مقدمه:
دكتر كاظم معتمد نژاد پدرعلوم ارتباطات اجتماعى درايران. او بعد از انقلاب ميدان را خالى نكرد و براى احياى رشته  هاى دانشگاهى اين بخش از علوم قدرتمندانه ومتفكرانه براى زنده نگهداشتن كرسى هاى اين علم در دانشگاه هاى كشور به صورتى خستگى ناپذير تا احياى كامل آن پيش رفت. براى اثبات اين ادعا همين بس كه او هنوز در سنگر اين مبارزه و مقاومت، قرص و محكم بدون آنكه در برابر گذشت زمان و فرا رسيدن تدريجى دوران كهولت عقب نشينى بكند، كما فى سابق روى پا ها وزانوان هميشه تواناى خود بدون عصا و بدون عينك، ايستاده است و به ادامه خدمات خود به طالبان و عاشقان علوم اجتماعى مى آموزد و طرح مى دهد و درس استقامت و شكست ناپذيرى را به شاگردان ديروز وامروز خود مى دهد كه خيلى از آنها با وجود جوان تر بودن از ايشان شايد خموده شده و عينك زده و دركارشان احساس خستگى مى كنند. اين گفت وگو فرصتى شد تا ديدگاه و نقطه نظرات استادانه و عالمانه ايشان را در باره پديده جديد ى كه با عنوان تكثر خبرگزارى ها در ايران از آن ياد مى كنند جويا شويم و باشد كه به نظر مشتاقان اين استاد گرانقدر برسد.

آقاى دكتر لطفا بفرماييد، به طور كلى تأسيس خبرگزارى ها ازگذشته تا به حال در دنيا و ايران از نظر تاريخى از چه مراحلى عبور كرده است؟
تأسيس خبرگزارى ها نخستين بار تحت تأثير شرايط زمان صورت گرفت. بعد از وقوع انقلاب صنعتى در كشور  هاى اروپايى و رشد به اصطلاح سرمايه دارى، مطبوعات كم كم جنبه  هاى خبرى پيدا كردند. در واقع مطبوعات آن دوران، مطبوعاتى عقيدتى، سياسى ومسلكى بودند كه رشدى نداشتند تا اينكه با رشد سرمايه دارى و مهاجرت كارگران به شهر ها و افزايش جمعيت، نياز روزآنها بيشترمى شد و چون روزنامه  ها گران بود، آگهى را از روزنامه  ها گرفتند و قيمت آنها پايين آمد.
همچنين به دنبال تبديل چاپخانه  هاى دستى به چاپخانه  هاى ماشينى، درج خبر ها، به جاى تفسير، مقالات و آگهى ها سخت مورد توجه واقع شد، اينجا يك دستگاهى لازم بود كه خبر وگزارش براى روزنامه  هاى فراوانى كه دردنياى غرب در طى دهه ۱۸۳۰ به وجود آمد، تهيه كند. به اين ترتيب ايجاد روزنامه  هاى مختلف ايجاب مى كرد كه يك سازمان واحد يا چند سازمان تخصصى، براى تهيه وعرضه اخبار و گزارش  هاى مورد نياز روزنامه  هاى مختلف وقت را به دست بگيرند.
بنابراين همان طورى كه كالا هاى مختلف را كارخانه  ها توليد مى كردند، توليد اخبار و گزارش هاى استاندارد شده هم از طرف خبرگزارى هاى تازه تأسيس شده آن وقت عرضه شد. به همين دليل است كه اولين خبرگزارى در محله بورس پاريس كه محلى اقتصادى براى فعاليت  هاى مالى است، تأسيس شد.
بنابراين اولين خبرگزارى هايى كه ايجاد شدند خبرگزارى هايى بودند كه تحت تأثير رشد سرمايه دارى و رواج مطبوعات تجارتى وخبرى رو به توسعه گذاشتند. اين وضعيت را اگر همين طور ادامه بدهيم تا بعد از جنگ جهانى اول، درمى يابيم كه به طور كلى سه خبرگزارى بزرگ آن روز برامر اطلاع رسانى دنيا حاكم بودند.
اولين خبرگزارى كه در دنيا ايجاد شد، خبرگزارى فرانسه بود كه از سوى   هاواس فرانسوى در ۱۸۳۱ در همان محله بورس پاريس به وجود آمد، او از همان ابتداى كارش براى روزنامه  هاى پاريس خبر وگزارش  هاى استاندارد شده تهيه كرد. وى دو همكار نيز به اسامى رويتر انگليسى و وولف آلمانى داشت كه از اين دو رويتر به كشورانگلستان رفت و درآنجا خبرگزارى رويتر را تأسيس كرد و همكارديگرش يعنى وولف هم راهى برلن شد و او هم در آن شهر اقدام به تأسيس خبرگزارى كرد.
