بابك غفورى آذر
جشنواره فيلم فجر از ابتداى شكل گيرى قرار بود آينه تمام نماى يك سال فعاليت مديران، مسؤولان و دست اندركاران سينماى ايران باشد چنين هدف بلند پروازانه اى شايد در سال هاى اول شكل گيرى جشنواره با توجه به فضاى خاص آن سال ها چندان عجيب به نظر نمى رسيد، هرچند در همان شكل هم نمونه هاى اندكى در جهان داشت. البته مسؤولان سينمايى در برگزارى جشنواره فجر هدف مهم ترى را تعقيب مى كردند و آن هم بيان سياست هاى سينمايى كشور و جهت دهى به جريان توليد فيلم بود. اين چنين بود كه وقتى فيلمى در جشنواره مورد تقدير قرار مى گرفت در ميان دست اندركاران سينمايى اين مفهوم برداشت مى شد كه مطلوب نظر مسؤولان ساخت فيلمى مانند آن اثر تقدير شده است. روند انتخاب و گزينش فيلم ها در هر دوره اما از همان قسمت پذيرش آثار آغاز مى شد. فيلم هاى مطلوب به بخش «مسابقه» مى رفتند و فيلم هاى ديگر كه هر كدام بنا به دلايلى مناسب بخش مسابقه تشخيص داده نمى شدند در بخش ديگرى به نام «مرور يك سال سينماى ايران» به نمايش در مى آمدند. بخشى كه به نظر مى رسيد بيشتر به منظور رسيدن به همان هدف اوليه (نمايش تمام فيلم هاى توليدى يك ساله در جشنواره) طراحى و در برنامه ها منظور شده است. شكل برگزارى و حضور فيلم ها در بخش مرور به گونه اى بود كه صرفاً نمايش فيلم ها مد نظر بود و توجه بيشتر معطوف بخش مسابقه بود.
|
|
|
نحوه انتخاب فيلم هاى بخش «مسابقه» و «مرور» تا سال ها در هاله اى از ابهام قرار داشت. گروهى پيش از جشنواره پشت درهاى بسته فيلم ها را مى ديدند و تشخيص مى دادند كدام فيلم در بخش مسابقه باشد و كدام در بخش مهمان. معمولاً هم كسى توضيحى نمى خواست و صرف نمايش در جشنواره براى سازندگان بسيارى از فيلم ها كافى بود. چرا كه مجوز نمايش و اكران در سال بعد منوط به نمايش فيلم در جشنواره بود. اين روند سال ها ادامه داشت و البته هر از گاهى اعتراض هايى از سوى سينماگران صورت مى گرفت كه معروف ترين آنها گفته هاى مسعود كيميايى بعد از انتخاب شدن فيلم «تيغ و ابريشم» براى بخش مهمان در جشنواره پنجم فجر بود. در دهه دوم عمر جشنواره تصميم جديدى گرفته شد و آن هم شركت دادن تمام فيلم هاى متقاضى تحت زير مجموعه اى به نام «سينماى ايران» بود كه يا در اواسط جشنواره نام فيلم هاى پذيرفته شده براى بخش مسابقه اعلام مى شد يا اينكه تمام فيلم ها به عنوان آثار بخش مسابقه سينماى ايران تحت داورى قرار مى گرفتند. استدلال طراحان اين شيوه اين بود كه ممكن است در فيلمى يكى از عوامل كار چشمگيرى انجام داده باشد كه هم سطح فيلم هاى بخش مسابقه باشد و حضور نداشتن فيلم در بخش مسابقه باعث شود كه كار آن سينماگر به چشم نيايد و مورد ارزيابى قرار نگيرد. با چنين استدلالى سينماى ايران در دوره هاى بسيارى شاهد حضور بيش از ۴۰ تا ۵۰ فيلم در بخش مسابقه اش بود. هرچند كه معمولاً كانديداها و برنده ها از بين چند فيلم انگشت شمار انتخاب مى شدند و كمتر پيش مى آمد كه واقعاً كار يك سينماگر ديده شود. اين روند تا جشنواره هفدهم فجر ادامه داشت.
* * *
با روى كار آمدن مديران جديد در وزارت ارشاد سياست هاى سينمايى نيز تغيير كرد. از جمله آنها تغيير در سياست ها و برنامه هاى جشنواره فجر بود. سيف الله داد معاون سينمايى وقت آن زمان برنامه هاى طول و درازى براى جشنواره داشت كه نهايتاً تعدادى از آنها عملى شد. يكى از آنها هم شركت تنها تعداد معدودى فيلم ايرانى در جشنواره بود. البته در كنار آن هم قيد لزوم حضور فيلم ها در جشنواره براى اكران در سال بعدش را حذف كرد تا خود به خود از تعداد فيلم هاى متقاضى كم شود. اما جذابيت ها و كاركردهاى جشنواره آن قدر نزد سينماگران اهميت داشت كه تعداد زيادى از سينماگران ترجيح بدهند فيلم هايشان ابتدا در جشنواره به نمايش در آيد و بعد راهى اكران عمومى باشد. به اين شكل رسماً يك هيأت انتخاب پيش از جشنواره كار ارزيابى آثار متقاضى را برعهده گرفت. جشنواره هجدهم فجر نخستين دوره اى بود كه تنها ۲۲ فيلم ايرانى در آن شركت داشتند و بقيه آثار راهى به جشنواره نيافتند. از همين دوره هم بود كه يك هيأت انتخاب پيش از جشنواره با معرفى دبير جشنواره به شكل رسمى به انتخاب فيلم ها مى پرداختند كه اعضاى آن را تركيبى از تعدادى سينماگر و مسؤول و مدير تشكيل مى دادند. به تدريج با ادامه اين سياست در ۲ دوره بعد جشنواره انتقادها آغاز شد. سازندگان تعدادى از فيلم ها نسبت به كنار ماندن فيلم هايشان اعتراض داشتند و مانند هميشه با استدلال «مقايسه اى» فيلم خودشان را بهتر از چند فيلم پذيرفته شده مى دانستند. انتقادها در مواردى وارد بحث هاى مديريتى و سياسى مى شد و هيأت انتخاب متهم به تأثير پذيرى از بعضى جريان هاى سينمايى و سياست هاى دولتى مى شد.
