نورالدين نورى
«مجموعه اشعار جهان» عنوان كلى سلسله كتابهايى در معرفى آثار مشهورترين شاعران جهان از شكسپير تا پايان قرن بيستم است كه به تازگى سه جلد آن به ترجمه ابوالقاسم اسماعيل پور از سوى نشر اسطوره منتشر شده است.
جلد اول: ميان خورشيدهاى هميشه
اين اثر شامل برگزيده اشعار از شكسپير تا پيشتازان شعر نو است. در مقدمه كتاب آمده است: «مجموعه حاضر در طول ساليان دراز برگزيده و ترجمه شده است و در آن، نمونه هايى از آثار شاعران عصر كلاسيك، شكسپير، جان ميلتون و جان دان عرضه مى شود، آنگاه با اشعارى از رمانتيكها، شاعران عصر ويكتوريا و پيش رافائلى - كه سهمى عظيم در شالوده شعر جهان دارند و در زبان فارسى حقشان به درستى ادا نشده - روبرو خواهيم شد. نمونه هايى از اشعار بودلر و شاعران نمادگراى فرانسه و پيشتازان شعر نو در آمريكا مانند والت ويتمن و اميلى ديكنسون، زينت بخش مجموعه است.»
يكى از ويژگيهاى ممتاز اين اثر ديباچه اى تحليلى بر هر بخش از ادوار شعر جهان است كه مترجم به كتاب افزوده است. از جمله تحليل اشعار شكسپير و ميلتون و ويژگيهاى عرفانى اشعار جان دان، شاعر بزرگ انگليسى، هر كدام مقدمه هاى جداگانه اى را تشكيل مى دهد.
اين شايد نخستين بار است كه اشعار خارجى به زبانى نو و به شيوه اى آهنگين به فارسى ارائه مى شود. شناخت دقايق زبانى اشعار كلاسيك و برگرداندن آن به عباراتى آهنگين و شعرگونه، خود مستلزم سالها ممارست در شعر است كه بسيارى از مترجمان شعر آن را ناديده مى گرفته اند.
در بخش شاعران رمانتيك انگلستان، آثارى از ويليام بليك، وردزورث، كالريچ، لرد بايرون، شلى و جان كيتس ارائه شد، آنگاه ديباچه اى در معرفى شعر شاعران عصر ويكتوريا و پيش - رافائلى آمده است. «شعر ويكتوريايى اساساً ادامه شعر رمانتيك در روزگار سومين و چهارمين نسل شعر سده نوزدهم انگلستان است كه در پايان به مدرنيسم ختم مى شود. ويژگى بارز شاعران عصر ويكتوريا اين بود كه آنان از نظر تخيل و سبك، شديداً به كيتس يا شلى وابسته بودند. پايان اين دوره را دوره شعر پيش - رافائلى خوانده اند كه با شاعرانى چون دانته گابريل روزتى، جورج مرديت، كريستينا روزتى، سوئين برن و هاپكينز شناخته مى شود.
در بخش سوم، آثار تازه اى از بودلر و شاعران سمبوليست فرانسه ارائه شده است، از جمله آثار مالارمه، ورلن و آرتور رمبو كه مستقيماً از زبان فرانسه ترجمه شده است. تحليل اشعار و ويژگيهاى هر يك از اين شاعران در ابتداى اشعار هر بخش آمده است كه در فهم نمادپردازى در شعر مؤثر است.»
بخش پايانى كتاب با عنوان «والت ويتمن و اميلى ديكنسن: پيشتازان شعر نو در آمريكا»، شامل مقدمه اى مفصل درباره شكل گيرى شعر مردن در نيمه دوم قرن نوزدهم است. ويتمن با بهره گيرى از آهنگ طبيعى شعرهاى فولكلوريك و ترانه هاى عاميانه، اشعارى روان و طبيعى سرود و شعر آزاد را در آمريكا بنيان نهاد. او را پيامبر دموكراسى و سراينده اشعار متافيزيك نوين هم معرفى كرده اند كه به نوعى وحدت وجود در عناصر طبيعت قائل بوده است.