به اين ترتيب اين سه نفر از سال ۱۸۵۰ميلادى تا زمان بعد جنگ جهانى اول حتى تا بعد از زمان جنگ جهانى دوم، هر سه به اتفاق هم سلطه خبرى بر تمام دنيا داشتند و دنيا را بين خودشان براى تهيه و پخش اخبار تقسيم و حوزه بندى كرده بودند و حتى با هم قرار داد بسته بودند كه چه منطقه اى از دنيا از آن رويتر باشد و چه منطقه اى متعلق به وولف و چون انگلستان دولت درجه يك استعمارى آن زمان بود، رويتر بيشتر از آن دوتاى ديگر نسبت به خبرگزارى فرانسه و خبرگزارى وولف بر دنيا حاكم شد.
تا بعد از جنگ دوم جهانى كه خبرگزارى  هاواس (فرانسه ) و خبرگزارى وولف (آلمان ) در برلن به كلى در آلمان تعطيل شد و بعد از شكست هيتلر آن موقع بود كه به كلى خبرگزارى هايى آمدند و جاى خبرگزارى هاى اروپايى را گرفتند. بعدها رقابت شديدى بين خبرگزارى هاى آمريكايى و دو خبرگزارى بزرگ اروپايى كه رويتر وخبرگزارى فرانسه بودند، در گرفت.
سپس بر اثر مسائلى چون نياز جامعه سرمايه دارى، نياز رشد اقتصادى و نياز شهرنشينى تازه اى كه ايجاد شده بود و همچنين مسائلى نظير مهاجرت روستاييان به شهر ها و انقلاب صنعتى، سبب شد تا خبرگزارى ها تأسيس بشود، اين دوره نخست تأسيس خبرگزارى ها در دنيا بود.
مرحله دوم تأسيس خبرگزارى ها، به دوره بعد از جنگ جهانى اول مربوط مى شود. يعنى دوره اى كه اتحاد جماهير شوروى سابق و همچنين دولت هيتلرى تشكيل شد. اين ممالك تحت نظام  هاى مطلق گرا اداره مى شدند. خبرگزارى هاى اين دوره برخلاف خبرگزارى هاى دوره قبلى خود كه خبرگزارى هاى تجارتى بودند، به طور كلى به امورتبليغاتى مشغول بودند و ماهيتى سياسى و تبليغاتى داشتند. به عبارت ديگر خبرگزارى هاى اين زمان خبرگزارى هاى تبليغاتى محور و داراى هدف سياسى بودند.
مرحله سوم از تأسيس خبرگزارى هاى دنيا به دوره بعد از جنگ دوم جهانى بين دهه  هاى ۱۹۶۰و ۱۹۷۰ميلادى برمى گردد. اين دوره شاهد تأسيس خبرگزارى  هاى ملى در جهان سوم بود.
تفاوتى كه خبرگزارى هاى اين دوره با خبرگزارى هاى دو دوره ماقبل دارد اين است كه اهدافى جداى از خبرگزارى  هاى قبلى داشت. اينها بيشتر به دنبال تحكيم وتأمين استقلال سياسى خودشان هستند. اضافه براينها، خوا هان اين بودند كه راه توسعه ملى خودشان را در پيش بگيرند. ولى درهمان حال عده ديگرى سعى مى كنند كه از همان شيوه  هاى كشور هاى سرمايه دارى اقتباس كنند و راه آنها را ادامه بدهند و نتيجه اينكه در دوره سوم تأسيس خبرگزارى ها، خبرگزارى هاى جهان سوم تحت تأثير شرايط جديد دنيا تأسيس مى شود كه كشور هاى جديد و تازه استقلال يافته به وجود مى آيد و تعدادشان هم زياد مى شود، بنابراين داشتن يك پرچم، داشتن يك فرستنده راديويى، داشتن يك خبرگزارى ملى و عضويت درسازمان ملل متحد، جزو پيش نياز هاى اصلى واساسى براى رسيدن كشور هاى تازه استقلال يافته به آزادى از چنگ استعمار و كسب استقلال سياسى در اين زمان بود. اما در همان دوره هم متأسفانه در عمل نظير آنچه كه در كشور هاى سوسياليستى روى داد، در بيشتر كشور هاى درحال توسعه هم روى داد. خبرگزارى هاى ملى كه به وجود آمدند، اينها بعد از مدتى راه قدرت طلبى و به اصطلاح اقتدارگرايى را دنبال كردند و كار عمده اينها هم جنبه سياسى پيدا كرد و براثر اين اقتدار خواهى بود كه محدوديت  هاى تازه اى ايجاد شد، به طورى كه در اين فضا بجز يك خبرگزارى واحد در اين كشور ها، هيچ خبرگزارى ديگرى حق فعاليت نداشت و بنابراين منابع خبرى متعدد هم پديد نيامد.
نتيجه اين شد كه در اين مرحله كم كم با وجود رشدى كه جامعه پيدا مى كرد متأسفانه مردم سلطه بعضى ديكتاتورى  ها را باز احساس مى كردند و بجز اين احساس مى شد كه ديگر اين خبرگزارى هاى ملى براى پاسخگويى به نياز عمومى و اقناع كردن خبرى جامعه كافى نيستند.
