گزارش: حميده احمديان راد

مدتى پيش از حمله آمريكا به عراق يك كارشناس اسباب بازى با بازديد از نمايشگاه اسباب بازى «نورنبرگ» آلمان وقوع جنگ را پيش بينى كرد! شكل تهاجمى برخى از اسباب بازى ها و شعارها و پيام هاى آنها حكايت از وقوع جنگ بر ضد عراق داشت. بعد از واقعه ۱۱ سپتامبر پيش از وقوع جنگ افغانستان هم اسباب بازى ها القاعده و تروريسم را نشانه رفتند. اين موضوعات براى اين كارشناس تازگى نداشتند. وى قبلاً شنيده بود نازى ها سه، چهار سال پيش از آغاز جنگ جهانى دوم توسط آلمان، اسباب بازى هايى را وارد بازار كرده بودند تا زمينه را براى جنگ مهيا كنند. البته تنها اثر اسباب بازى ها مهيا كردن زمينه ذهنى براى ايجاد جنگها نيست. تأثير فرهنگى اسباب بازيها از طريق بازى هاى رايانه اى، عروسكها و ملزومات جانبى آنها عميق، سريع و گاهى با عواقبى خطرناك همراه است. تأثيرات فرهنگى اسباب بازى ها در كشورهايى مثل كشور ما كه به اسباب بازى تنها به عنوان كالايى تفننى و بى اهميت نگاه مى كنند و تمهيداتى براى خنثى كردن اثرات منفى آنها نمى انديشند مخرب تر است. در حالى كه تجربه ثابت كرده ممنوعيت بازى با برخى اسباب بازى ها كودكان و نوجوانان را نسبت به آنها كنجكاوتر مى كند. وقتى در حالت خوشبينانه تنها سه تا پنج درصد بازار اسباب بازى در اختيار توليدكنندگان ايرانى است و تازه اينها هم كپى اسباب بازى هاى خارجى هستند، نمى توانيم به آموزش مؤلفه هاى فرهنگى مان از طريق اسباب بازى هاى ساخت داخل اميدوار باشيم. در واقع بازى راهى براى پرورش روح و جسم كودكان است و اسباب بازى وسيله مهمى است كه به اين تكامل كمك مى كند. به تدريج بسيارى از والدين نيز به اهميت اسباب بازيها پى برده اند و گيرايى اسباب بازى در جامعه ما به تدريج بيشتر و بيشتر شده است. از دو سال پيش مسؤولان به اين نتيجه رسيدند كه بهتر است دروازه هاى كشور را به روى واردات قانونى اسباب بازى باز كنند. تا اين زمان اسباب بازى كالايى تفننى تلقى مى شد و موضوعات و هزينه هاى واجب ترى وجود داشت كه بايد به آنها پرداخته مى شد. در ربع قرنى كه مسؤولان چنين عقيده اى داشتند، كودكان ايرانى نيازشان به اسباب بازى را از طريق كالاهاى قاچاق موجود در بازار تأمين مى كردند.
با آزاد شدن واردات تنها در ۹ ماهه سال ،۸۴ دو هزار و ۳۷۴ پرونده و تعداد ۲۶ هزار و ۸۲۳ اسباب بازى بررسى شد و از مجموع اسباب بازى هاى بررسى شده ۲۶ هزار و ۱۵۵ اسباب بازى به وزن ۱۰ ميليون و ۵۸۹ هزار و ۴۱۲ كيلوگرم و به ارزش دلارى ۱۳ ميليون و ۶۸ هزار و ۸۵ دلار وارد كشور شد. دبيرخانه شوراى نظارت بر اسباب بازى به عنوان زيرمجموعه كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان وظيفه صدور مجوز اسباب بازى را انجام مى دهد.
مجيد قادرى استاد دانشگاه و مدير بخش سرگرمى هاى سازنده كانون با ارائه اين آمارها مى گويد: «از زمان آزاد شدن واردات، روند قاچاق اسباب بازى ضعيف شده است. در مقابل شاخصه هاى رشد بازرگانى اسباب بازى چشمگير بوده است. مسؤولان قانع شده اند اسباب بازى كالايى فرهنگى است و اگر زمينه واردات با نظارت فراهم شود، آثار مخرب فرهنگى و ارزشى بازى پايين خواهد بود. چنان كه در ۲۵ سال گذشته شاهد اين آسيب ها در حوزه فرهنگ و اسباب بازى بوديم.»
