سميه شرافتى
امروزه بار مرگ و ناتوانى ناشى از بيماريهاى غيرواگير بويژه بيماريهاى قلبى - عروقى در كشورهاى جهان بخصوص كشورهاى در حال توسعه در حال افزايش است. بيماريهاى قلبى - عروقى نه تنها درهمه كشورهاى در حال توسعه (به جزتعدادى از كشورهاى بسيار فقير ) ظهور يافته اند بلكه از مدتها قبل به طور قابل توجهى پيشرفت كرده اند. عوامل خطرزا همواره شاخص هاى وضعيت سلامت در آينده هستند و ۵خطر از ۱۰ خطرى كه در سراسر جهان در صدر قرار دارند ، مختص بيمارى هاى غيرواگير مى باشند. اين خطرها عبارتند از بالارفتن فشار خون ، مصرف سيگار ، مصرف الكل ، كلسترول و چاقى. در دنياى امروز اكثر مرگها را مى توان به بيمارى هاى غيرواگير نسبت داد كه طبق گزارش جهانى سلامت اين مقدار بيش از ۳۲ ميليون مورد است. نيمى از اين تعداد (۱۶‎/۷ ميليون مورد) به دنبال بيماريهاى قلبى - عروقى روى مى دهند و بيش از يك سوم از اين مرگها نيز در ميان افراد ميانسال روى مى دهند. در كشورهاى در حال توسعه بيماريهاى قلبى و سكته مغزى به ترتيب اولين و دومين علت اصلى مرگ در ميان زنان و مردان بزرگسال به شمار مى روند. اين واقعيت ها تازگى ندارند و ديگر باعث شگفتى نمى شوند. با اين حال شگفت آور است كه در برخى از كشورهاى در حال توسعه بيمارى هاى قلبى - عروقى مسؤول يك سوم از كليه مرگها هستند.
نكته قابل توجه ديگر آنكه سن مرگ ناشى از بيماريهاى قلبى - عروقى در كشورهاى در حال توسعه در مقايسه با كشورهاى توسعه يافته نسبتاً پايين است.
دكتر حورى امجدى، متخصص بيماريهاى قلبى - عروقى در مورد عوامل خطرزايى كه باعث كاهش سن ابتلا به اين بيماريها و در مجموع همه گيرى آنها در جوامع شده اند، مى گويد: « عوامل خطرزاى عمده بيمارى هاى قلبى - عروقى يعنى تغيير روش تغذيه ، آب و هواى آلوده، افزايش فشار خون، عدم فعاليت فيزيكى و مهمتر از همه مصرف دخانيات دست كم ۷۵ تا ۸۵ درصد از موارد جديد بيمارى هاى قلبى را توجيه مى كنند در حالى كه اگر اين عوامل وجود نداشته باشند بيمارى قلبى يك علت نادر مرگ به شمار مى رود. دكتر امجدى در ادامه با بيان اين مطلب كه متأسفانه تقريباً در تمام كشورها، اكثريت چشمگير جمعيت به دليل دارابودن بالاتر از سطح مطلوب عوامل خطرزاى اصلى در معرض خطر ايجاد بيماريهاى قلبى - عروقى قرار دارند، افزود: « تنها نزديك به ۵% از جمعيت زنان و مردان بزرگسال در كشورهاى توسعه يافته و صنعتى با توجه به برخوردارى از سطوح مطلوب عوامل خطرزا در معرض خطر پايين ابتلا قرار دارند و فقط چندكشور بسيار فقير وجود دارند كه اين عوامل در آنها هنوز به عنوان مشكلات عمده سلامت عمومى خودنمايى نكرده اند.»
دكتر امجدى همچنين با اشاره به اينكه توسعه بازاريابى و تجارت جهانى كه نتيجه آن تبليغات گسترده موادغذايى حاوى نسبت بالايى از چربى هاى اشباع شده، قند و نمك است، باعث تغيير روش تغذيه و گرايش به سمت رژيم هاى نامناسب مى شود به طورى كه اجزاى محافظت كننده اى همچون فيبر و مواد شيميايى گياهى موجود درميوه ها و سبزيجات تازه به طور پيشرونده اى در رژيم غذايى كاهش مى يابد. اين نوع رژيم غذايى همراه با مصرف سيگار و سطح پايين فعاليت فيزيكى منجر به بروز گسترده بيمارى هاى قلبى - عروقى در سطح جمعيت مى شود.»
استعمال دخانيات
مصرف سيگار و ساير محصولات تنباكو و مواجهه با دود سيگار، اصلى ترين علت قابل پيشگيرى از مرگ ناشى از بيماريهاى قلبى را در جهان تشكيل مى دهند و مسؤول تقريباً ۵ ميليون مرگ در سال هستند كه عمدتاً و باز هم در كشورهاى فقير روى مى دهند. آخرين برآوردهاى گزارش جهانى سلامت نشان مى دهند كه از ميان نزديك به ۴ ميليون مرد و يك ميليون زنى كه فوت شده اند، بيش از دو ميليون مرد و ۳۸۰ هزار زن در كشورهاى در حال توسعه مى زيسته اند. همين گزارش مى افزايد در صورتى كه مداخلات اثربخش به صورت فورى و گسترده مورد استفاده قرار نگيرند، ضايعات مربوط بر مصرف سيگار در خلال ۲۰ سال آينده دوبرابر خواهد شد.
