Iran Newspaper - فرهنگ و پايدارى

دكتر يحيى فوزى معاون پژوهشى پژوهشكده
امام خمينى و انقلاب اسلامى
۱- آسيب شناسى هويت فرهنگى در ايران از ديدگاه امام خمينى
امام خمينى در سخنان خود بعد از انقلاب همواره به تبيين وضعيت موجود فرهنگى كشور مى پرداخت و از آن به عنوان يك حوزه استراتژيك در تحولات آينده كشور ياد مى كرد. ايشان همواره از دو آسيب بزرگ در حوزه فرهنگ ياد مى كرد كه به نظر ايشان به وسيله غرب گرايان از يكسو و متحجرين از سوى ديگر بر فرهنگ كشور وارد آمده بود وى در اين راستا اقدامات انجام شده در رژيم گذشته براى تحول در حوزه فرهنگ را يادآور شده و آن را موجب انحراف فرهنگ كشور از وضعيت طبيعى خود مى دانست . اين انتقادات ايشان عمدتاً متوجه برنامه مدرنيزاسيونى بود كه در حوزه هاى مختلف از جمله حوزه فرهنگى در دوران پهلوى دوم در كشور آغاز شد اين برنامه مدرنيزاسيون كه به شدت متأثر از مكتب مدرنيزاسيون در آمريكا بود قرائت خاصى از مدرنيزاسيون را مطرح مى كرد كه بر اساس آن تحول در فرهنگ ، ارزشها و باورهاى بومى به عنوان فرهنگ سنتى و جايگزين كردن فرهنگ غرب تحت عنوان فرهنگ مدرن را در اولويت قرار مى داد و معتقد بود كه تحول در حوزه فرهنگى جامعه سنتى ، مقدمه هرگونه تحول در حوزه هاى ديگر از جمله حوزه اقتصادى ، اجتماعى و سياسى خواهد بود. اين مدرنيزاسيون فرهنگى با كمكهاى مالى آمريكا به ايران و با ابزارهايى همچون مبادلات فرهنگى با غرب ، اعزام دانشجو به خارج و... آغاز شد و در دهه ۴۰ در قالب اصول انقلاب سفيد و سپس بوسيله حزب رستاخيز دنبال گرديد و در تبع آن ، اتخاذ سياست مذهب زدايى ، اعمال محدوديت براى مذهبيون ، بكارگيرى نيروهاى بهايى ، يهودى و لائيك در مصادر قدرت ، گسترش رفتارهاى فرهنگى غيرمتعارف در جامعه مذهبى ايران (مانند استفاده از روابط آزادانه زن و مرد، روابط جنسى آزادتر، پوشاك غربى ، مصرف نوشابه الكلى ، استفاده از موسيقى و هنر غربى و...) ترويج شد در اين دوران نفى سنتها و نهادها و ارزشهاى بومى و مذهبى به عنوان ارزشهاى عقب مانده اى كه سرچشمه حقارت ملى محسوب مى شدند مطرح مى شد و در كنار آن گسترش آداب و سنن غربى و يا باستانى ايران كه مغايرتى با فرهنگ غرب نداشت ترويج مى گرديد كه اين اقدامات موجب شد تا فرهنگ بومى كشور و بالتبع آن هويت فرهنگى كشور بشدت دستخوش تحولاتى گردد و از وضعيت واقعى خود فاصله گيرد. اين اقدامات بشدت اسلامگرايان را به واكنش وادار ساخت . اصولاً تأكيد بر اهميت اصلاحات فرهنگى در روند كلى اصلاحات ، از جمله وجوه مشترك هواداران مكتب مدرنيزاسيون و اسلامگرايان مى باشد. هر دو معتقدند تحول در ارزشها و باورها كه مجموعاً بخشى از فرهنگ انسانها را تشكيل مى دهد نقش مهمى در اصلاح اجتماعى دارد و اين تحول انسانهاى جديد را بوجود مى آورد كه برخى تئوريسين هاى مكتب مدرنيزاسيون از آن تحت عنوان انسان مدرن (Modern Man) ياد كرده اند: اين تأكيد مشترك برحوزه فرهنگ به اين معنى نيست كه هر دو جريان فكرى ، فرهنگ مشتركى را عامل اصلاح بدانند بلكه نشان دهنده آنست كه هر دو جريان ، صحنه منازعه اصلى با رقيب را عرصه فرهنگى تصور مى كنند. مدرنيستها بر ضرورت تحول فرهنگ سنتى به مدرن و يا استفاده ابزارى از فرهنگ مذهبى تأكيد دارند و در مقابل اسلامگرايان از تحول فرهنگ غير اسلامى به اسلامى سخن مى گويند امام خمينى در اين باره معتقداست : بايد كوشش كنيد فرهنگ اسلامى - انسانى را جايگزين فرهنگ حاضر كنيد.