البته ۹۰ درصد اسباب بازى ها از مبدأ چين وارد شده اند. قادرى مى گويد: «برخلاف تصور عمومى ورود اسباب بازى از چين به معناى چينى بودن كالا نيست. چون بسيارى از كشورهاى معتبر دنيا تحت ليسانس و استاندارد خود اسباب بازيهايشان را در چين توليد مى كنند.»
وى درباره وضعيت توليد اسباب بازى در كشور مى گويد: «به خاطر نوع ديدگاه فرهنگى صنعت ساخت اسباب بازى در كشور شكل نگرفته. تنها دو كارخانه توليد اسباب بازى را به شكل صنعتى انجام مى دهند و بقيه توليدات در سطح كارگاهى است. با اين حجم توليد و سطح كيفيت مى توانيم بگوييم تقريباً صنعت اسباب بازى نداريم. برخلاف تلاشهايى كه به عنوان مثال در حوزه چاپ و نشر انجام شد، بحث اسباب بازى حتى وارد سياست گذارى هاى كلان فرهنگى هم نشده است. در نتيجه در حوزه اسباب بازى هم از جنبه حمايتى و هم در جذب سرمايه با مشكل مواجه شديم. سياست گذارى كلان هم صرفاً سياست هاى حمايتى نيست بلكه هدايتى است و براساس آن مى توان افق هايى را تدوين كرد. شناخت عامه مردم هم نسبت به اسباب بازى و نياز شخصيتى كودك به اسباب بازى فوق العاده پايين است در حالى كه بازار مصرف گسترده است. البته رشد فرهنگى جامعه پس از انقلاب، توجه والدين به تعليم و تربيت نسل جوان و وجود ۵۰ درصد جمعيت در سنين زير ۱۵ سال و وضعيت مناسب تر اقتصادى ايران نسبت به مردم كشورهاى خاورميانه و آسياى ميانه باعث شده خانواده ها اسباب بازى هاى بيشترى تهيه كنند. به همين دلايل شاهد بوديم با وجود دوران تحريم و جنگ و فشار روحى و روانى ناشى از آن، قاچاق اسباب بازى در كشور بسيار پررونق بود.»
ابعاد صنعت اسباب بازى در جهان بسيار گسترده است، چنان كه ارزش آن در سال ۲۰۰۲ تنها در اروپا ۱۷ و سه دهم ميليارد يورو تخمين زده شد. ارزش واردات اسباب بازى به اروپا هم به ۹ ميليارد يورو بالغ شد. در اروپا ۱۰۰ هزار نفر به طور مستقيم در صنعت اسباب بازى شاغلند و بيش از دو هزار شركت در بخش بازى و اسباب بازى كار مى كنند كه بيشتر آنها ابعاد كوچك و متوسط دارند. بيشتر شركتهاى اروپايى ساخت اسباب بازى در «جورا»ى فرانسه، ايالت «آليكانت» اسپانيا و «بلك فارست» آلمان متمركز شده اند. اروپايى ها به ايمنى اسباب بازى اهميت زيادى مى دهند و توليدات اروپايى به كيفيت بالا مشهورند و در عين حال سعى مى كنند با ايجاد شرايط حمايتى زمينه دسترسى كشورهاى جهان سوم را هم به اسباب بازى هاى ساخت خود به وجود آورند. با اين وجود اسباب بازى هاى باكلاس اروپايى در مقابل عروسك باربى آمريكايى ميدان را خالى مى كنند.چنان كه كارخانه ساخت عروسك انگليسى «سيندى» هفت سال پيش ورشكست شد. در كشور ما ممكن است بچه ها و والدين، بسيارى از اسباب بازى ها به ويژه اسباب بازى هاى كمك آموزشى را نشناسند ولى باربى عروسك آنگلوساكسون آمريكايى را به خوبى مى شناسند. همچنين كسى نيست كه اسباب بازى هاى پلاستيكى ارزان چينى كه حتى از خانه آمريكايى ها سردرآورده اند را نشناسند. صنعت اسباب بازى چين بزرگترين صنعت اسباب بازى جهان است. چين ميلياردها دلار اسباب بازى صادر مى كند و ميليونها نفر از مردم چين در هزاران كارخانه آن كار مى كنند و گفته مى شود كار در اين صنعت ميزان فقر را بين مردم چين كاهش داده.