نقش اختلالات روانى در بروز بيمارى هاى قلبى - عروقى
درميان مسائل بهداشتى عمومى و نقش عوامل يادشده در بروز بيمارى هاى قلبى - عروقى نبايد از تأثير بيماريها و اختلالات روانى و عدم رعايت بهداشت روان در ايجاد اين بيماريها غافل ماند. اختلالات روانى علاوه برآن كه تعيين كننده انواع بيماريهاى روحى غيرقابل علاج است درصد قابل توجهى از بيمارى هاى جسمى را نيز به خود اختصاص مى دهد. دكتر ابوالقاسم مهرى نژاد، روانشناس و عضو هيأت علمى دانشگاه الزهرا در خصوص تأثير اين اختلالات بر بروز بيمارى هاى جسمى عقيده دارد: «در جامعه صنعتى امروز انواع عوامل استرس زا كه در نتيجه فشار كارى بيش از حد، چندشغله بودن، كاهش زمان استراحت و پرداختن بر تفريحات لازم به وجود مى آيد از يك سو و فشارهاى اقتصادى كه فقر و بسيارى از بحران هاى زيانبار ديگر را به همراه دارد از سوى ديگر باعث شده كسالت، بى حوصلگى و تحمل بسيارى از فشارهاى عصبى افراد جامعه را به سوى بيمارى هاى مختلفى از جمله افسردگى ، بى خوابى، استرس و در موارد حادتر ابتلا به اختلالات جسمى كه مهمترين آنها ديابت، انواع سرطانها ، اختلالات گوارشى ، بيمارى هاى قلبى - عروقى و...است، بكشاند. دكتر مهرى نژاد ضمن بيان اين كه بروز اين اختلالات بخصوص در ميان جوانان بسيار بيشتر است، افزود: «طبيعتاً تحمل فشار روانى با وجود تمامى مشكلات حل نشده براى افراد جوان مشكلتر است بنابراين روزانه تعداد قابل توجهى از جوانها براثر بيمارى هاى قلبى از جمله انسداد رگها و بخصوص حمله قلبى كه منجر به مرگ بلافاصله مى شود، جان خود را از دست مى دهند.»
با اين كه سرعت جهانى شدن خطرهاى عمده بيمارى هاى قلبى - عروقى روبه افزايش است ، پيشرفت به سوى پيشگيرى و مراقبت از اين بيماريها به كندى صورت مى گيرد.
در حالى كه ايجاد يك چارچوب سياستگذارى منسجم براى پيشگيرى و كنترل بيمارى هاى قلبى - عروقى بسيار حياتى است دكتر مهرى نژاد دراين خصوص ادامه داد: «متأسفانه در اكثر جوامع واكنش نسبت به پيشگيرى و كنترل بيمارى هاى قلبى - عروقى همچنان براساس الگوى بيمارى هاى عفونى شكل مى گيرد در نتيجه ظرفيت جهانى و ملى براى پاسخ به همه گيرى هاى اين بيماريها به طرز اسفبارى ناكافى است. تعداد اندكى از كشورها اقدام به پياده سازى سياست هاى جامع كنترل و پيشگيرى نموده اند و شكاف بين نياز به پيشگيرى وكنترل بيمارى هاى قلبى - عروقى و ظرفيت برآورده ساختن آنها همچنان عريض تر خواهد شد مگر آنكه گام هاى فورى دراين زمينه برداشته شود.»
وى با اشاره به اين موضوع كه زندگى هاى بى شمارى كه از دست مى روند ناشى از تدابير ناكافى درمانى حاد و درازمدت براى بيمارى هاى قلبى وعروقى هستند، ادامه داد:«پيشگيرى و كنترل اين بيماريها فقط در راستاى برداشتن سه گام اصلى در سطح ملى و جامعه ميسر مى شود. در گام اول كنترل استعمال دخانيات، يك برنامه ملى تغذيه و فعاليت فيزيكى و ترويج مصرف مواد مغذى سالم و ارزيابى سياست هاى عمومى بر روى سلامت مانند برنامه ريزى شهرى براى كاهش آلودگى ها، مهمترين اقدامات هستند. گام دوم نيز شامل تعيين استانداردهايى در سطح كشور است كه مقررات بازاريابى براى محصولات غذايى ناسالم براى كودكان را تعيين مى كند. همچنين مراكز تفريحى سالم و آمادگى جسمانى بايد در دسترس باشند. گام سوم كه مهمترين گام است شامل فراهم آوردن شرايط و امكاناتى است كه افراد جامعه تحت آن شرايط ناچار به تحمل فشارهاى روانى و استرس بيش از حد نباشند. ايجاد آرامش در افراد علاوه براينكه سلامت جسم آنها را تعيين مى كند، جلوى بسيارى از خطرات و صدماتى را كه در نتيجه يك اختلال روانى فرد متحمل مى شود را نيز خواهد گرفت».
دكتر امجدى نيز ضمن بيان اين كه مداخلات نسبتاً ارزانى براى بيمارى هاى قلبى - عروقى در دسترس هستند، گفت: «فراهم آوردن شرايطى كه در آن افراد سالمند بتوانند از داروهايى مانند آسپرين و يا داروهايى براى پايين آوردن فشار خون و كلسترول استفاده كنند در كاهش خطرات قلبى بسيار مؤثر است. به عنوان مثال مصرف داروى آسپرين در افراد مبتلا به علايم درد قفسه سينه از يك چهارم مرگهاى مرتبط با حملات قلبى پيشگيرى خواهدكرد. البته قطع مصرف سيگار و شناسايى و درمان ديابت نيز دو مورد از مهمترين اولويت ها به شمار مى رود».