اينجا بود كه بتدريج اين عقيده رواج يافت كه چه بهتر كه دركنار اين خبرگزارى هاى ملى در دنيا، خبرگزارى هاى ديگرى ( به اسم خبرگزارى هاى تخصصى) هم به وجود بيايد.
نتيجه روشنگرانه چنين مرورى در باره تحولات تاريخى تأسيس خبرگزارى ها چيست؟
اينگونه مرور از تحولات مربوط به تأسيس خبرگزارى هاى دنيا، مطابق آنچه كه گفته شد، بخوبى براى ما روشن مى كند كه چرا در كشور هايى چون ايران، تأسيس اين خبرگزارى هاى نوپا يا تازه تأسيس از سال هاى اخير تاكنون تا اين حد مورد توجه قرار گرفته است. به عقيده من اين موضوع يا اين تكثر و تعدد خبرگزارى ها درجاى خود و در اين زمان علل مختلفى دارد.
اين علل و عوامل كدامند؟
فكر مى كنم يكى از دلايل مهم آن يكى اين است كه درسال هاى اخير محيطى ايجاد شد كه فضاى عمومى اين حركت هم بعد از آتش بس جنگ تحميلى عراق عليه ايران (درسال ۱۳۶۷) و درست از سال ۱۳۶۸ شروع شد و بعد هم بتدريج مقدمات ايجاد چنين حركتى فراهم شد. به عبارت ديگر و از همه اين عوامل مهم تر و برتر، ورود يك پديده جديد به نام اينترنت به عرصه فعاليت وسايل ارتباط جمعى و پيوستن آن به رسانه  هاى نوين بود كه همه اين عوامل زمينه ساز تأسيس و تكثر خبرگزارى هاى نوپا در كشور و راهى شد براى مطبوعات كه دركنار منابع خبرى ملى ودولتى از توليدات منابع ديگر هم استفاده كنند.
در چنين اوضاع واحوالى بود كه كم كم فكر تأسيس نوع جديدى از خبرگزارى  ها در سطح كشور قوت گرفت و دراين ميان بود كه خبرگزارى «ايسنا» در سال ۱۳۷۸ تأسيس شد و بعد هم مقدماتى فراهم شد براى اينكه خبرگزارى هاى ديگرى در كشور تأسيس بشود. عامل بسيار مهم ديگرى كه به اين تكثر شدت وقوت بخشيد، آمدن اينترنت بود كه اين هم در واقع به صورت يك انقلاب ارتباطى و تحولى كه از اين نظر پيش آمد كار تأسيس اين خبرگزارى هاى نوپا و اين پايگاه ها و سايت  هاى خبرى يا اينترنتى روز را بيش از پيش ساده كرد. مهمتر اينكه تسهيلات استفاده از اين وسيله يعنى اينترنت به حد كافى در بين عموم فراهم شد و حتى محيط هم براى رشد آن بيش از پيش مساعد شد. براى اينكه مطبوعات بتوانند از منابع خبرى مختلف ومتفاوت از آنچه كه خبرگزارى ايرنا يا واحد مركزى خبر توليد وعرضه مى كرد، استفاده كنند.
به اين ترتيب خبرگزارى هاى تازه و ديگر امروزى ايجاد شد. همه اين شرايطى كه مطرح شد محيط مساعدترى را براى فعاليت روز افزون مطبوعات ايجاد كرد. مشكلات اقتصادى مطبوعات براى داشتن خبرنگاران مخصوص خودشان و تسهيلاتى كه اينترنت به لحاظ تكنيكى فراهم كرد همه اينها شرايط مساعد را براى پاگيرى خبرگزارى هاى تازه تأسيس فراهم كردند.
نگاهى به پيشينه تاريخى تحولات مربوط به كشور هاى جوامع سرمايه دارى هم نشان مى دهد كه اين گونه تحولات در آنجا هم باعث شد تاخبرگزارى ها به وجود بيايند. خوب آنها بعد آمدند و احساس كردند كه آن خبرگزارى هايى كه سلطه پيدا كردند، در يك مرحله ديدند كه ديگر قدرت پاسخگويى به نياز هاى جامعه را ندارند، آن موقع بود كه دركنار خبرگزارى هاى وقت، خبرگزارى هاى متنوع و تخصصى را هم خودشان ايجاد كردند كه خبرگزارى هاى ورزشى، اقتصادى يا خبرگزارى هايى كه فقط عكس مى زدند و امروز عكس تحويل مى دهند. بعد هم در كنار اينها خبرگزارى هاى ملى وخبرگزارى  هاى مركزى يا خبرگزارى هاى بزرگ وبعد هم به دوره تأسيس خبرگزارى  هاى تخصصى رسيدند كه اينها هم ايجاد شدند. اين اتفاقات هم در زمانى بود كه در ايران هنوز اينترنت به بازار كار و عرصه فعاليت  هاى اطلاع رسانى وارد نشده بود. بنابراين اين تحول تكنيكى ناشى از اينترنت از اين نظر خيلى كمك كرد تا در كنار خبرگزارى هاى تخصصى خبرگزارى هاى عمومى را هم از طرف بخش خصوصى داشته باشيم.
ادامه دارد