آتوسا دينياريان
هنوز مى توانيد يك ليوان آب را با اطمينان از سلامت آن بنوشيد ولى قطعاً تا چند سال آتى اين گونه نخواهد بود . چند سال ديگر كه خيلى هم دور نيست بى شك نخواهيد توانست يك ليوان آب را با اطمينان كامل بنوشيد . اين واقعيتى است كه اگر چه دير ولى حالا مسؤولان هم باور كرده اند و يا به عبارتى « احساس خطر كرده اند» . خطرى كه بسيار جدى ودر كمين شهروندان است. با وجود اين هنوز هم همه مديران و كارشناسان ارشد اين بخش به تذكر و بيان دلنگرانى ها مى پردازند و كار جدى در اين رابطه شروع نشده است .
مدير عامل شركت آب وفاضلاب شهر تهران بسيار صريح در اين مورد سخن مى گويد و ابايى ندارد كه اعلام كند : «كيفيت آب تهران درحال كاهش است ودر صورت ادامه اين روند طى سالهاى آتى بايد چاه هاى بسيارى را به دليل افزايش نيترات و آلودگى ناشى از آن ببنديم » . اين تذكر طى هفته هاى اخير باز هم تكرار شد واين بار، قربانى اعلام كرد ، كه : آلودگى آب تهران به دليل وضعيت فاضلاب و عدم اجراى سريع اين طرح ادامه دارد.
«آلودگى با نيترات » حالا يك مسأله اساسى در بخش آب كشوراست اگر چه مدير عامل شركت آب وفاضلاب استان تهران معتقد است كه « آلودگى آب با نيترات موضوع جديدى نيست وهمواره وجود داشته است». ستار محمودى مى گويد : « آلودگى نيترات بحث امروز نيست . در گذشته هم بوده ودر آينده هم خواهد بود ضمن اينكه مشكل همه جوامع ودغدغه اصلى همه كشورهاست».
وى منشأ نيترات را نفود پساب هاى خانگى به منابع آب زير زمينى عنوان كرده وحل مشكل را هم اجراى سريع تر طرح فاضلاب مى داند. درعين حال وى اطمينان مى دهد كه آب فعلى با رعايت استاندارد وكنترل كيفى به دست مردم مى رسد.
بنا بر آمارها ، در حال حاضر ۷۰ درصد منابع آب تهران از منابع آب هاى سطحى و ۳۰ درصد از منابع آب هاى زير زمينى تأمين مى شود. به گفته مسؤولان در تهران از ۸۰۰ حلقه چاهى كه در مدار بهره بردارى قرار دارند هر سال ۱۰ تا ۱۵ حلقه به دليل افزايش نيترات يا آبدهى كم، از مدار بهره بردارى خارج مى شوند.
اين وضعيت اما فقط براى تهران نيست . مشكل نيترات در استان ها وشهرهاى ديگر كشور نيز مسأله اى حاد است .
مسأله آلودگى آب اكنون به شدت گريبانگير اراك است . افزايش جمعيت اين شهر و واحدهاى صنعتى آن از يك سو ووضعيت جغرافياى آن از سوى ديگر ، آب اين شهر را به شدت با مشكل آلودگى نيترات روبرو كرده است به طورى كه طى سالهاى ۱۳۸۳- ۱۳۷۵ ، ۲۷ حلقه چاه با مجموع آبدهى ۸۵۰ ليتر بر ثانيه به دليل آلودگى به نيترات از مدار بهره بردارى خارج شده است .
اگرچه تمهيدات لازم به كار گرفته شده است وساخت تصفيه خانه اين شهر وسد كمال صالح سرعت گرفته است وبه طور جدى دنبال مى شود اما هنوز بحث هاى كارشناسى در اين زمينه ادامه دارد.
درشهرهاى ديگر نيز وضع به اين گونه است . شهر«مشهد » ديگر شهرى است كه از چند سال قبل به شدت با مشكل آلودگى نيترات مواجه بود. به گفته مسؤولان بخش آب مشهد ،دفع سنتى فاضلاب خانگى وصنعتى وروند رو به رشد افزايش يون نيترات در چاه هاى آب شرب مشهد ( كه ۸۵ درصد منابع آ ب شهر را تأمين مى كنند) باعث شده كه براى نخستين بار طرح نيترات زدايى با همكارى كشور آلمان در اين شهر اجرا شود ودر صورت مثبت بودن اجراى آن تسرى يابد .