با رفتن سيف الله داد از سمت معاونت سينمايى مشخص بود كه سياست هاى او هم تغيير خواهد كرد از جمله آنها حضور تنها بخش مسابقه سينماى ايران در جشنواره بود و مجدداً در بيست و يكمين جشنواره فيلم فجر تعدادى از فيلم هاى ايرانى راهى بخش جديدى با نام «فيلم هاى مهمان» شدند. اين تصميم هرچند حجم انتقادها را تا حدودى كاهش داد اما از منظرى ديگر زمينه را براى اعتراض فراهم كرد: همه مى خواستند در بخش مسابقه باشند. و اين موضوع چالش جديد مديران سينمايى تازه بود.
* * *
بيست و چهارمين جشنواره فيلم فجر ادامه دهنده روند چند دوره قبل است. امسال نيز فيلم هاى ايرانى در دو بخش «مسابقه» و ممهمان» به نمايش در مى آيند و هيأت انتخاب از اواخر آذرماه كار بررسى و انتخاب فيلم ها را آغاز كردند. در تركيب هيأت انتخاب جشنواره امسال حضور تعدادى از كارگردانان موسوم به سينماى «بدنه اى» كه اتفاقاً تا به حال چندان مورد لطف و مهربانى جشنواره قرار نگرفته بودند از ابتدا قابل توجه بود. اين تركيب البته با جو فعلى توليد سينماى ايران همگونى داشت. فضايى كه گرايش به ساخت فيلم هاى پر فروش و جذاب با حضور بازيگران مطرح در آن بيشتر ازعلاقه به ساخت فيلم هاى خاص و نخبه پسند با كمترين جذابيت است. حساسيت نسبت به انتخاب هاى هيأت انتخاب در چند سال اخير با توجه به كاركرد نظارتى و مميزى از هيأت كه پذيرش هر فيلمى از سوى آن به معنى گرفتن پروانه نمايش است افزايش يافت و همه اينها كار اين هيأت را امسال با توجه به تغيير مديران سينمايى به شدت براى فعالان سينمايى و پيگيران آن حساس كرده بود. اعلام نخستين سرى فيلم هاى پذيرفته شده در بخش مسابقه از سوى اين هيأت كه شامل ۱۹ فيلم مى شد نخستين واكنش ها را برانگيخت. واكنش هايى كه بيشتر محتاطانه بود تا منتقدانه. در واقع فيلم هاى انتخاب شده تركيب هوشمندانه اى بودند از فيلم هاى معروف به بدنه و آثار خاص دولتى و فرهنگى. در اين ميان البته نبود فيلم هايى چون «آفسايد» و «رويا خيس»، «آتش بس»، «مواجهه» و «چه كسى امير را كشت» بيشتر به چشم آمد.
اما وقتى نام اكثر اين آثار در بخش مهمان آمد انتقادها تا حدودى فروكش كرد. هيأت انتخاب به فاصله ۲ روز بعد فهرست فيلم هاى بخش مسابقه را با معرفى ۵ فيلم ديگر تكميل كرد تا تعداد فيلم هاى اين بخش به عدد ۲۴ برسد و با يك فيلم خارجى از مسابقه اين عدد به ۲۵ برسد تا پس از مدتها در جشنواره فجر ۲۵ فيلم براى بخش مسابقه انتخاب شوند. اين ركورد با اعلام ۱۷ فيلم براى بخش مهمان تكميل شد تا يك بار ديگر خاطره سال هاى دور جشنواره و نام بخش «مرور» در ذهن ها زنده شود. وقتى سازندگان دو فيلم «مواجهه» و «ستاره است»: نيز اعلام كردند كه فيلم هايشان در بخش مهمان جشنواره به نمايش در مى آيند رقم مجموع تعداد فيلم هاى ايرانى كه امسال در جشنواره به نمايش در مى آيند به عدد ۴۴ فيلم رسيد تا بخش فيلم هاى مهمان عملاً به بخش مرور يك سال سينماى ايران تبديل شود.
به اين ترتيب جشنواره فيلم فجر در ميانه دهه سوم عمر خود شاهد تغيير سياستى ديگر است. سياستى كه در ظاهر يادآور برنامه هاى دهه اولش است اما در واقع نشانگر رويكرد جديد سينماى ايران در توليد فيلم هاى مورد پسند مخاطب عام و دورى از جريان نخبگر است.