، مجيد مجيدى (پدر) ، كمال تبريزى (ليلى با من است) ، كيانوش عيارى (شاخ گاو)، ابوالفضل جليلى (يك داستان واقعى ) ، سيف الله  داد(بازمانده)، كيومرث پور احمد (خواهران غريب) و سيروس الوند (چهره) حضور داشتند.
از دور پانزدهم به بعدنيز حضور حداكثر ۱۰ كارگردان شاخص و صاحبنام را مى توان در جشنواره فجر شناسايى كرد. بدين ترتيب كه در دور پانزدهم مجيدى (با فيلم بچه هاى آسمان) ،احمدرضا درويش(سرزمين خورشيد) ، كيميايى (سلطان) ، داريوش مهرجويى(ليلا) ، محمدبزرگ نيا(طوفان) ، كامبوزيا پرتوى(ننه لالا و فرزندانش) و الوند (هتل كارتن) به جشنواره آمدند.
در دوره شانزدهم(سال ۱۳۷۶) نيز حاتمى كيا با فيلم (آژانس شيشه اى) ، رخشان بنى اعتماد (بانوى ارديبهشت) ، مهرجويى (درخت گلابى) ، مجتبى راعى(توليد يك پروانه) ، بهروز افخمى(تختى)، جليلى (دان) ، الوند(ساغر) و تبريزى (مهرمادرى) در جشنواره شركت كردند.
در دوره هفدهم نيز وضع چندان متفاوتى با دوره قبل - كه شرط حضور حذف شد - ديده نمى شود.دراين دوره حاتمى كيا با روبان قرمز ، مجيدى (رنگ خدا) ، كيميايى (فرياد) ، ملاقلى پور(هيوا) ، راعى (تولد يك پروانه) ، رسول صدرعاملى (دخترى با كفش هاى كتانى) ، تهمينه ميلانى(دو زن) وتبريزى(شيدا) به جشنواره رونق بخشيدند.
در دوره هجدهم كارگردانان شاخص و نمايش آثار بدين ترتيب در جدول فيلمها ديده مى شد: كيميايى(اعتراض) ،درويش (متولدماه مهر) ، مهرجويى(ميكس) ، بهمن فرمان آرا(بوى كافور عطرياس) ، الوند (دستهاى آلوده) ، خسرو سينايى (عروس آتش) ،مسعود جعفرى جوزانى(بلوغ) و محمدرضا هنرمند (موميايى۳).
در دوره نوزدهم اين فيلمها ديده مى شوند، باران (مجيدى) ، سگ كشى (بهرام بيضايى) ، موج مرده(حاتمى كيا‎/ نمايش داده نشد) ،آب و آتش (فريدون جيرانى) ،زيرنورماه (رضا ميركريمى ) ،سفره ايرانى(عيارى) ، نيمه پنهان(ميلانى) و دلبران (جليلى).
دوره بيستم كه با جشن ها و برنامه هاى ويژه اى همراه بود تنها با هفت تا هشت فيلم قابل اعتنا مواجه بوديم. در اين دوره حاتمى كيا با (ارتفاع پست)، مهرجويى(بمانى) ،ملاقلى پور(قارچ سمى) ، ناصرتقوايى(كاغذ بى خط)، عليرضا رئيسيان(ايستگاه متروك) ، فرمان آرا(خانه اى روى آب) ،عيارى(سفره ايرانى)، الوند (مزاحم) ،صدرعاملى(من ترانه ۱۵ سال دارم)، جيرانى(شام آخر) و حميد جبلى (خواب سفيد) در جشنواره حضور داشتند.
در دوره بيست و يكم حضور فيلمهاى مطرح و كارگردانان شاخص به فيلمهايى همچون اينجا چراغى روشن است(رضا ميركريمى) ،فرش باد و گاهى به آسمان نگاه كن(تبريزى)، واكنش پنجم(ميلانى) و صنوبر (راعى) خلاصه شد.
در دوره بيست ودوم شاهد ۱۰ فيلم از چهره هاى شاخص و دو فيلم از نو چهره ها بوديم.در اين دوره (سال ۱۳۸۲ ) درويش با (دوئل) ،رخشان بنى اعتماد
(اپيزود ننه گيلانه) ،كيميايى (سربازهاى جمعه) ، ملاقلى پور (مزرعه پدرى) ،مهرجويى(مهمان مامان) ، عزيزالله حميدنژاد (اشك سرما) ،سيروس الوند(برگ برنده) ، تبريزى (مارمولك) ، بهروز افخمى (گاوخونى)، ايرج كريمى(چندتار مو) ، حسن يكتاپناه (داستان ناتمام) و كيارستمى (پنج) به جشنواره آمدند.
و در آخرين جشنواره برگزار شده (سال پيش) حضوراين فيلمسازان را شاهد بوديم: مجيدى(بيدمجنون) ،ميركريمى(خيلى دور خيلى نزديك) ،بنى اعتماد (گيلانه) ،عيارى(بيدار شو آرزو) ، بزرگ نيا (جايى براى زندگى) ،صدرعاملى (ديشب باباتو ديدم آيدا) ، الوند(رستگارى در ۸‎/۲۰ دقيقه) ، ميلانى(زن زيادى) ،پرتوى (كافه ترانزيت) ، پوراحمد(گل يخ) ، تبريزى (يك تكه نان) و حميدنژاد(شكوفه هاى سنگى) .
وضعيت امسال
جشنواره بيست وچهارم در راه است.
به فرض رسيدن همه فيلمهاى اعلام شده به جشنواره، ابراهيمى حاتمى كيا با فيلم (به نام پدر) جعفر پناهى با (آفسايد) ، سينايى با (گفت وگو با سايه) ، مجتبى راعى با (سفر به هيدالو)، تهمينه ميلانى با (آتش بس) ، عليرضا رئيسيان با (پرونده هاوانا) ، محمدعلى نجفى با (دره زاگرس) ، فريدون جبرانى با (ستاره ها) و اصغر فرهادى با (چهارشنبه سورى) در جشنواره حضور خواهند داشت. (ته دنيا) ساخته آخر بهروز افخمى نيز همچنان نيمه كاره مانده است وفرمان آرا نيز به همراه كيومرث پوراحمد و مسعود كيميايى آثار خود را در روزها وهفته هاى گذشته روى پرده سينماها فرستادند.
طرحى نو در اندازيم
جشنواره فيلم فجر جدا از آنكه مهمترين رويداد سينمايى كشور ماست، مى تواند به رويدادى مهم در منطقه وحتى آسيا تبديل شود. ارزان بودن توليد آثار سينمايى درمقايسه با ساير كشورها در ايران، وجود بسترهاى مناسب فرهنگى، رشد كيفى و كمى سينماى ايران در سالهاى گذشته و دلايلى ديگر از اين دست مى تواند ما را به اين نقطه برساند. در كنار اين مسائل «تشويق و ترغيب» فيلمسازان صاحبنام و كارگردانان تجربه گرا و سينماگران جوان مى تواند در اين رويكرد مؤثر باشد.