وفا شمس
«اسكندر ايرانى ها را شكست داد و از لباس ايرانى شكست خورد» اين جمله را يك ايرانى نگفته و از زبان فردى به نام «ترتوليان» بيان شده است. پيرامون نبرد اسكندر با ايرانيان و نتايج واقعى آن تاريخ هنوز با تحريف هاى فراوانى روبرو است ولى حتى غربى ها نتوانسته اند اين حقيقت را كتمان كنند كه اسكندر نيز وقتى در يك مسابقه به برنده اى كه با نام اسكندر جنگيده بود۱۲، ده بخشيد و به او اجازه پوشيدن لباس پارسى داد. زنانى كه در كارگاههاى خياطى هخامنشيان كار مى كردند حقوق خود را براساس نوع لباسى كه مى دوختند دريافت مى داشتند. آتنائيوس مى گويد: «گرانترين لباس ها رداهاى پربهاى ايرانى بود، بافتى محكم و پوشيده از پولك هاى طلايى» (۱)
... و اين يك قصه طولانى است. طولانى تر از تاريخ . شايد زنان و مردان غارنشينى كه ميليونها سال پيش در جنگل ها و كوهها مى دويدند تنها براى حفاظت بدن از سرما و گرما پوششى بر تن مى كردند ولى اكنون...! آن غارنشينان مرده اند و انسان قرن ۲۱ هر روز براى خود دغدغه اى تازه مى آفريند. پيرامون مد وتغيير مداوم شكل پوشش. گزارش هاى فراوانى نوشته شده و هنوز كسى نمى تواند با صراحت بگويد بالاخره پيروى از مد خوب است يا بد؟ يقيناً بسيارى صاحبان مدرن ترين بوتيك هاى تهران هم نمى دانند كه روزى اروپاييان از مدل هاى لباس ايرانى تقليد مى كردند.حالا همه جا پر شده از مارك و تنوع محصولاتى كه چه كاذب و چه غيركاذب مورد توجه مصرف كنندگان ايرانى قرار گرفته اند. قيمتها گاه سرسام آور هستند ولى خريداران خود را دارند. گويى براين قصه طولانى پايانى نيست.اميد، مغازه دار يكى از مجتمع هاى شهرك غرب، خوب مى داند ويترين را بايد چگونه چيد تا مشتريان با نگاه اول بفهمند به مكانى آمده اند كه مارك هاى معروف تركيه را مى فروشد. مى گويد:«بازار پوشاك تركيه بسيارى از كشورها را قرق كرده ، جنس را تقريباً با كيفيت توليد مى كنند و آخرين مدها را نيز از ياد نمى برند. براى همه مقدور نيست كه مثلاً كفش اصل ايتاليايى را بخرند و به همين دليل با قيمتى بين ۶۰ تا ۱۴۰ هزار تومان جنسى دقيقاً مشابه جنس اصل را تهيه مى كنند كه محصول كشور تركيه است».
در پوشاك توليدى اين كشور تنوع رنگ و مدل به چشم مى خورد ولى بايد بدانيد بسيارى ازآنها كيفيت مناسبى ندارند. در مقابل، توليد كنندگان ايرانى نيز طى چند سال اخير سعى كرده اند بخشى از بازار از دست رفته داخلى را دوباره احيا كنند. هرچند عملكرد آنها تحت تأثير مستقيم توليدات كشورهاى ديگر قرار مى گيرد و به همين دليل داخلى ها از همان ابتدا يك گام عقب هستند.آنها رسانه اى براى پشتيبانى ندارند و از سويى هنوز تعريف درستى از لباس ايرانى داده نشده است. سعيد، مرد ميانسالى كه دوره طراحى لباس را در فرانسه ديده و اكنون بخشى از نياز پوشاك داخلى را فراهم مى كند، مى گويد: شما امروز مى توانيد چند دقيقه از اينترنت استفاده كنيد و بعد در مورد لباسى كه مثلاً صبح دراروپا وارد بازار شده حرف بزنيد و اين يعنى تفاوت عميق مصرف كننده امروز با سالهاى گذشته، بنابراين من هم مجبورم آنچه را ديگران به ضرب و زور تبليغ به عنوان يك نياز مطرح مى كنند توليد كنم تا بتوانم نفس بكشم.
راهى براى هدايت ذهن مخاطبان
هرسال كمپانى هايى مانند گوچى، كريستين ديور، والنتينو و ... دور هم جمع مى شوند تا براساس وضعيت اقتصادى ، آب و هوا وشاخصه هاى ديگر رنگ سال را انتخاب كنند. آمريكا براى خودش يك رنگ سال جدا دارد و اروپا هم به صورت مجزا رنگى را انتخاب مى كند. اما ما چه مى كنيم؟ يقيناً به هيچ يك از عناصر فرهنگى، اقليمى و غيره در توليداتمان و اشباع بازار از نوع خاص و پرمخاطب توجه نمى كنيم. به همين دليل است كه نمونه هاى فراوانى از شكل پوشش نامناسب با فصل، منطقه و شرايط درونى هر شهر در ميان ايرانيان ديده مى شود. زمانى رنگهايى مانند سبز فسفرى، صورتى و... وارد بازار ايران شدندكه هيچ سيستمى براى هدايت جامعه به چگونگى استفاده از اين رنگها وجود نداشت و اصولاً ندارد. در مناطق سردسير همان رنگى استفاده مى شد كه جوانان مناطق گرمسير مى پوشيدند و اين رابطه مستقيمى باتوانايى فيزيكى افراد دارد. آمار مشخصى از تمايل مردم به استفاده از رنگ سال در دست نيست ولى برخى آمار غيررسمى رقمى بين ۳۰ تا ۵۰ درصد را يادآور مى شوند.