بر اين اساس امام خمينى ضمن اشاره به پيشينه تاريخى تحولات ايجاد شده در حوزه فرهنگى در ايران ، معتقد است كه حوزه فرهنگ با آفت غرب زدگى مواجه بوده است كه اين امر ضايعات جبران ناپذير را بر آن وارد آورده است و بايد با نقد فرهنگ به زدودن اين ضايعات پرداخت . امام خمينى عملكرد غرب زده ها را در دوران پهلوى در حوزه فرهنگ يك انحراف تاريخى مى دانست و معتقد بود كه استعمارگران با ايجاد تحول فرهنگى و وابسته كردن فرهنگ كشور، موجب وابستگى كشور، ضعف اراده و باور ملى و عقب ماندگى كشور شدند و مى گويد: «تا حالا، همه چيزمان را تقريباً بايد بگوييم غربى بود... بر همه ماست كه از اين غربزدگى بيرون بياييم؛ افكارمان را عوض بكنيم… وضعيت فرهنگى مان عوض بشود.»
وى ضمن تأكيد بر ابعاد اين سلطه استعمارى كه از آن تحت عنوان «سلطه فرهنگى » ياد مى كرد معتقد بود كه اين روند به وابستگى فكرى و درونى منجر مى شود كه ساير وابستگى ها از آن سرچشمه مى گيرد و معتقد است «تا استقلال فكرى براى ملتى حاصل نشود، استقلال در ابعاد ديگر حاصل نخواهد شد.» وى پيامد اين وابستگى فكرى و سلطه فرهنگى را اين مى داند كه «گمان مى كنند همه چيز از غرب [است ]، و ما در همه ابعاد فقير هستيم ، و بايد از خارج وارد كنيم ».
ايشان وابستگى فكرى را به موجب از «خود بيگانگى » و «غرب زدگى » مى داند كه هر دو ريشه در جهل به استعدادهاى فعلى خود و ناآگاهى نسبت به هويت فرهنگى ، ميراث تاريخى و پشتوانه شخصيت ريشه دار تاريخى خويش دارد. بنظر وى آنچه استعمارگران با ملل تحت سلطه و عقب نگهداشته شده انجام داده اند و مى دهند تزريق و ترويج بى هويتى فرهنگى ، بى ريشگى تاريخى ، فقر و نيازمندى به ديگران است . سخنان امام در سالهاى اول پيروزى عمدتاً تلاشى براى تعيين ابعاد اين وابستگى فرهنگى و مبارزه براى رفع آن است و در اين راستا خروج از غربزدگى را مهمترين قدم در راه احياى هويت خود مى داند و مى گويد ما در اثر تبليغات دامنه  دار غرب خود را باخته بوديم و غربزده شده بوديم كه خيال مى كرديم هر چيزى بايد از آنجا بيايد. اما الان كه ملت فهميده بايد اول خودش را پيدا كند بايد باور كند كه از او هم كار مى آيد و از غربزدگى خارج شود و درِ غرب را به روى خود ببنديد تا به استقلال برسيد تا غربزدگى كه در افكار است اصلاح نشود ما به استقلال نمى رسيم .
