احمدرضا دالوند
در نخستين روز پس از درگذشت هنرمند فقيد مرتضى مميز، در روز يكشنبه ۶ آذرماه ۸۴ در صفحه آخر روزنامه ايران، يادداشتى با عنوان «خالق نشانه هاى آشنا خاموش شد»، توسط اين قلم به چاپ رسيد.
۴۴ سال پس از خلق يك تابلوى نقاشى و چند ماه پس از درگذشت مرتضى مميز، اين روزها در برخى محافل هنرى صحبت از تابلويى مى شود كه ظاهراً سرنوشت آن در پرده اى از ابهام است.
بيان اين خاطره كه به ۲۶ سال پيش مربوط مى شود، شايد به پيدا شدن اين اثر كمك نكند، اما به نزديك شدن بيشتر ما به اين تابلو ممكن است يارى برساند:
سال ۱۳۵۸ بود و دانشگاه تهران روزهاى عجيبى را سپرى مى كرد. گويى همه مى دانستيم كه در يكى از صفحات مهم كتاب تاريخ ايران حضور داريم.
به جرأت مى گويم كه هيچ شعفى و هيچ جذبه اى در هيچ كجاى جهان نمى توانست با شوق زيستن در آن فضا مقايسه شود.
سال ۵۸ هيچ شباهتى با سالهاى قبل و سالهاى بعد از ۵۸ نداشت. سال ،۵۸ سال ۵۸ بود. چيزى مثل «نوجوانى» بود. نوجوانى كه آخرين نشانه هاى كودكى را طى كرده ولى هنوز گام در دنياى آدم بزرگ ها نيز نگذاشته: نه خامى كودكانه را و نه پختگى بلوغ را دارد. در پنجاه و هشت چيزى بود كه هرگز تكرار نخواهد شد. صفاى باطن آدم هايى كه «۵۸» را در خود زنده نگه داشته اند، هنوز هم به ندرت پيدا مى شود. در چنين فضايى بود كه به دانشگاه تهران، دانشكده هنرهاى زيبا راه پيدا كردم. در آن زمان، در سال اول رشته هنر، انتخاب رشته اى در كار نبود و يك سال اول دروس عمومى و پايه داشتيم.
در ترم دوم سال اول درسى بود تحت عنوان آشنايى با رشته هاى تجسمى، تا دانشجويان سال اولى بتوانند يكى از رشته هاى: نقاشى، گرافيك، مجسمه سازى و طراحى صنعتى را آگاهانه انتخاب كنند.
ما هنوز سال اولى بوديم و در شمار كسانى كه در رشته خاصى تحصيل مى كردند، به حساب نمى آمديم. استاد ما در درس طراحى، هانيبال الخاص بود.
يك روز هانيبال با هيجان هميشگى اش اعلام كرد كه: بچه ها، مى دانيد توى دانشكده شما يك انبار پر از تابلوهايى هست كه كارنامه فارغ التحصيلى دوره هاى گذشته رشته نقاشى را نشان مى دهند؟
وى ادامه داد: من فقط مى دانم كه آنجا محل نگهدارى تابلوهاى زيادى است كه خيلى از آنها الآن ريش سفيد نقاشى ما هستند و اسم و رسمى دارند. بعضى تابلوها هم يادآور نام كسانى است كه از يادها رفته اند و يا اصلاً كسى اسم شان را نشنيده است. الخاص گفت: چه فايده دارد كه اين همه تابلو در يك فضاى تاريك و سربسته نگهدارى شود؟ هانيبال ما دانشجويان سال اولى را تشويق (بخوانيد تحريك) كرد تا به هر طريقى شده در انبار را باز كنيم و تابلوها را از انزواى فراموش شده خارج كنيم. فضاى حاكم بر دانشكده طورى بود كه مى شد از اين اقدامات غيرمترقبه و نامرسوم انجام داد. ما هم در و پيكر محل نگهدارى تابلوها را در يك اقدام دست جمعى باز كرديم. الخاص هم از نفوذ خودش استفاده كرده و بزرگترين سالن دانشكده را واقع در بالاى رستوران دانشكده و در محلى كه هم مرز با دانشكده ادبيات بود، در اختيار ما گذاشت.
ديدن آن همه تابلو كه روزى به عنوان پايان نامه و تز ليسانس اجرا شده و با نظر هيأت ژورى، ژوژمان (قضاوت) شده و نمره قبولى گرفته اند، براى ما سال اولى ها خيلى هيجان انگيز بود. در بين تابلوها به دنبال يك امضاى آشنا مى گشتيم: على اكبر صادقى، عباس كيارستمى، روئين پاكباز، سهراب سپهرى، منصور قندريز، على آذرگين، صادق بريرانى، على اسفنديارى، محمدعلى شيوايى (كاكو)، پاينده شاهنده، سيما كوبال و... مرتضى مميز!
نام هاى بسيارى در آن نمايشگاه بى نظير و استثنايى ديده مى شد، تابلويى با امضاى مشهور مميز، اما با همه تفاوت داشت. مميز مضمونى كاملاً تازه و غيرمنتظره را انتخاب كرده بود. موضوع تابلوى پايان نامه او يك مراسم عروسى بود. تعدادى آدم، غالباً با كت و شلوار مشكى، كراوات زده، مرتب و مؤدب كنار هم ايستاده اند و عروس و دامادى را در حلقه خود گرفته اند. در مركز تابلو داماد (تصوير مميز جوان) در كنار عروس (تصوير نيم تنه مجسمه ونوس بر روى چهارپايه) به چشم مى خورد.