در خيابان، شهروندان بسيارى را مى بينيم كه نمى دانند چرا در يك روز غير بارانى، لباس بارانى پوشيده اند. دليل آن را بايد در طراحى و ايده سازى رسانه ها جست وجو كرد. شكل مانتوهاى دختران به علت محدوديت فرم نهايتآً از يك چرخه شبيه به هم پيروى مى كنند هرچند هنجارهاى جامعه ايرانى تنوع فراوانى در مدل، طرح و رنگ مانتوها طى چند سال گذشته را به دنبال داشته اما تأسف بار اين است كه در طراحى مانتوها نيز از كشورى مانند تركيه عقب هستيم. به عبارتى، آنان تصميم مى گيرند كه زنان ايرانى از چه مدلى در مرسوم ترين پوشش بيرونى خود استفاده مى كنند. حدود دو سال پيش رئيس وقت شوراى فرهنگى اجتماعى زنان به نكته جالبى اشاره كرد: «هر زمانى كه يك لباس مد شده وارد بازار مى شوداكثر جوان ها از آن استفاده مى كنند. بنابراين با توجه به علاقه آنها بايد سعى كنيم مدل هاى مناسبى را براساس فرهنگ و اعتقادات كشورمان و لباس هاى ملى وبومى خود طراحى كنيم، مد پيروى تقليد گونه است ونبايد بى جهت آن را بزرگ كرد بايد به اين موضوع مهم توجه كنيم كه جوانان بطور طبيعى به دنبال تنوع و زيبايى هستند و در صورتى كه طراحان ما سليقه داشته و مدل هايى مناسب با فرهنگ ايرانى ارائه كنند ديگر كسى به دنبال مدلهاى غربى نمى رود» در كنار تمام اينها واژه مشكوكى به گوش مى رسد كه تعجب برانگيز است. برخى به مافياى پارچه اشاره مى كنند. پارچه هاى تاجران بزرگ در انبارها مى ماند و آنگاه است كه بايد فكرى كرد. اما چه فكرى؟! پاسخ آن را مى توان در انتخاب ناگهانى و بى مورد يك رنگ به عنوان رنگ سال يافت. ژيلا برهانى جامعه شناس اعتقاد دارد كه اگر همه چيز طبق ضوابط پيش رود بااين ناهمگونى ها مواجه نخواهيم شد: «متأسفانه در جامعه اكثراً به فكر منابع شخصى خود هستند، شايد نياز اقتصادى است ولى به چه قيمتى؟ دور افتادن از كاركردعلمى و منطقى مطابق با هنجارهاى جامعه؟ » برهانى ادامه مى دهد: «بايد اعتراف كرد مد يك پديده اجتماعى است و نفى مطلق آن تنها به پاك كردن صورت مسأله منجر مى شود. مهمتر از همه چيز هدايت ذهن مخاطبان علاقه مند به مد به سوى نوعى از كمال است كه علاوه بر پاس داشتن هنجارهاى جامعه احساس اقناع شدن نيز مى كنند».
جست وجو براى يافتن فرمولى تازه
به هر حال بايد فكرى كرد. سفر مقام معظم رهبرى به همدان و سخنرانى ايشان كه مسؤولان را به فراخوانى طراحى لباس ملى دعوت كرد بازتاب هاى خوبى در پى داشت. طرحهاى زيادى ارائه شد و نمايندگان مجلس نيز تأكيد مى كردند منظور از لباس ملى يونيفورم پوش كردن مردم نيست، بلكه پوششى متناسب با الگوهاى ايرانى - اسلامى است. فاطمه آليا در همان روزها بر دو نكته انگشت گذاشت. نخست اينكه با توجه به پيشينه فرهنگى چند هزار ساله ايران، بايد در طرح لباس ملى از دوران پيش از اسلام نيز ايده گرفته شود. دوم اجبارى نبودن اين لباس بود. على رغم گذشت زمان هنوز خبرى جدى ازارائه طرح نهايى نيست و نمى توان با صراحت پيش بينى كرد اين طرح چه زمانى در جامعه حضور فيزيكى خواهد يافت. مغازه ها كماكان پر از كالاهايى هستند كه ممكن است روز بعد ديگر به عنوان مد روز مطرح نباشند.
وجوانان بسيارى از آنها استقبال مى كنند. فراموش نكنيم به فرمولى تازه تر نياز داريم. جهان در نوعى يكپارچگى اطلاعاتى به سر مى برد و تنها مى توان با تكيه بر هويت ملى از داشته هاى خود دفاع كرد.
( ۱) از زبان داريوش