بنابراين امام خمينى ضمن سخن از آسيب مهمى كه بر فرهنگ كشور و هويت فرهنگى كشور وارد شده معتقد است كه مبارزه با غرب زدگى و پيامدهاى آن (همچون خود باختگى و عدم توجه به توان و عزم ملى و از خود بيگانگى و...) و جايگزين كردن فرهنگ بومى -اسلامى و احياى هويت فرهنگى مهمترين استراتژى نوسازى فرهنگى بعد از انقلاب بايد باشد اين استراتژى فرهنگى همواره توسط جريان احياگران تفكر اسلامى از زمان سيد جمال مطرح و در دهه ۴۰ نيز توسط تئوريسين هاى اصلى اين جنبش به منظور روشى براى تغيير در وضع موجود مورد استفاده قرار گرفت بطوريكه نگاهى به آثار جلال آل احمد، شريعتى ، طالقانى و مطهرى نشان مى دهد كه مبارزه با مسخ هويت فرهنگى بومى و تلاش براى احياى آن در اولويت هاى مبارزاتى آنهاست جلال آل احمد با تشبيه غرب  زدگى به وبازدگى و طاعون زدگى كه ريشه هويت ملى يك كشور را بر باد مى دهد و شريعتى با طرح بازگشت به خويشتن اين استراتژى را دنبال مى كردند.
از سوى ديگر امام خمينى برخى از سنتهاى غيرعقلايى در جوامع را عامل ديگر ضايعه آفرين براى فرهنگ كشور در سالهاى گذشته مى داند اصولاً وى مانند ديگر اصلاح طلبان مذهبى در كنار نقد ارزشهاى غربى همواره به نقد ارزشهاى سنتى نيز مى پرداخت . وى در فرصتهاى مختلف ، نگرشى از اسلام را كه به آن نگرش متحجرانه از اسلام لقب مى داد حمله مى كرد و معتقد بود تحجرگرايى و عدم درك زمان و مكان يكى ديگر از مشكلات فرهنگى و مانع نهضت اسلامى است . وى به ناملايماتى كه خود از سوى متحجران كشيده بود اشاره مى كرد و مى گفت : «در نزد متحجران يادگرفتن زبان خارجى كفر و فلسفه و عرفان گناه و شرك به شمار مى رفت » و در جاى ديگر گلوله حيله و مقدس مآبى از سوى تحجرگرايان در خرداد ۴۲ به نيروهاى خودى را هزار بار بيشتر از باروت و سرب رژيم شاهنشاهى مى دانست .
وى نگرشهاى انحرافى از دين و مذهب را موجب رشد اسلامى مى دانست كه شعله هاى فرياد حق طلبانه مظلومان را خاموش مى كند. وى اسلام سرمايه داران ، اسلام مرفهين بى درد، اسلام منافقين و راحت طلبان و اسلام رفاه و تجمل و اشرافيت ابوسفيانى و اسلام ملاهاى كثيف دربارى و اسلام مقدس نماهاى بى شعور حوزه هاى علمى و دانشگاهى و اسلام پول و زور و فريب را محكوم مى كرد و آن را عامل ذلت ، زبونى ، عقب ماندگى ، محافظه كارى و مسخ ارزشهاى معنوى و اخلاقى مى دانست . وى با نقد اعتقادات موجود مسلمين معتقد بود «اگر عميقاً توجه كنيد پى خواهيد برد كه مهمترين عامل انحطاط مسلمين دورى و بى خبرى از تعاليم واقعى و حياتبخش اسلام است . اسلامى كه در تاريكترين ادوار تاريخ مشعشع ترين و نورانى ترين تمدنها را به وجود آورد و پيروان خود را به اوج عظمت و اقتدار و آقايى رسانيد و آن زمان كه همان پيروان از آن تعاليم چشم پوشيدند و به روشى منحرف و قشرى - كه به اسم اسلامش ناميدند _ گرويدند، طبيعى بود كه عظمت و مجد ديرين خود را از دست داده به روز سياه و تيره اى چون روزگار موجود بيفتند».
