وفا شمس

جدال مرگ و زندگى از همان سالهاى اوليه حيات بشر وجود داشته است.انسان نخستين شايد درمان بسيارى از بيماريهايى كه به آن دچار مى شد را نمى دانست و در عين حال هميشه در جست وجوى راههايى براى مبتلا نشدن بوده كه امروزه آن را پيشگيرى مى خوانيم. پيشرفتهاى علم پزشكى غيرقابل انكار است.شايد ابوعلى سينا پدر علم پزشكى هم چنين روزهايى را پيش بينى نمى كرد. كافيست سرى به سايتهاى پزشكى بزنيد و مانيتور را مملو از اخبار حيرت كننده پزشكى ببينيد. چندى پيش مجله اى پزشكى خبرى را مربوط به پزشكان آمريكايى منتشر كرد كه طى يك عمل بسيار پيچيده جراحى موفق به خارج كردن غده تومور شكل ۱۶ پوندى(معادل ۷ كيلوگرم) از دهان يك دختر بچه اهل هائيتى شدند. تصوير مربوط به اين خبر بسيار حيرت انگيز بود. و يا اينكه عمل پيوند فك صورت زنى كه بر اثر گازگرفتگى يك سگ از هم متلاشى شده بود را ديده ايد. هزاران عملهاى ناشى از اهداى عضو به بيماران محتاج در جاى جاى جهان در حال انجام گرفتن است.
حدود ۲ سال پيش بيمارستانى در شهر رافلز بنگلادش پزشكان جراح پذيراى مهمانانى از كشور ايران بودند. دو خواهر به هم چسبيده. آن روزها اخبار زيادى در مورد انجام موفقيت آميز عمل جداسازى اين دو خواهر دوقلو در رسانه هاى صوتى - تصويرى و مكتوب مى شنيديم و بسيارى به اين عمل پيچيده خوشبين بودند اما مرگ لاله و دقايقى بعد از آن لادن، به زودى به رسانه هاى مختلف جهان رسيد. باز اظهار نظرها قوت گرفت؛ محال بود اين جداسازى انجام شود، بيچاره ها همان بهتر كه از دنيا رفتند، كاش عمل نمى كردند و... اما تراژدى مرگ لاله و لادن موقعى غم انگيزتر شد كه درست يكسال و نيم بعدعمل جداسازى دو قلوهاى به هم چسبيده بنگلادشى با موفقيت انجام گرفت وباز مرثيه هايى براى لاله و لادن خوانده شد. اما اين جعبه پر رمز و راز پزشكى كه فراگير كل جهان شده هيچ مرزى نمى شناسد و هر روز با كشفى جديد توليدى ديگر را خلق مى كند.
پزشكى و كشف ناشناخته ها
«مسائل علمى كاملاً در حال تحول است و نمى توان براى آن پايانى در نظر گرفت» اين را دكتر مرضيه وحيد دستجردى مدير روابط دانشگاهى امور بين الملل و سمينارها مى گويد. او ادامه مى دهد: «براى مسائل علمى و پزشكى نمى توان حد و مرزى قائل شد و دگرگونى لحظه به لحظه در آن كاملاً مشخص است. پيشرفت علم، تخيل را به واقعيت تبديل كرده است. حتماً به خاطر داريد سالها پيش فيلم ۲۰ هزار فرسنگ زيردريا ساخته شد كه برگرفته از داستانهاى ژول ورن نويسنده داستانهاى تخيلى بود اما امروزه مى بينيم كه اين تخيل به واقعيت تبديل شده، جذابيت علم به پويايى آن است و پزشكى نيز از اين قاعده مستثنى نيست بلكه پيشتاز نيز است».
اگرچه تخيل در خيلى موارد به واقعيت تبديل مى شود اما آيا بيماريها و درمان آنها نيز از اين قاعده پيروى مى كنند؟ يعنى مى توان يك بيمارى را ابتدا تصور كرد و در پى درمان آن بود و بعد اين تخيل جاى خود را به واقعيت بدهد؟ شايد امكان ناپذير باشد اما مسلماً تبصره هايى نيز وجود دارد. دكتر وحيد مى گويد: «نمى توان در اين زمينه كاملاً نااميد باشيم. بيمارى آنفلوآنزاى مرغى را در نظر بگيريم كه انسان مى تواند به آن مبتلا شود. حدس و تصويرى كه مى توان در اين زمينه داشت مربوط به بخش دوم آن مى شود يعنى آيا ممكن است اين بيمارى سينه به سينه آدمها شود و آدم ناقل آن به همنوع خود گردد؟ شايد اين تصور در مخيله بسيارى از دانشمندان و پزشكان به وجود بيايد، در چنين موقعيتى است كه مى توان به فكر درمان يا واكسن پيشگيرى از آن برآمد و يا عمل پيوند از سالها قبل در ذهن دانشمندان و پزشكان بوده چرا كه با بررسى هاى انجام شده بر اندام انسان مى توان پيش بينى كرد كه اگر عضوى كاربردى را از دست داد چگونه مى توان جايگزينى براى آن يافت؟ دكتر وحيد بر پيشرفت لحظه به لحظه علم پزشكى تأكيد مى كند. وى از بيمارى نارسايى زودرس تخمدان (POF) نام مى بردكه منجر به يائسگى در سنين جوانى مى شود كه با اين امر تمام فعاليتهاى فيزيولوژيكى اندام تحت الشعاع قرار مى گيرد: «سالهاست پزشكان آگاهى نسبت به وجود اين بيمارى داشتند اما در حال حاضر علم آنقدر پيشرفت كرده كه مى شود اين عارضه را با پيوند تخمدان درمان كرد».