آخرين آمارها نشان مى دهد درحال حاضر بيشترين آلودگى نيترات مربوط به شهرهاى اراك ، مشهد ، تهران وشيراز است .
سرپرست دفتر نظارت بر بهداشت آب وفاضلاب شركت مهندسى آب وفاضلاب كشور، راهيابى پساب حاصل از مصرف در كاربرى هاى گوناگون شهرى ، صنعتى و كشاورزى به منابع آب ، استحصال بيش از توانايى بازيابى آبخوانها ، فرسودگى تأسيسات توزيع ، عدم پيش بينى ورعايت حريم منابع آب ، تخليه مستمر پساب هاى تصفيه نشده به منابع آب ، ظهور وازدياد آلاينده هاى مقاوم از جمله دلايل تقليل كيفيت آب عنوان كرده است.
وى معتقد است ، در صورتى كه روند كنونى همچنان ادامه يابد وبراى آن چاره اى اساسى انديشيده نشود ، سيماى كيفيت آب شهر ، در آينده اى نه چندان دور درهاله اى از ابهام قرار خواهد گرفت ودرچنين شرايطى واژه «بحران كيفيت» در ادبيات مديريت آب دور از ذهن نخواهد بود .
كيفيت ميكروبى آب
به گفته كارشناسان دربحث آلودگى آب مى توان به دو محور اصلى كيفيت ميكروبى و كيفيت شيميايى آب پرداخت. در بحث كيفيت ميكروبى آب ، براساس نتايج حاصل از ۱/۸۵ ميليون آزمون كلر سنجى در سال ۱۳۸۳ ، ميانگين كشورى مطلوبيت كلر باقى مانده در شهرهاى كشور ۹۷/۸۸ درصد بوده است كه نسبت به سال قبل از آن ، يك صدم درصد رشد داشته است .
در اين سال نتايج بر گرفته از ۱۶۲/۲ هزار آزمون شناسايى وتعيين مقدار شاخص ميكروبى آب ، مطلوبيت ۹۸/۱ درصد را نشان مى دهد كه اين مقدار درمقايسه با سال قبل ، ۴۵ صدم درصد افزايش يافته است .
اين آمار نشان مى دهد در صورتى كه جمعيت شهر هاى كشور بيش از ۵ هزار نفر انگاشته شود ، شاخص سلامت ميكروبى آب شرب شهرهاى كشور ، به استثناى يك شهر و يك شركت، در تمامى شهرها از رهنمود سازمان جهانى بهداشت در سال ۲۰۰۴ فراتررفته و برحسب جمعيت شهرها در محدوده ى ۹۵ تا ۹۹ درصد بوده است .
بنا براين گزارش ، شاخص مطلوبيت كلر باقيمانده در ۷ ماهه امسال نيز ۹۷/۲ درصد بوده است كه فراتر از استانداردهاى ملى است.
آلودگى شيميايى آب اما موضوع ديگرى است . آلودگى اى كه در زمره خطرناكترين آلودگى هاست و تنها با انجام آزمايشات دقيق قابل تشخيص است . « آلودگى نيترات » نيز از اين گروه است .
نيترات چيست ؟
به گفته كارشناسان از نظر علمى نيترات محصول نهايى تثبيت هوازى تركيبات نيتروژن دار وبه عنوان پايدار ترين تركيب اكسيژن دار آنها محسوب مى شود كه به مقدار زياد در آب محلول است . از نظر شيميايى اين تركيب واكنش پذير نبوده وتنها ميكروب ها قادر به احياى آن به نيتريت هستند . در آبهاى سطحى مقادير نيترات اغلب كم (صفر تا ۱۸ ميليگرم در ليتر) وبه مراتب كمتر از آبهاى زير زمينى است . تخليه حجم انبوهى از فاضلاب ها وزهاب هاى كشاورزى ويا جارى شدن شيرآبه هاى زباله مهم ترين منبع ورود نيترات به آب هاى سطحى محسوب شده و گاهى غلظت نيترات را در آبهاى سطحى تا چندين برابر مقدار آن در آب هاى زير زمينى نيز افزايش مى دهند.