من معتقدم
يك برگ علف
كمتر از سفر ستارگان نيست
و مورچه به همان اندازه كامل است
و دانه شن و تخم كرم نيز...
ويتمن تحت تأثير امرسون، شعر را به زبان شفاهى نزديك كرد و حالتى دراماتيك به آن بخشيد. او قواعد كلاسيك شعر را براى اولين بار شكست و اشعار خود را ترانه، شعر يا نغمه مى خواند. براى درك ساختار شعر آزاد ويتمن، خواندن شاهكار او «برگهاى علف» ضرورى است كه معروف ترين قصه اش، شعرى طولانى به نام «ترانه خودم» است كه شاهكار شعر نو در نيمه قرن ۱۹ به شمار آمده است.
اميلى ديكنسون هرچند شاعرى آشناست، آثارى از او به فارسى برگردانده شده است، اما مجموعه حاضر حاوى آثار تازه اى از اين شاعر منزوى و بدعت گذار اواخر قرن نوزدهم ميلادى است.
جلد دوم: چشم اندازهاى شعر نو در قرن بيستم
مترجم در پيش گفتار مفصل خود، ويژگيهاى چندگانه و گسترده شعر قرن بيستم را مى كاود و تحليلى نو از اوج گيرى مدرنيسم در شعر جهان به دست مى دهد. سوررئاليسم، كوبيسم و دادائيسم، ايماژيسم و پسانوگرايى عناوين چندگانه اى است كه در مقدمه كتاب درباره آنها بحث شده است.
تأثير روانكاوى مدرن، كشف ناخودآگاه جمعى و كهن نمونه ها (آركى تايپ ها)، نفوذ اساطير و بن مايه هاى اساطيرى در شعر مدرن و پسامدرن جزو مباحث ديگر اين كتاب است كه از هر بخشى نمونه هايى از شاعران بانفوذ معرفى مى شود.
ايماژيسم در شعر شاعران دهه ۲۰-۱۹۱۰ به رهبرى ازراپاوند و ارائه نمونه هاى معروف اين سبك، بخش ديگر كتاب را تشكيل مى دهد. پاوند در تعريف ايماژ مى گويد «ايماژ چيزى است كه تركيبى انديشگى - عاطفى در يك لحظه از زمان را پديد مى آورد.» ايماژيستها استحكام شعر كلاسيك و ويژگى واژگانى شعر ويكتوريايى را قبول داشتند و سنت ذهنى امپرسيونيستها را به شعر خود اضافه كردند. زبان حسى و تشريح نيرومند احساسات درونى، آنها را به رمانتيكها نزديكتر مى كند، اما تفاوتشان با رمانتيكها در شكل آزاد شعر بود.
تأثير ايماژيسم و سمبوليسم بر شعر قرن بيستم انكارناپذير است. بدون اين جنبش ظهور شاعران مدرن چون پاوند، اليوت، ييتس، كارلوس ويليامز، هيلدا دوليتل، والاس استيونس، كامينگز و ماريان مور غير ممكن بود. نمونه هاى مهم اشعار اين شاعران در اين مجموعه ارائه شده است.
كتاب «چشم اندازهاى شعر نو در قرن بيستم» در بردارنده مهم ترين آثار شعرى تامس هاردى، ييتس، ديلن تامس، رابرت فراست، والاس استيونس، كارلوس ويليامز، تد هيوز، سيلويا پلات، هانس انزنسبرگر و غيره است. اشعارى از شاعران آمريكاى لاتين مانند نرودا، گابريلا ميسترال، اكتاويو پاز و بورخس و آثار شاعران دهه هاى آخر قرن بيستم مانند شيموس هينى، مروين، آن سكستون، مارى اوليور، آلبرتو ريوس نيز زينت بخش اين مجموعه است.