يك نياز واقعى جامعه پزشكى
مى شنويم كه پيرترين فرد فلان شهر يا روستا معرفى مى شود. راز عمر طولانى و تندرستى نسبى اين افراد به چه چيزى بستگى دارد؟ هم چنين اكثر پدران و مادران نسل جوان امروزى را ماشينى خطاب مى كنند چرا كه قدرت انجام كارهايى كه پدران ومادران در گذشته انجام مى دادند را ندارند. با توجه به علم پزشكى در يك رؤياى عجيب به سر مى برد؛ آيا ممكن است علم آنقدر پيشرفت كند كه نتوان براى عمر انسان مرزى قائل شد؟ پاسخ دكتر وحيد اين است: «وقتى از ديد علمى اين قضيه را بررسى كنيم مى بينيم كه سلولها مرگ پيش بينى شده اى دارند يعنى سلول عمرى را آغاز مى كند و آن را نيز به سر مى آورد. Apoptosis (مرگ با برنامه) زمانى است كه سلول بعد از عمرى مشخص پير و فرسوده مى شود و پيرو آن نيز تمام اندامهاى بدن قدرت خود را از دست مى دهند اما فرضيه عمر طولانى را مى توانيم از طريق طبيعت و زيستن در نظر داشته باشيم به اعتقاد بنده نحوه زيستن بسيار مهم است. البته شايد، تأكيد مى كنم شايد، با روند پيشگامى علم پزشكى بر ساير علوم بتوان عمر جاودان را درسياره ديگر جست وجو كرد».
مطالعات و تحقيقات علمى و پزشكى روى جمجمه كشف شده در شهر سوخته در نزديكى شهرستان زابل، بيانگر انجام اولين جراحى مغز در ۴۸۰۰ سال پيش در ايران است. مطالعات علمى صورت گرفته بر روى جمجمه كشف شده يك دختر ۱۳ تا ۱۴ ساله يك گور دسته جمعى در شهر سوخته بيانگر اين نكته است كه دختر مذكور هيدروسفالى بوده و پزشكان براى رفع فشار داخل جمجمه با انجام جراحى و برداشتن بخشى از استخوان پارتيال راست، وى را براى مدتى درمان كرده اند. (منبع ايرنا) خبر فوق مربوط به دى ماه سال ۷۷ است. در دنياى امروزى كمتر كسى است كه به مفاخر گذشته خود توجه نكند اما مهمتر از آن باور كردن علوم مختلف گذشته و گذشتگان است.اخبار فراوانى مربوط به موفقيتهاى پزشكان ايرانى در سراسر جهان وجود دارد كه هر كدام از آنها نام خود را در فهرست دستاوردهاى علمى ثبت كرده اند. در جامعه كنونى بسيارى از پزشكان زندگى خود را زير مجموعه كار قرار داده اند و زندگى خود را وقف بهبود و درمان زندگى مردم كرده اند، در حالى كه برخى پزشكان به سوگندهاى پايان تحصيل خود پايبندى نشان نمى دهند. برخى از پرونده هاى دادسراها مختص بيمارانى است كه در اثر اهمال و بى توجهى پزشك مورد نظر خود دچار نقص عضو، زشتى و يا بيمارى خاصى شده اند و گاه پرونده با مرگ بيمار جدى تر مى شود. از طرفى ديگر وضعيت بيمارستانها و مراكز درمانى آنقدر شلوغ است كه حوصله بيمار و كادر پزشكى به سر مى آيد. به اعتقاد دكتر وحيد واقعيتهاى جامعه بر مسائل پزشكى سايه انداخته است. خدمات ما جوابگوى كادر پزشكى نيست. پرستاران ما از تأمين اجتماعى بالايى برخوردار نيستند.اين رشته يعنى «ايثار» و زندگى وقف بيماران ، ما زمانى مى توانيم انتظار كادر پزشكى خود را بالا ببريم كه آنها را مورد حمايت قرار دهيم.