بنا به گفته كارشناسان مشاهده مقادير بيشتر از ۱۰ ميلى گرم نيترات دريك ليتر آب هاى زير زمينى وتغييرات آن ، هر چند كمتر از مقادير پيشنهاد شده و استانداردهاى رايج اين تركيب در آب آشاميدنى باشد ، بيانگر تماس لايه آبدار با فاضلاب ها ، زهاب كشاورزى ، نشت از انبارها ، شيرآبه هاى زباله بوده وبه عنوان هشدارى براى احتمال آلودگى ميكروبى آب نيز تلقى مى شود .
مديرعامل شركت مهندسى آبفاى كشور در اين زمينه مى گويد : امروز نگرانى ما به عنوان متولى آب شرب كشور، روند رو به تزايد آلودگى منابع آبهاى سطحى وزيرزمينى است وبايد توجه داشته باشيم كه نوع آلاينده ها ازمواد معدنى به مواد شيميايى وآلى تغيير مى يابد كه از بين بردن آنها به مراتب كار سخت ترى است وبايد در كنار اين كه خودمان را به دستگاه ها وآزمايشگاه هاى پيشرفته تر ونيروى انسانى متخصص تر مجهز مى كنيم ، دقت در كار را نيز بالا ببريم تا مشكلى متوجه مردم نشود .
وضعيت آزمايشگاههاى كشور
آلودگى شيميايى نه با رنگ و بو كه تنها با انجام آزمايشات دقيق قابل تشخيص است از اين روى به ويژه در سال هاى اخير تجهيز آزمايشگاه هاى كشور مورد توجه قرار گرفته است .بنابر آمارها در حال حاضر ۳۴۰ آزمايشگاه در سطح شهرها و۱۱۶ آزمايشگاه درروستا ها كار كنترل كيفى آب را انجام مى دهند ، ۱۱آزمايشگاه مرجع نيز در كشور تجهيز شده اند وتعدادى نيز به عنوان آزمايشگاه معتمد فعاليت مى كنند .معاون وزير نيرو در امور آب وفاضلاب شهرى در اين زمينه مى گويد : سالانه ۴/۵ ميليون برداشت نمونه دركشور براى كنترل كيفى آب صورت مى گيرد اما درروستاها اين كار سخت است زيرا در روستاها اكثراً منابع آبى پراكنده وجود دارد و تجهيزات نيز كافى نيست . در واقع هنوز ۱۳ تا ۱۴ هزار روستا درحال حاضر اصلاً تحت پوشش نيستند .
وى ادامه مى دهد : اميدواريم تا چند سال آينده مشكل روستا ها نيز حل شود.
تأثير نيترات در بدن
در مورد عوارض اين تركيب برسلامت انسان مسائل مختلفى بيان مى شود . به گفته پزشكان نيترات براى انسان سمى نيست و به آسانى در بدن جذب و از آن دفع مى شود اما عوارض سو نيترات درانسان تنها در نتيجه احياى آن به وسيله باكتريهاى دستگاه گوارش وتبديل آن به نيتريت روى مى دهد . پيدايش نيتريت به دو دليل اهميت دارد اول آنكه مى تواند هموگلوبين خون را اكسيده كرده وبه متهموگلوبين تبديل كند كه اين ماده عمل اكسيژن رسانى به بدن را مختل مى كند ودوم اينكه نيتريت با بعضى آمين ها و آميدها ى بدن آميخته شده وباعث پيدايش نيتروزامين كه ماده اى سرطانزاست ، مى شود .
فاضلاب اصلى ترين منبع آلودگى آب
يكى از عمده ترين منشأ آلايندگى آب با نيترات دفع نادرست و غير بهداشتى فاضلاب وعدم وجود شبكه فاضلاب در شهرها به ويژه شهرهاى بزرگى چون تهران است. هرچند كه مطالعات اجراى فاضلاب تهران به سال ۱۳۲۷ و همزمان با شروع عمليات لوله كشى آب در كشور باز مى گردد اما اكنون ۵۷ سال از شروع مطالعات اوليه اجراى طرح مى گذرد درحالى كه تنها دو فاز از پنج فاز اصلى پروژه فاضلاب تهران دردست اجراست آن هم با پيشرفتى نه قابل توجه .
