رؤيا بشنام
نقش موسيقى و ادبيات در اجراى آيين هاى مذهبى، در ميان همه ملل و بخصوص ملل آسيا از اهميت بسزايى برخوردار است؛ طورى كه بدون آن دو _ يعنى موسيقى و ادبيات _ هيچ آيينى به انجام نمى رسد. از اين رو موسيقى مذهبى و آيينى در ميان همه ملتها به ويژه فرهنگهاى آسيايى، مهمترين و وسيع ترين بخش از موسيقى آن فرهنگ است. تسلط اين جنبه تا آنجا است كه در نمونه هاى ديگر موسيقى كه عملكرد مذهبى و آيينى آشكار نداشتند نيز اساطير و مضامين مذهبى به عيان ديده مى شود.
اديان و مذاهب موجود در ايران، هر كدام موسيقى آيينى و مذهبى خاص خود را دارند. مذاهب مختلف اسلامى اعم از شيعه يا سنى به فراخور اعتقادات و نيازهاى آيينى خويش از موسيقى بهره مى برند. اما موسيقى مذهبى اسلامى به چند دليل عمده حايز اهميت است. موسيقى مذهبى اسلامى در مقايسه با موسيقى مذهبى ساير اقليت هاى دينى در ايران از كميت، كيفيت و تنوع بيشترى برخوردار است و بخش مهمى از فرهنگ موسيقى ايران، نمونه هاى بسيار متنوعى را دربرمى گيرد و به خاطر مضمون و كاركرد خود نيز بخش قابل ملاحظه اى از موسيقى آيينى ايران را شامل مى شود. در بررسى اين موسيقى، توجه به ساير شاخه هاى فرهنگى _ هنرى مانند ادبيات (نثر، شعر)، درام، حماسه، اسطوره، نمايش، آرايش صحنه و لباس، نگارگرى، زبان، لهجه و غيره... غيرقابل پرهيز است.
موسيقى مذهبى اسلامى با توجه به محتوا و عملكرد آن به چنددسته عمده تقسيم مى شود كه مسلماً هر كدام از اين گروه بندى ها خود به شاخه هاى متنوعى چون عاشورايى، تعزيه، عبادى، عرفانى و خانقاهى تقسيم بندى مى شود. از ميان چهار گروه فوق موسيقى عاشورايى و تعزيه، تنها به مذهب شيعه تعلق دارد و در عين حال موسيقى عبادى و تا حدى خانقاهى نيز در مذهب شيعه رواج و عموميت داشته و دارد، اما موسيقى مذهبى ساير فرق اسلامى به جز شيعه تنها به موسيقى عبادى و موسيقى عرفانى و خانقاهى محدود است.
حماسه عاشورا و چگونگى شهادت امام حسين(ع) نقطه عطفى است كه در تاريخ اعتقادات اهل تشيع در سرتاسر جهان اسلام اهميت ويژه اى دارد. محتواى واقعه كربلا به گونه اى بود كه شهادت حضرت امام حسين(ع) در ميان اهل تشيع به عنوان شاخص ترين رويداد مذهبى اسلام شناخته شد. از اين رو مراسم و موسيقى عاشورايى يكى از شاخص ترين نمونه هاى موسيقى مذهبى به شمار مى رود.
براساس برخى مدارك، مراسم سوگوارى ماه محرم از زمان سلسله آل بويه (قرن چهارم هجرى) پا گرفت. فتح بغداد توسط آل بويه، به شيعيان امكان داد بتوانند مراسم عزادارى در سوگ سالار شهيدان و ياران او را آشكارا برگزار كنند. (به نقل از ابن اثير) اين جريان تا پس از چند سده يعنى تا دوره صفويه كه مذهب شيعه، مذهب رسمى ايران شد، ادامه يافت و به تبع آن موسيقى عاشورايى گسترش بيشترى پيدا كرد.