دكتر معصومه رفيقى روانشناس كه سالها در زمينه بازى و اسباب بازى كار و تحقيق كرده مى گويد: «كشورهايى هستند كه هم از نظر اقتصادى و هم در زمينه مؤلفه هاى تربيتى و آموزشى مربوط به اسباب بازى ها برجسته هستند. آلمان در هر دوى اين زمينه ها بسيار فعال است. شهرك اسباب بازى نورنبرگ كه نمايشگاه هاى بين المللى مشهورى در آن برگزار مى شود، تمام امكانات رفاهى واقامتى لازم را براى توليدكنندگان در طول نمايشگاه تدارك مى بيند. علاوه بر آلمان، كشورهاى فرانسه، انگليس، اسپانيا ، آمريكا وچند كشور ديگر جزو توليدكنندگان مهم و قوى به شمار مى روند. در خاورميانه كويت و دوبى در تجارت اسباب بازى سهم زيادى دارند. در اين سالها اسپانيا هم كارهاى خوبى انجام داده وتمام توليدكنندگان كوچك را كه حرفى براى گفتن دارند ولى كم سرمايه هستند در قالب تعاونى و اتحاديه جمع كرده است. چندسال پيش براساس انجام تحقيقى به اين نتيجه رسيدم كه درآمد آن موقع چين از صادرات اسباب بازى، ۱۱ برابر درآمد نفتى ايران است.
جهان سومى ها كه استطاعت خريد اسباب بازى هاى گران را ندارند، مشترى اسباب بازى هاى چينى هستند. از آنجا كه چينى ها در صنعت پوشاك هم پيشرفت كرده اند امكان آن را دارند كه لباس هاى چند سانتى براى اسباب بازى ها توليد كنند. اين موضوع هم در اين صنعت مهم است. جز اينها بقيه كشورها در حدى نيستند كه توليداتشان جهانى باشد و بويژه امكانات مالى شان ضعيف است كه كشور ما از آن جمله است. كشورهايى كه در اين زمينه سرمايه گذارى كرده اند، گروه ها و جاهايى به عنوان بازى خانه دارند كه مربيان، روانشناسان و توليد كنندگان براى تحقيق و بررسى اسباب بازى ها وتوليد در سطح انبوه در آنها جمع مى شوند و با نگاه كردن به رفتار بچه ها و بررسى واكنش آنها اسباب بازى ها ارزيابى و توليد مى شوند.
در ايران شوراى نظارت براسباب بازى پا گرفته كه بر صادرات و واردات وتوليد اسباب بازى نظارت مى كند و توليدكنندگانى كه به شكل علمى كار مى كنند با شورا همكارى دارند».
وى در مورد تأثير اسباب بازى ها مى گويد: «وسيله ورزشى به رشد جسمانى كمك مى كند. سرگرمى فكرى رشد ذهنى را بالا مى برد و وسايل خانه به رشد عاطفى كمك مى كند. البته به شرطى كه از پشتوانه تحقيقى از جنبه استاندارد و مؤلفه هاى آموزشى وتربيتى برخوردار باشد. در عين حال بايد به تأثيرات سوء بعضى از اسباب بازى ها بويژه اسباب بازى هاى خشن توجه كرد. مثلاً بچه ها به ربات هاى خشن و تفنگ علاقه زيادى دارند و سازندگان اسباب بازى از اين علاقه آنها سوء استفاده مى كنند. بخصوص در كشورهايى كه درگير جنگند، اسباب بازى هاى خشن بچه ها را خشن مى كند. براى خنثى كردن تأثير اين اسباب بازى ها والدين بايد با آنها درباره صلح و آسايش و آرامش ناشى از آن صحبت كنند تا بچه ها از جنگ نفرت پيدا كنند. اين كار بازى درمانى است. در واقع محدود كردن بازى با اسباب بازى ها بچه ها را حريص تر مى كند و بايد احتمال داد كه آنها با اين اسباب بازى ها بازى مى كنند. بنابراين بايد بچه را چنان آماده كنيم كه به بد و خوب بودن اسباب بازى پى ببرد».