پايان كتاب فصل مستقلى دارد تحت عنوان «گونار اكه لف، رهرو كوچه هاى شرق» كه در معرفى احوال و اشعار اين شاعر عارف سوئدى است. آثار اكه لف كه سخت زير تأثير عرفان شرق، بويژه ابن عربى بود، ظاهراً براى اولين بار به فارسى زبانان معرفى مى شود. در شيفتگى او به جنبه خود به خودى شعر، نوعى عنصر بدوى گرايى و كشف و شهود ديده مى شود:
«با تو سخن مى گويم / از تو سخن مى گويم / از ژرفناى درون / كه تو را پاسخى نيست / چگونه توانى پاسخ گفتن / آنگاه كه بس بسياران / فرياد خواه تو هستند / آنچه مى خواهم / تنها اجازاتى است / براى ايستادن در اينجا / چشم انتظار / و تو نشانى ام خواهى داد / از درونه ام / كه توست!»
جلد سوم: آلاچيق چلچله ها، برگزيده شعر چين و ژاپن
سرزمين باستانى چين، خاستگاه كهن ترين نمونه هاى شعر در شرق است.
در ادبيات چين، پيوندى عميق بين زبان و شعر وجود دارد. البته در هر زبانى چنين پيوندى وجود دارد، اما در زبان چينى، با خط زيبا، شاعرانه، تصويرى و انديشه نگار، رازهايى نهفته است كه جز گويشور اين زبان نمى تواند همه رمز و رازها و زيبايى هاى آن را دريابد. از اين رو، شعر چين نقاشى و نقاشى چين، شعر است:
در كوهستان شبى بارانى
فرار درختان، يكصد چشمه هست.
يا به وصف زيباى طبيعت در شعرى از چن شيدائو بنگريد:
مى بينيم رنگين كمان سپيد را
بر گستره بيكران شنزار
بس جامهاى سيمين
كز دست جاودانگان فرو مى افتد
آسمان لاجورد به خود مى پيچد
در گورهاى آبگون
خورشيد فرو مى لغزد
به شامگاه
يا شنا مى كند
با امواج خروشان.
مقدمه كتاب با تفسير ويژگيهاى شعر كلاسيك چين آغاز مى شود و آنگاه با تحليلى درباره شعر معاصر چين به پايان مى رسد. شناخت تأثير انقلابهاى اجتماعى قرن بيستم و شكل گيرى شعر مدرن در آغاز اولين دهه قرن بيستم، به درك بسيارى از اشعار مجموعه كمك مى كند، چون بسيارى از شاعران براى اولين بار به فارسى معرفى مى شوند و خواننده ضمن خواندن نمونه هايى زيبا از شاعران چين كه بالغ بر ۲۰۰ صفحه مى شود، با ويژگيهاى مدرنيسم در اين پهنه از جهان آشنايى مى يابند.
بخش دوم كتاب با ديباچه اى پيرامون شعر كلاسيك و مدرن ژاپن آغاز مى شود و ضمن بررسى فراز و فرودهاى شعر ژاپن در ادوار گوناگون، زيباترين اشعار كهن هايكوى باستانى و جديد و اشعار شاعران قرن بيستم را ارائه مى كند.
«مانا يوشو» يا «مجموعه ده هزار برگ»، كهن ترين و بزرگ ترين جنگ شعر ژاپنى است كه در اواسط قرن ۸ ميلادى گردآورى شده، اما حاوى اشعارى از اعصار كهن تر است. در اين مجموعه اشعار سنتى چوكا و تانكا آمده است. «نغمه هاى ايسه» اساساً مجموعه شعرى است كه از قرن ۹ ميلادى بازمانده و كوكينشو مجموعه شعر ديگرى است از قرن ۱۰ ميلادى كه در آن آمده «شعر ژاپنى بذرهايش را در قلب انسان پاشيده است.» موضوع اشعار كلاسيك ژاپنى بيشتر تغزل است، اما مضامينى چون تغييرات فصلى در گياهان، حيوانات و آدميان، اندوه و شادمانى عشق نيز جزو خميرمايه اشعار ژاپنى است.
هايكو شايد رايج ترين و مشهورترين شكل شعر ژاپنى است. اشعار ماتسو باشو به عنوان برترين سراينده هايكو و هايكوسرايان ديگرى چون سايكاگو، چيكاماتسو و كيورايى در اين مجموعه آمده است.
به گفته ناشر كتاب، «مجموعه شعر جهان» مجلدهاى بعدى نيز خواهد داشت. قرار است اين مجموعه در مرحله اول به ده جلد برسد.