موسيقى عاشورايى خود به انواع مختلفى چون نوحه، ذكر مصيبت، مرثيه، روضه، جنگ نامه و... قابل تقسيم بندى است. نوحه در انواع و اقسامى بسيار متنوع، شاخص ترين چهره موسيقى عاشورايى است. گمان مى رود قديمى ترين مراسم سوگوارى ، نوحه سرايى باشد كه خود از وعظ و خطابه شكل گرفته و تكامل يافته است. نوحه سرايى در سوگ قهرمانان اسطوره اى در قبل از اسلام نيز رواج داشته است. نرشخى در تاريخ بخارا مى نويسد: «اهل بخارا را بر كشتن سياوش سرودهاى عجيب است و مطربان آن سرودها را كين سياوش گويند... مردمان بخارا را در كشتن سياوش نوحه هاست، چنان كه در همه ولايات معروف است و مطربان آن را سرود ساخته اند و قوالان آن را گريستن مغان خوانند...»
در موسيقى عاشورايى هر كدام از رويدادهاى واقعه كربلا، جايگاه خاصى در نوحه سرايى دارند. خصال نيكو، رشادتها، نحوه شهادت هر يك از اسوه هاى واقعه كربلا، مضمون نوحه ها را تشكيل مى دهند. در اين ميان نوحه هاى مربوط به امام حسين(ع) از نظر كميت و كيفيت برجسته تر است. علاوه بر آنچه ذكر شد، وقايع اتفاقيه در هر يك از روزهاى دهه اول محرم، مضمون بخش ديگرى از نوحه ها را تشكيل مى دهد. نوحه هاى حضرت عباس(ع)، على اكبر(ع)، على اصغر(ع) و زينب (س) پس از نوحه هاى امام حسين(ع) تشخص مى يابند. علاوه بر آن مى توان از نوحه هاى شام غريبان، مراسم صبحدم و... نيز نام برد.
معمولاً همراه با نوحه چند نوع مراسم نمادين همچون سينه زنى، زنجيرزنى، سنگ زنى، كرب زنى، قمه زنى و غيره اجرا مى شود. در اين ميان مراسم سينه زنى در نواحى مختلف شيعه نشين ايران عموميت بيشترى دارد. اقوام مختلف ايرانى كه از اولين طرفداران و پيروان مذهب شيعه به شمار مى آيند، از آغاز، مراسم عزادارى عاشورا را با مجموعه سنت هاى خويش در آميخته اند. تأثير نغمه هاى بومى در مرثيه و نوحه ها و نيز دخول بسيارى از رسوم محلى در عزادارى عاشورا در نواحى مختلف ايران از اين جمله است. جداى از اينكه نوحه هاى هر كدام از نواحى ايران تأثير بسزايى از موسيقى بومى آن ناحيه گرفته اند، مراسم نمادينى چون سينه زنى، سنگ زنى و غيره نيز در برخى ازنواحى ايران برگرفته از حركت ها و فيگورهايى است كه با معيارهاى زيباشناختى آن ناحيه ارتباط دارد. بدين مناسبت بيهوده نيست كه بسيارى از فيگورهاى سينه زنى بوشهر را با برخى از فعاليت هاى گروهى دريايى شبيه بدانيم. نوحه هاى مربوط به هر كدام از مراسم سينه زنى، زنجيرزنى، سنگ زنى، قمه زنى و غيره با توجه به ابزار مورد استفاده و نوع فعاليت جسمانى افراد، از ريتم و سرعت ويژه اى تبعيت مى كنند. به همين اعتبار هر كدام از مراسم يادشده، نوحه هاى مربوط به خود را دارد.