علاوه بر اين بچه ها ممكن است از ناحيه بازى با اسباب بازى هاى غيراستاندارد هم صدمه ببينند. تيز بودن لبه هاى اسباب بازى ، استفاده از مواد اوليه و رنگ هاى نامرغوب در اسباب بازى ها ممكن است به كودكان صدمه بزند. مدتى است كه همكارى كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان،مؤسسه استاندارد و تعدادى از توليدكنندگان به تدوين استانداردهاى اسباب بازى انجاميده است. اين موضوع در عرصه صنعت اسباب بازى مهم تلقى مى شود ولى مشكلات ديگرى در اين عرصه وجود دارد كه قادرى برخى از آنها را ناشى از عدم برنامه ريزى و خوب نبودن مديريت مى داند. وى مى گويد: «توليد مواد اوليه اسباب بازى در كشور ما تنوع خارجى را ندارد و خط سير ثابت و مشخصى هم ندارد. از طرفى چنانكه مثلاً ماده اوليه اى كه خيلى مورد استفاده قرار مى گيرد، يك دفعه ناياب مى شود چون يك كارخانه پتروشيمى خطش را روى توليد ماده ديگرى متمركز كرده. با نايابى اين ماده قيمت ها بالا مى رود و توليدكنندگان داخلى ناچارند مواد اوليه را از انواع خارجى تأمين كنند. ولى به هر حال ما چون صنعت اسباب بازى نداريم نگران مسائلى مثل مواد اوليه نيستيم. بايد اين صنعت به وجود آيد بعد ارزيابى كنيم كه آيا در طراحى و... دقت شده يا نه. برخى از توليد كنندگان ما هم توانسته اند اسباب بازيهاى قابل رقابت با اسباب بازى هاى حتى اروپايى توليد كنند. اما مشكل اينجاست كه اين اسباب بازى ها از نظر قيمت تمام شده قابل رقابت با نمونه هاى خارجى نيستند. علت اين است كه آنها در بازرگانى يعنى ارتباط كالا با بازار مصرف و بازاريابى مشكل دارند. از طرفى مواردى مثل طراحى عروسك، بويژه عروسك هايى كه شخصيت هاى انسانى دارند به توليدات فرهنگى ديگر مثل ادبيات وانيميشن هم وابسته است چنانكه والت ديسنى با توليد هركارتون، اسباب بازى، تى شرت، حوله و... مربوط به آن كارتون را هم توليد مى كند.
از طرفى در كشور ما فرهنگ شناخت اسباب بازى بسيار پايين است كه باعث مى شود اسباب بازى هاى وارداتى در شكل گيرى شخصيت بچه ها تأثير بگذارند. نكته فرهنگى ديگر اين است كه بچه ها در خارج به مدرسه مى روند كه بازى كنند در حالى كه تعليم و تربيت در كشور ما هنوز رودررو و مستقيم است. دنياى اسباب بازى، دنياى متنوعى است. به ميزان رشد فناورى و دانش بشر اين صنعت هم پيشرفت مى كند. علوم مربوط به اسباب بازى چنان وسيع و جامع است كه مى توان تا دكترا جايى در رشته هاى دانشگاهى براى آن باز كرد».
قادرى مى افزايد: «كانون تنها يك شركت دولتى است و قادر به حمايت مالى از توليدكنندگان اسباب بازى نيست. ولى فرد خوش ذوقى كه اسباب بازى طراحى كند مى تواند آن را ثبت كند واين به معناى حمايت معنوى وحقوقى است».
براساس آمارها در ۹ ماهه سال ۸۴ ، ۴۲ مورد از اين پيشنهادات بررسى شده و ۳۲ مورد آنها به توليد انبوه رسيده.
به هر حال اسباب بازى براى تفنن و تجمل نيست. همه انسانها حتى بزرگسالان بازى را دوست دارند. كودكان كه جاى خود دارند.در نبود صنعت اسباب بازى در كشور، انواع و اقسام اسباب بازى هاى خارجى وارد كشور مى شوند كه گاهى از عواقب سوء آن گريزى نيست. از آن بدتر امكان ورود اسباب بازى هايى وجود دارد كه استاندارد نيستند و اين در مورد اسباب بازى هاى چينى كه تحت ليسانس نيستند كاملاً مشهود است.
در اين شرايط آنچه ما به آن نيازمنديم پذيرش نقش اسباب بازى در زندگى كودكان و نوجوانان، سياستگذارى جامع در مورد صنعت اسباب بازى و حمايت از صنايع اسباب بازى سازى است.