بنابراين امام خمينى با نقد ارزشهاى مذهبى موجود خواستار پيرايش آنان و درك اسلام واقعى كه به نظر ايشان مطابق فطرت آدمى است ، بود.
در مجموع امام خمينى ضمن انتقاد از وضعيت فرهنگى جامعه طى دهه هاى قبل از انقلاب ، عملكرد تجددگرايان را براى ايجاد تحول در حوزه فرهنگ و تحول در هويت فرهنگى كشور را مورد انتقاد قرار مى دهد و معتقد است فرهنگ كشور طى سالهاى مذكور بوسيله اين گروه از غرب گرايان و در كنار آن تفكرات متحجرانه سنتى بشدت آسيب ديده است و هويت فرهنگى مخدوشى را ايجاد كرده بود كه عدم اصلاح آن راه را براى هرگونه تحول انقلابى مسدود مى كند.
۲- امام خمينى و تبيين هويت اصيل فرهنگى در ايران
در بررسى سخنان و تحليل محتواى سخنرانيها در دست نوشته هاى امام خمينى هرچند واژه «هويت » به شكل محدودى بكار رفته است كه در آن موارد نيز به واژه هاى همچون «هويت ايرانى - اسلامى »، «هويت اسلامى » اشاره شده است اما استعمال واژه «هويت » به شكل غيرمستقيم بطور گسترده اى در ادبيات مورد استفاده ايشان بكار گرفته شده است . در اين ارتباط بكارگيرى مفاهيمى همچون «ما» (در مقابل ديگرى ) و يا مفهوم «خود»، «خودى »، «شرقى »، «ايرانى »، «اسلامى » و... بسيار ديده مى شود كه همگى دلالت بر نوعى هويت سازى دارد. بطوريكه مى توان گفت محور اصلى مبارزاتى امام خمينى تلاش براى احياى هويت بومى و بازگشت به خود و خويش مى باشد.
ايشان در تبيين اين هويت كه با واژه هايى همچون «ما» و «خود» به آن اشاره دارد از اصطلاحاتى استفاده مى كند كه نشان دهنده ماهيت فرهنگى آن است مثلاً ايشان به دفعات از اصطلاحات همچون «شخصيت ايرانى اسلامى »، «انسان اسلامى »، «آدم اسلامى »، «موجود شرقى »، «مغز شرقى »، «انسان خودمانى »، «انسان ايرانى اسلامى »، «مغز اسلامى - انسانى » را بكار مى برد و معتقد است كه اين شخصيت ، انسان و مغزى كه داراى ويژگى شرقى ، اسلامى ، ايرانى و بومى است دچار تحول و دگرگونى شده است و شخصيت واقعى خود را گم كرده است و يا يك فكر غربى و مغز غربى و شخصيت غربى به جاى آن نشسته است . مثلاً ايشان مى گويد: «به جاى يك موجود شرقى اسلامى ، يك موجود غربى بر ما تحميل شد خودمان را گم كرده ايم؛ و به جاى مغز شرقى ، مغز غربى نشسته است ... حالا طورى شده ايد كه ديگر خودتان هم نمى توانيد خودتان را بفهميد؛ خودتان را گم كرديد؛ به جاى خودتان يك موجود غربى نشسته است ».
امام با تأكيد بر اين اليناسيون يا از خودبيگانگى تمامى تلاش خود را براى معرفى «خود واقعى » بكار مى گيرد و در توصيف آن بر جايگزينى «انسان ايرانى اسلامى »، «انسان خودمانى » به جاى آن «انسان بيگانه با خود» تأكيد دارد.
وى همواره تأكيد دارد: «هيچ نحو استقلالى حاصل نمى شود، الاّ اينكه ما خودمان را بشناسيم .» و يا در جاى ديگرى مى گويد: «ما تا تمام حيثيت خودمان را نفهميم ، نفهميم ما چى بوديم ، ما در تاريخ چه بوديم، چه هستيم ، چه داريم ، تا اينها را نفهميم ، استقلال نمى توانيم پيدا كنيم » و يا «هيچ ملتى نمى تواند استقلال پيدا بكند الاّ اينكه خودش ، خودش را بفهمد. مادامى كه ملتها خودشان را گم كردند و ديگران را به جاى خودشان نشاندند، استقلال نمى توانند پيدا كنند».