در مراسم سنگ زنى از دو قطعه سنگ استفاده مى شود كه با آداب و حركتهاى ويژه اى همراه با نوحه به هم كوبيده مى شود. ظاهراً به دليل ضايعات ناشى از پرتاب تكه هاى سنگ، به تدريج چوب جاى سنگ را گرفته است و از آن پس به جاى سنگ زنى، اصطلاحات كرب زنى، كارب زنى، سنج زنى، جغجغه زنى و... جايگزين شد. در مازندران و برخى از نقاط ديگر مانند البرز جنوبى (كومش) واژه كارب، در گيلان واژه كرب و در آران كاشان سنج متداول شده است. هم اكنون در لاهيجان، آران كاشان، ابيانه، منطقه سمنان، سبزوار و غيره... اين مراسم معمول است.
موسيقى نوحه ها در نواحى مختلف با هم تفاوت دارند. برخى از نوحه ها متأثر از رديف دستگاهى موسيقى ايران هستند، برخى ديگر از موسيقى رايج در همان ناحيه تبعيت مى كنند و برخى هر دو كيفيت ياد شده را توأمان دربردارند. متن اشعار نوحه ها نيز متفاوت و بيشتر فارسى است، اما در برخى از نواحى ايران نوحه هايى به زبان يا گويش همان ناحيه ديده مى شوند. تسلسل نوحه در مراسم نوحه سرايى از دو عامل اصلى ريتم و مقام پيروى مى كند.
مراسم معمولاً با نوحه هايى آغاز مى شودكه سرعت ديناميك كمترى دارند. با اوج گيرى مراسم، نوحه ها تندتر و يكى پس از ديگرى خوانده مى شود. ريتم در نوحه ها بسيار متنوع است. معمولاً تقارن هاى چهار چهارم، دو چهارم، شش هشتم و شش چهارم ديده مى شود. معمولاً نوحه خوان هاى ورزيده به چگونگى تسلسل نوحه ها از نظر مقام نيز توجه دارند. بدين ترتيب كه معمولاً چند نوحه كه در مقام واحدى است، پشت سر هم اجرا مى شوند. كار تغيير مقام از نوحه اى به نوحه ديگر نيز با ظرافت هر چه تمام تر انجام مى شود. نوحه ها معمولاً توسط يك تك خوان و پاسخ هاى هم خوانان اجرا مى شود.
موسيقى تعزيه يكى ديگر از انواع موسيقى آيينى است. تعزيه در لغت به معناى سوگوارى و عزادارى و برپا داشتن يادبود عزيزان در گذشته و نيز به معناى اظهار همدردى، سوگوارى و تسليت است. در اصطلاح نيز به نوعى نمايش مذهبى با آداب و رسوم و سنت هايى خاص اطلاق مى شود كه به خلاف معناى لغوى آن، غم انگيز بودن شرط حتمى آن نيست. تعزيه، نمايش دراماتيك مذهبى است كه موسيقى بخش جدايى ناپذير آن است.
ايران يگانه كشورى در كل جهان اسلام، است كه درام يا نمايش را پروراند. برخلاف آنچه اغلب پنداشته مى شود «تعزيه پديده فرهنگى ساده يا مشخصى نيست كه در مقطع تاريخى خاصى به ظهور رسيده باشد، بلكه تدريجاً پس از چند سده به واسطه عوامل مختلف اجتماعى، مذهبى، فرهنگى، هنرى و فلسفى پديد آمد. تاريخ دقيق پيدايش نمايش تعزيه معلوم نيست اما دو نكته مسلم است. اول اين كه تعزيه محصول تكاملى طولانى است تا نتيجه الهام يا نبوغ خلاق فردى معين. دوم اين كه نمايش تعزيه نتيجه تكامل ساير مراسم سوگوارى مثل نوحه سرايى، روضه خوانى، شبيه سازى، شمايل گردانى، دسته گردانى، نقالى و غيره است.