افراد حاضر در تابلو، در واقع اساتيد وقت هنرهاى زيبا هستند. مميز براى تحقق ايده اش مى بايستى همه حاضرين را با شبيه سازى بسيار دقيق و واقع نمايانه تصوير مى كرد، و نيم تنه ونوس را با تكنيك ساخت و ساز (آنتيك) و فضاسازى صحنه اعم از ديوار، پارچه، چوب، گچ، تور و چهره آدم ها را با مهارت اجرا مى كرد تا بتواند موازين و معيارهاى آكادميك استاد على محمد حيدريان را برآورده سازد. طراحى و اجراى دقيق تك تك عناصر بصرى، چشم سختگير على محمد حيدريان را قانع كرده و رضايت او را جلب كرده بود، اما فضاسازى تابلو، حس و حال متفاوت و مدرنى دارد كه برحسب ضرورت موضوع، اجرايى واقع نمايانه را مى طلبيده است. نقل است كه به علت سختگيرى هاى استاد حيدريان و تأكيد ويژه اى كه آن مرحوم بر آكادميسم داشت، مميز اين تابلو را مخفيانه در بيخ گوش استاد نقاشى كرد، ولى به هنگام ارائه در مراسم فارغ التحصيلى، نظر استاد حيدريان و ساير اعضاى هيأت ژورى را جلب كرده و با بالاترين نمره قبول شد.
با نظارت هانيبال الخاص، همگى در حال نصب تابلوها بوديم تا يك نمايشگاه انقلابى و غيرمنتظره را فراهم كنيم.
به خاطر دارم هانيبال الخاص كه سابقه جدال لفظى با مرتضى مميز داشت در مقابل تابلوى مميز ايستاد و همه دانشجويان را جمع كرد و با اشاره به دست داماد (تصوير مميز در تابلو) كه در جيب كت اش بود، به همه ما گفت: «ببينيد، چون مميز نمى توانسته« دست» بكشد، كلك زده و دستش را توى جيب اش فرو كرده». و اضافه كرد: «هركس نتواند «دست» بكشد، طراحى اش ضعيف است و هركس كه طراحى اش ضعيف باشد، معلوم است كه نقاش نمى شود و مجبور است گرافيست شود».
هانيبال اين كلمات را با خنده اى بدجنسانه و ظفرمندانه بيان مى كرد و به طور غيرمستقيم به ما كه دوره يك ساله عمومى را در سال نخست مى گذرانديم، خط مى داد كه به رشته گرافيك، جايى كه بزرگانش نمى توانند «دست» بكشند، نرويم و جذب رشته نقاشى شويم.
در آن روزهاى پرغوغاى سال ،۵۸ نمايشگاه استثنايى پايان نامه دانشجويى هنرمندان از اواخر دهه ۳۰ تا سال ۵۷ به ديوار دانشگاه نصب بود. اما ازدحام اخبار و حوادث سياسى و انقلابى، موجب شده بود كه رسانه هاى آن زمان چنين فرصت تكرار ناشدنى را از دست بدهند.
در ارديبهشت ماه ۸۴ (امسال)، وقتى كه هانيبال الخاص چند ماهى را در تهران مى گذراند، شبى درباره مميز صحبت مى كرديم. هانيبال كه طرح هاى كتاب گيل گمش مميز را به تازگى در «مان هنرنو» ديده بود، ازدقت و قدرت بيان طرح هاى مميز با شگفتى و احترام ياد كرد. و پا را فراتر گذاشته، نام او را در زمره معدود هنرمدانى برشمرد كه بيان اكسپرسيونيستى را به درستى درك كرده اند. شنيدن اين توصيفات از كسى كه ۲۶ سال پيش آن برخورد را در جمع دانشجويان با نقاشى ونوس مميز كرده بود، براى من حيرت آور بود و هنگامى كه حيرت مرا ديد با مكثى طولانى و حالتى متفكرانه گفت: «هميشه بين من و مميز درگيرى لفظى بود، ... در همه اين سالها، نه او به درستى من را شناخته و نه من او را ...» هانيبال حتى از من خواست كه تحسين او را به مميز انتقال دهم.
در يكى از همان روزهاى سال ۵۸ كه نمايشگاه ياد شده در هنرهاى زيباى تهران برقرار بود، يكى از دانشجويان گرافيك (م.ع) موضوع را با مميز در ميان گذاشت. مميز با اينكه از رويارويى با الخاص كمى اكراه داشت، اما از فرط كنجكاوى به ديدن نمايشگاه آمد. جمله اى كه مميز در لحظه روبرو شدن با تابلويش، گفت، هرگز فراموش نمى كنم. مميز در حالى كه از تعجب خيره به اثر نگاه مى كرد گفت: «توى آسمان ها دنبالش مى گشتم، اينجا بوده، تو انبار...!؟».
همان روز از (م.ع) خواست، شما كه انبارها را به هم مى ريزيد، اين تابلو را هم براى من از اينجا خارج كن. تابلوى ونوس توسط (م.ع) از نمايشگاه خارج شد. در اين مورد هيچ شكى ندارم. اما چگونگى انتقال تابلو به مميز را به خاطر ندارم. (م.ع) اخيراً در يك تماس تلفنى به من گفت: تابلو را به مميز تحويل داده است و مميز در ازاى اين زحمت او، قول داده بود كه يكى از كارهاى جديدش را به (م.ع) هديه كند. (م.ع) مى گويد مميز هيچ وقت به قولش عمل نكرد و كادوى مرا نداد.