وى رمز قدرت و عظمت كشور را «بازگشت به خويشتن خويش » و «خودباورى » مى داند و مصداق آن را ادراك اين مطلب مى داند كه «افراد يك جامعه بفهمند كه ما هم خودمان موجوديتى داريم كه آن موجوديت در فرهنگ ما تبلور يافته است ». وى در اين باره مى افزايد: «ماها الآن خودمان را گم كرديم ، مفاخر خودمان را الآن گم كرديم . مآثر خودمان را گم كرديم. تا اين گم شده پيدا نشود، شما مستقل نمى شويد، بگرديد پيدايش كنيد».
وى در موضع ديگرى ضمن اشاره به تأثير تفكر يكسان سازى مدرنيستها در جهان سوم و مبانى نظرى جامعه شناسان تكامل گرا در غرب مبنى بر اينكه نژاد غربى ، نژاد برتر و غرب ايده آل جوامع بشرى است معتقد است كه تمامى تلاش آنان القاى اين مطلب بوده كه «ما از خود هيچ نداريم و بايد همه چيز را از ابرقدرتهاى غرب يا شرق بگيريم، علم را تمدن را قانون را و پيشرفت را » و مى افزايد: «اينها با تبليغات خودشان ما را همچو به غرب برگرداندند و غربزده كردند كه همه چيز خودمان ، همه مفاخر خودمان، يادمان رفت ، براى خودمان ديگر چيزى قائل نيستيم ». و مى افزايد: «تهى كرده بودند ملت را از خودش. خودش را، اصلش نمى شناخت . هرچه مى ديد غرب مى ديد، هرچه مى ديد مراكزى كه مراكز قدرت بود مى ديد، قدرت خودش را فراموش كرده بود».
وى سپس به نقد اين تذكر مى پردازد و مى گويد: «بايد به خودمان اثبات كنيم كه ما هم آدميم . كه ما هم هستيم در دنيا. كه شرق هم يك جايى است. همه اش غربى نيست. شرق هم يك جايى است كه خزائنش بيشتر از همه جا و متفكرينش بيشتر از همه جا بوده... طب از شرق رفته به غرب ، تمدن از شرق رفته به غرب ، لكن... تبليغات چه بوده است كه ما را به عقب زدند.»
آنچه كه از محتواى سخنان امام خمينى مى توان دريافت اين است كه منظور ايشان از اين «خود» نوعى «خود فرهنگى » است كه مركزيت آن را يك فرهنگ اسلامى - انسانى تشكيل مى دهد. وقتى ايشان از شرق سخن مى گويد درواقع شرق را منشأ فرهنگ اسلامى مى داند و معتقد است : «شرق يك فرهنگ اسلامى دارد كه بلندترين فرهنگ ، مترقى ترين فرهنگ است. با اين فرهنگ اسلامى بايد تمام احتياجاتش را اصلاح كند، و دستش را پيش غرب دراز نكند».
و يا در جاى ديگر مى گويد: «مكتب بزرگ اسلام كه... در شرق است، شرق او را گم كرده است. تا اين مكتب را پيدا نكند شرق و نفهمد مكتبش چه است و خودش چه است و خودش هم يك موجودى است و كشورش هم يك كشورى است، نمى تواند مقابله كند با غرب.»
همچنين وقتى امام خمينى از ايرانى و فرهنگ ايرانى سخن مى گويد درواقع منظور وى نوعى فرهنگ نژادى و قومى نيست «نژاد پرستى كه يك مسأله بچه گانه است» و قضيه نژادبازى را ارتجاعى ذكر مى كند. و معتقد است : ملت ايران يك نقطه اتكايى دارد و آن اسلام است. وى برخى از اجزاى مليت ايرانى را «گبريت » مى داند و آن را تأييد نمى كند وى ايران را به عنوان يك زادگاه محترم مى داند و مليت را در حدود اسلام قابل قبول مى داند اما اساس را اسلام ذكر مى كند. و مى افزايد: «ملى به معناى صحيحش، نه آنچه امروز در مقابل اسلام عرض اندام مى كند». بر اين اساس منظور وى از فرهنگ ايرانى درواقع فرهنگ ايرانى - اسلامى است كه داراى صبغه اسلامى - انسانى است .