اميركمالى مدير عامل شركت فاضلاب تهران در اين زمينه مى گويد : ايجاد تأسيسات فاضلاب ديرزمانى است كه به خاطر تنگناهاى مختلف مالى ، معضلات اجرايى، عدم شناخت اوليه از اثرات مخرب نفوذ فاضلاب به سفره هاى آب زير زمينى به تأخير افتاده است .
وى مى افزايد : تأخيرى كه در زمان ساخت شبكه هاى آبرسانى وساخت تأسيسات فاضلاب پيش آمده ، در كنار گستردگى شهرها وافزايش جمعيت ونظاير آنها سبب شده كه اجراى اين طرح به تعويق بيفتد .وى درمورد هزينه اجرايى طرح مى گويد : بر آوردهاى اوليه هزينه اجراى كار ۱۲۰۰ ميليارد تومان بوده كه اين رقم درحال حاضر حدود ۸ هزار ميليارد تومان برآورد مى شود .
مدير عامل شركت فاضلاب تهران درمورد وضعيت اجرايى اين طرح مى گويد : فاز اول طرح فاضلاب تهران با برآورد ۲۴۰۰ كيلومتر شبكه و ۴ مدول تصفيه خانه با پيشرفت فيزيكى ۹۵ درصد در شبكه و ۵۰ درصد در تصفيه خانه ها دردست ساخت است . وى مى افزايد: طراحى هاى فاز ۲ و۳ نيز انجام شده وبخشى از كارهم دردست اجراست .
وى نقاط بحرانى تهران ، از لحاظ فاضلاب را مناطقى مى داند كه خاك آنها دانه ريز است وسطح آب هاى زير زمينى بالا آمده است همچنين تپه ها يا سر منشأ قنات هايى كه در گذشته وجود داشته واكنون خانه سازى شده عبارت ديگر مناطقى از جنوب تهران ، شهررى ، مناطقى چون جردن ، قيطريه ، دولت ، تپه ماهور از جمله مناطقى بحرانى به لحاظ فاضلاب هستند . اميركمالى درمورد مشكلات مى گويد : مشكل اصلى ما تأمين مالى پروژه است . امسال براى اولين بار رديفى در بودجه براى فاضلاب تهران درنظر گرفته شده كه اميد واريم سال آينده افزايش يابد.بنابر آمارها درحال حاضردر بيش از ۱۹۲ شهر كشور ايجاد تأسيسات فاضلاب شهرى با هدف پيشگيرى از نفوذ فاضلاب به منابع آب هاى زيرزمينى ، حفاظت از محيط زيست ، ارتقاى سطح بهداشت عمومى ، جلوگيرى از مصرف فاضلاب خام براى مصارف كشاورزى وتبديل آب از چرخه يكبار مصرف به چندين بار مصرف در دست انجام است .
نقدى بر كيفيت شيميايى آب در ايران
با توجه به گسترش فعاليت هاى آزمايشگاهى دركشور ، تحليل نتايج آزمايشگاهى درمورد كيفيت آب درمناطق مختلف مورد بررسى قرار گرفت. نتايج اين بررسى ها در «جدول۲» قابل مشاهده است :
و آخر
« تضمين بهداشت وسلامت آب، تضمين بهداشت وسلامت همه شهروندان است » . اين اصلى است كه همه به آن اعتقاد دارند شايد از اين روى است كه وزير نيرو وعده مى دهد:« از دولت خواسته ايم كه منابع و اعتبار كافى در اختيارمان قراردهد زيرا احساس مى كنيم كه آلودگى منابع آب ما در برخى از شهرها به حد غير قبولى رسيده است ».
با اين حال مسؤولان بخش آب كشور اطمينان مى دهند كه : آب فعلى تهران وهمه استانهاى كشور با كيفيت واز نظر آلودگى هاى شيميايى كنترل شده است اگرچه ممكن است در برخى مناطق سختى آب بالا باشد . شفيعى مديرعامل شركت مهندسى آب وفاضلاب كشور مى گويد: « همه چيز تحت كنترل است . مشكلى از نظر آلودگى آب وجود ندارد» اما ، مدير عامل شركت آب وفاضلاب شهر تهران مى گويد : فعلاً مشكلى نيست تاچند سال آتى . اما اگر طرح ها اجرا نشوند....