چندى پيش معاون تحقيقات و فناورى وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشكى گفت از مجموع ۲۴ ميليارد تومانى كه براى تحقيقات علوم پزشكى به دانشگاهها اختصاص مى يابد ۵‎/۱ ميليارد تومان آن متعلق به دانشگاه علوم پزشكى است. به گزارش فارس حسين ملك افضلى افزود: كل بودجه پژوهشى وزارت بهداشت ۳۵ ميليارد تومان است كه حدود ۲۴ ميليارد تومان براى تحقيقات وزارت بهداشت، سفرهاى خارجى و چاپ مقاله و كتاب صرف مى شود. اين بودجه بسيار ناچيز است و اگرچه لازم است تا از منابع غيردولتى NGO ها، خيريه ها و بخصوص صنايع نيز استفاده كنيم اما بودجه دولتى نيز حداقل بايد دو برابر شود. وى گفت: در تحقيقات علوم پزشكى در چند حوزه با كمبود و چالشهاى جدى مواجه هستيم كه مهمترين آن تحقيقات بالينى و كاربردى، ارتباط مراكز تحقيقاتى با صنعت و همچنين مراكز تحقيقاتى اجتماعى مرتبط با توسعه سلامت است به همين علت بايد تلاش كنيم خط تحقيقات را از علوم پزشكى صرف به تلفيق علوم پزشكى با علوم ديگر بخصوص علوم اجتماعى و هماهنگى آن با صنعت پيش ببريم. معاون تحقيقات و فناورى وزارت بهداشت، درمان و آموزش در بخشى ديگر، به تشريح فعاليتها و موفقيتهاى تحقيقاتى دانشگاه علوم پزشكى تهران پرداخت و افزود: در كل كشور ۹۲۰۹ محقق در حوزه علوم پزشكى داريم كه ۱۷۱۰ نفر آنها در دانشگاه علوم پزشكى تهران هستند يعنى حدود ۱۸ درصد، اما بودجه اى كه به اين دانشگاه مى دهيم در حدود ۲۱ درصد كل بودجه دانشگاهها و سه درصد بيشتر است كه با توجه به موقعيت اين دانشگاه مقدار زيادى نيست. ملك افضلى گفت: به طور متوسط حدود ۱‎/۵ درصد بودجه كلى دانشگاهها صرف پژوهش و تحقيق مى شود در حالى كه اين ميزان در دانشگاه علوم پزشكى حدود۴‎/۲ درصد است. وى افزود: تحقيقات بالينى كل كشور ۱۳ درصد كل تحقيقات دانشگاههاست اما اين ميزان در دانشگاه علوم پزشكى تهران ۹ درصد است كه جاى تأسف دارد.
بايد ببينيم چرا اعضاى هيأت علمى اين دانشگاه گرايش كمترى به تحقيقات بالينى در كلينيكها دارند، در بخش تحقيقات علوم پايه ميانگين كشور ۲۳ درصد كل تحقيقات است كه در دانشگاه علوم پزشكى تهران اين ميزان ۲۷ درصد است. معاون تحقيقات و فناورى وزارت بهداشت گفت: حدود ۱۲ پروژه تحقيقاتى مشترك با كشورهاى خارجى داريم كه ۵۰ درصد آنها متعلق به دانشگاه علوم پزشكى تهران است همچنين ۲۴ درصد مقالات علمى علوم پزشكى مربوط به اين دانشگاه بوده است به همين علت دانشگاه علوم پزشكى تهران در دو سال گذشته پس از همگون سازى امتيازات آن با دانشگاههاى ديگر به طور مكرر رتبه اول را كسب كرده است.
مثل يك رؤيا مى ماند. گويى در جهانى غوطه ور هستيم كه شبه معجزه ها نيز تعريف علمى پيدا مى كنند. جهان پزشكى چيزى فراتر از يك علم است بارها در خواب هايمان، در رؤياهايمان و در قصه هاى نويسندگانمان تصوراتى را ديده ايم كه بعدها به واقعيت تبديل شد. نمى دانيم. اما گاه به اين باور مى رسيم كه اگر مرزى براى تحولات پزشكى تعريف نشود آنگاه شايد اتفاقى مانند آنچه در فيلم حيوان افتاد برايمان به وقوع بپيوندد. نمى دانيم اما بشر بنا به طبيعت سيرى ناپذير خود مى خواهد تمام مرزها را بشكند، قلب حيوان درون بدن انسان مى تپد و شايد روزى بيماريهاى جديد قبل از نمايان شدن سركوب شوند و اصلاً انسان به مرحله بيمار شدن نرسد.
تمام اين شايدها جزو آرزوهاى بشرى به شمار مى رود و علم پزشكى تلاش مى كند تا به آخرين نقطه آرزوها برسد. آيا مى تواند؟