موسيقى، متن و نمايش، سه عنصر تعزيه را تشكيل مى دهند كه تفكيك آنها را در تعزيه و هر نمايش موزيكال ديگرى ممكن نيست. موسيقى تعزيه را مى توان در دو عرصه كاملاً مشخص موسيقى آوازى و موسيقى سازى مورد بررسى قرار داد. اين دو جنبه ارتباطى تنگاتنگ با متن و جنبه هاى نمايشى دارند. جنبه اصلى موسيقى تعزيه، موسيقى آوازى است. اين موسيقى از طرفى مبتنى بر آوازها و مقام هاى رديف دستگاهى و موسيقى نواحى مختلف ايران است و از طرف ديگر در بسيارى از موارد، حفظ كننده و تداوم دهنده همين آوازها و مقام ها در طول سده ها بوده است.
در موسيقى آوازى تعزيه، مى توان عوامل موسيقايى چندى را ديد. مهمتر از همه، رديف دستگاهى موسيقى ايران است كه شامل ساختار اصلى موسيقى آوازى تعزيه مى شود. در اغلب موارد هر شبيهى در مقام معينى مى خواند: شبيه حضرت عباس در چهارگاه، حر در عراق و ...
حضور موسيقى نواحى ايران را مى توان هم در قالب موسيقى آوازى تعزيه يافت و هم در موسيقى سازى تعزيه كه توسط سرنا، دهل، نقاره، كرنا و ... اجرا مى شود. از ديگر جلوه هاى آوازى تعزيه مى توان از همسرايى نام برد. كه در قالب نوحه يا پيش خوانى كه خود نوعى آواز جمعى است كه به عنوان مقدمه براى شروع تعزيه خوانده مى شود. مكالمات آوازى (گفتار موسيقايى) جلوه ديگرى از موسيقى آوازى تعزيه است. اين نوع بيان آوازى در موسيقى قديم ايران نيز سابقه دارد. به عنوان مثال، داستان سرايى همراه با موسيقى، قوالى، اوستاخوانى و روضه خوانى از اين زمره اند.
هرچند امروزه شيوه جديدى از نوحه خوانى در مراسم عزادارى امام حسين (ع) ديده مى شود كه كمتر ارتباطى با پيشينه غنى موسيقى ايران زمين كه جز آن متأثر از ژرفاى اذهان اهل راز است، ندارد. پس از گذر زمان اصالت اين نوع موسيقى نيز همچون بسيارى از سنت هاى ديگر رنگ و بوى تجدد به خود گرفته و به تقليد از موسيقى هاى غربى شيوه اى مدرن پيدا كرده اند. نوحه سرايى هايى كه در گذشته روح عزاداران را متوجه اهميت، عظمت و هدف واقعه كربلا مى كرد. امروزه بيشتر به نوعى عربده كشى بدل شده است. سازهايى كه در اين مراسم به كار برده مى شوند نيز ارگ هاى برقى و طبل هاى بزرگ غيرپوستى هستند (حتى شنيده شده كه در بعضى مناطق از گيتار برقى نيز استفاده شده است!) عزاداران امروزى پس از شنيدن صداهاى ناهنجار و بسيار بلند از اين گونه ابزارها و تكرار نام والاى امام حسين (ع) كه پياپى با ضرب هاى ناهنجار و بسيار بلند از اين گونه ابزارها و تكرار نام والاى امام حسين (ع) كه پياپى با ضرب هاى تند و پشت سر هم بيان مى شود، به خلسه هايى دست پيدا مى كنند كه هيچ گونه ارتباطى با فضاى عرفانى و ملكوتى كه در گذشته به مخلصانى كه از روى ارادت قلبى به عزادارى امام مى پرداختند ندارد. بدون شك حفظ آيين، سنن و فرهنگ اجراى مراسمى چنين برعهده كسانى است كه نداى عاشورايان حقيقى را شنيده اند.
يادداشت ها:
- از ميان سرودها و سكوت ها، شناخت موسيقى نواحى ايران و تعزيه، هنر بومى پيشرو ايران
تأليف محقق و پژوهشگر موسيقى محمدرضا درويشى