بنابراين بنظر مى رسد در ديدگاه امام خمينى عنصر اصلى و كليدى هويت فرهنگى ايرانيان ، فرهنگ اصيل اسلامى است كه بنظر وى فرهنگى انسانى ، سالم و مستقل است و توانايى ساختن انسانهايى مستقل و كشورى قدرتمند را دارد. وى نتيجه احياى يك هويت فرهنگى اصيل را ساختن «انسان » مى داند منظور امام «آنها كوشش كرده اند كه فرهنگ ما را استعمارى كنند. كوشش كردند كه نگذارند انسان پيدا بشود. آنها از انسان مى ترسند». و بازگشت به فرهنگ اصيل اسلامى مى تواند به رشد انسانِ داراى تفكر و مستقل كمك كند كه اين امر زمينه استقلال كشور را فراهم مى آورد.
۳- احياى هويت اصيل فرهنگى به عنوان استراتژى بقاى انقلاب اسلامى
امام خمينى در بحثهاى خود احياى هويت فرهنگى را كه از آن تحت عنوان «هويت اسلامى - انسانى » ياد مى كند مهمترين راهكار حفظ و تداوم آرمانهاى انقلاب اسلامى مى داند. تأكيد ايشان بر دو صفت «انسانى » و «اسلامى » به عنوان مهمترين ويژگيهاى هويت فرهنگى كشور درواقع تأكيدى بر بازگشت به هويت انسانى - عقلانى است كه جوهره آموزه هاى قرائت عقل  گرايانه و انسان گرايانه از اسلام است كه توسط امام خمينى به عنوان يك فقيه عقل گرا (اصولى ) شيعه مورد تأكيد قرار مى گيرد. بنظر ايشان احياى اين هويت انسانى موجب ظهور انسانيت انسان مى شود كه تجلى آن را در حمايت چنين انسانى از اهدافى همچون استقلال ، خودباورى ، اتكاى به نفس ، اميد به آينده ، عدم سلطه پذيرى ، حمايت از پيشرفت واقعى و مظاهر واقعى تمدن ، نفى هرگونه تقليد غيرعقلايى از ديگران ، نقد سنت هاى غيرعقلانى خودى ، حفظ كرامت و ارزشهاى اصيل انسانى و... مى توان ديد كه زمينه هرگونه حركت مستقل و تكاملى جوامع مى باشد به همين دليل است كه ايشان مى گفت : «موظفيم ما كه انسان درست كنيم. انسان است كه مى تواند جلوى مفاسد را بگيرد». و يا مى گفت بايد تلاش كرد تا آن مغز غير انسانى ، غير اسلامى متحول شود به يك مغز انسانى وى در احياى اين هويت انسانى كه فطرى بوده و با طبيعت انسان هماهنگ است را زمينه ايجاد يك تحول روحى روانى در فرد و بدنبال آن در جامعه مى داند كه يكى از نتايج آن استقلال طلبى است در اين باره امام خمينى مى گويد: «اگر ما بيدار بشويم كه ما هم موجودى هستيم مثل ساير موجودات... بيدارى، اراده پيش مى آيد كه ما بخواهيم خودمان وسايل اجتماعى خودمان را فراهم كنيم با كوشش خودمان. بايد كارهاى خودمان را انجام بدهيم . مدتى مى گذرد و ما خودمان صنعتگر خواهيم شد...». وى در ادامه احياى اين هويت انسانى را زمينه ساز «اميد به آينده » و «تلاش سازندگى » دانسته و يأس و نااميدى را از «جنود ابليس » مى داند وى با «نفى انسانيت انگلى » معتقد است «اول بايد باورتان بيايد كه ما هم انسانيم ، ما هم قدرت تفكر داريم ، ما هم قدرت صنعت داريم . اين قدرت در همه افراد بشر بقوه هست. اگر اين باور براى شما پيدا شد [... زود تسليم ] قدرتهاى بزرگ [نخواهيد شد]» وى در ادامه اساس وابستگى ملت را وابستگى فكرى او و باورهاى آن مى داند.
وى مى افزايد: «ما بايد اين را بفهميم كه همه چيز هستيم و از هيچ كس كم نداريم . ما كه خودمان را گم كرده بوديم بايد اين «خود» گم كرده را پيدا كنيم » و يا ضمن انتقاد از مسخ هويت انسانى كشور در رژيم پهلوى مى گويد: «اينها نيروهاى انسانى ما را از بين بردند، نگذاشتند رشد بكند. در بين خود كشور ما جورى كردند كه محتوى انسان را از بين بردند، يك صورتى گذاشتند و محتوا را گرفتند. طورى كردند كه اعتماد ما هم به خودمان تمام شد. استقلال فكرى ما را، استقلال روحى ما را، از دست ما گرفتند. اين بدتر از آن استقلال گرفتنى بود كه كشور ما استقلال نداشت. ما روحيه خودمان را از دست داده بوديم. هرچه مى شد در ذهن همه اين بود كه بايد از خارج اين كارها درست بشود... مردم را جورى بارآوردند كه سلب اطمينان كردند از خودشان ، استقلال فكرى را از ما گرفتند. ما در فكر و در انديشه و در روح وابسته شديم. اين وابستگى بسيار اسفناك است » و مى افزايد: زيرا برخلاف وابستگى اقتصادى نظامى بسيار دير قابل جبران است زيرا فكر مى كنيم كه خودمان چيزى نداريم حتى اخلاقمان هم صحيح نيست و لذا بايد تلاش كرد تا با يك فرهنگ تازه اين موضع را تغيير داد و فرهنگى مى تواند اين تحول را ايجاد كند كه فرهنگ انسانى ، اسلامى ، استقلالى . يك فرهنگى كه مال خودمان باشد و اين امر مدتها طول مى كشد....
وى در جاى ديگرى مى گويد: «در هر رژيمى يك انسان اگر پيدا بشود، متحول مى كند كارها را» و همواره در سخنان خود نابودى و مسخ نيروى انسانى كشور را مهمترين فاجعه براى كشور آماده كرده است .
بر اين اساس امام خمينى احياى هويت انسانى را كه جوهره هويت فرهنگ اسلامى است رمز پايدارى ، عزت و قدرت كشور مى داند و مهمترين استراتژى را احياى انسانيت انسان ذكر مى كند. وى در اين ارتباط راهكارهايى را ارائه مى دهد كه به نظر ايشان مى توانند هويت فرهنگى اسلامى - انسانى را تقويت كنند.
در اين راستا ايشان به عنوان اولين گام در راه احياى اين انسانيت اصيل بر نفى «خود كاذب » تأكيد مى كند كه مقدمه شناخت «خود واقعى » است . از ديدگاه امام ، فرهنگ منحرفانه اى از غرب ، شرق ، اسلام ، ايران به جاى فرهنگ واقعى و اصيل اسلامى - انسانى ما نشسته است و هويت كاذبى را براى ما بوجود آورده است و اولين گام جايگزينى اين وضعيت است . به نظر ايشان «ما آن چيزى كه داشتيم كنار گذاشتيم ، آن چيزى هم كه آنها داشتند نتوانستيم پيدا بكنيم... از كار درآمديم ! يك چيزى كه نه شرقى و نه غربى و نه اسلامى و نه اروپايى ، هيچى نيست. بله شرقى هستيم به معناى همان «شرقى استعمارى». غربى هم هستيم به همان «غربى استعمارى». از اين بايد بيرون برويم مادامى كه اين مرض را ما داريم ، اين مرض نمى گذارد يك حال صحتى براى ما پيدا بشود. از اين مرض بايد بيرون بياييم ». ايشان ضمن تأكيد بر صدمه شخصيتى ناشى از اين وضعيت به عنوان بزرگترين صدمه به قدرت ملى مى افزايد: «آنها كوشش كردند كه شخصيت ما را از ما بگيرند، و به جاى شخصيت ايرانى - اسلامى، يك شخصيت وابسته اروپايى، شرقى، غربى به جايش بگذارند» كه بنظر امام ويژگى اصلى اين نوع شخصيت «ابراز ناتوانى از خود» و «نيازمندى به ديگران » مى باشد.
ايشان همچنين «بر طرح منحرفانه اى از اسلام كه نوعى قرائت غيرانسانى از اسلام است » اشاره مى كند و معتقد است «ما الآن اسلام را نمى دانيم چيست. اين قدر به مغز ما خوانده است اين غرب... كه اسلام را ما گُمَش كرديم ». تا اسلام را پيدا نكنيد نمى توانيد اصلاح بشويد.
ايشان غربزدگى را بعد ديگرى از اين «خود كاذب » مى داند و نفى آن را لازمه احياى هويت واقعى مى داند غربزدگى از ديدگاه ايشان نوعى خودباختگى و نوعى شست و شوى مغزى است كه فرد خود را از ياد مى برد و يا هيچ مى انگارد و همه چيز را در غرب مى بيند. بنظر ايشان شخص غربزده خودش نيست و نمى تواند ادراك كند كه خودش هم فرهنگى دارد و يا تواناييهايى دارد.
بر اين اساس نفى اين وضعيت و تحول اين انسانها و اين فرهنگ از جمله راهكارهاى مهم ديگر جهت احياى هويت فرهنگى است .
امام همچنين بر آگاهى بخشى و آشنايى تبليغ فرهنگ خودى و توانايى هاى بومى را به عنوان راهكارهاى ديگر جهت احياى هويت فرهنگى اشاره دارد. به نظر او «آگاهى به اينكه شرق خودش فرهنگ غنى دارد، طورى كه فرهنگ او صادر مى شده است و غربيها از فرهنگ شرق بارور شده اند و اين تحفه شرقى به غرب رفته و غرب از آن استفاده كرده » مى تواند از اهميت خاصى برخوردار باشد وى در اين ارتباط به معرفى مآثر شرق ، طب ، فلسفه ، دانشمندان و بزرگان شرق تأكيد دارد. وى سركوب و تمسخر آداب ، فرهنگ ، صنعت ، ابتكارات خودى را عوامل عدم آشنايى با خود و مانعى براى احياى هويت واقعى فرهنگى مى داند.
در مجموع بنظر مى رسد امام خمينى هويت فرهنگى اصيل در ايران را در يك هويت اسلامى انسانى مى داند و كلام ايشان مبنى بر احياى اين هويت اسلامى - انسانى درواقع تأكيدى بر بازگشت به هويت انسانى - عقلانى است كه جوهره آموزه هاى اسلام مى باشد و توسط امام خمينى به عنوان يك فقيه عقل گرا (اصولى ) شيعه مورد تأكيد قرار مى گيرد. اين هويت انسانى و فطرى موجب ظهور انسانيت انسان مى گردد كه تجلى آن را در ظهور باورهايى همچون : استقلال ، خودباورى ، اتكا به نفس ، عدم سلطه پذيرى ، حمايت از پيشرفت واقعى و مظاهر واقعى تمدن ، نفى هرگونه تقليد غيرعقلايى از ديگران ، نقد سنتهاى غيرعقلانى خودى ، حفظ كرامت و ارزشهاى اصيل انسانى و... مى توان ديد كه زمينه هرگونه حركت مستقل و تكاملى است . به نظر وى احياى اين هويت انسانى رمز پايدارى ، قدرت و پيشرفت كشورهاى جهان سوم خواهد بود. و تداوم و استوارى انقلاب اسلامى نيز در گرو احياى اين هويت يعنى تقويت انسانيت انسان خواهد بود.