حسن خسروى
محرم، اولين ماه از سال هجرى قمرى است، ماه شريفى كه با نام حسين (ع) و عاشورا پيوند خورده است وناخودآگاه آدمى را به ياد شهادت، ايثار ، آزادگى ، مبارزه عليه ظلم و دهها مفهوم زيبا از اين دست مى اندازد.
در محرم سر خاصى نهفته استكه دستيابى بدان مجاهدت نفس مى خواهد. عبارات تكان دهنده تقويم محرم از اين قرارند: حركت كاروان - بسته شدن آب برروى اصحاب ابا عبدالله - معركه جنگ - تشنگى و نداى العطش كودكان - تير و نيزه و....
محرم فرصت وبهانه اى است براى وصل شدن، حسينى شدن و عاشورايى شدن. مگر نه اين است كه «اين محرم و صفر است كه اسلام را زنده نگاه داشته است وما هرچه داريم از محرم است».
(امام خمينى ره)
معمولاً هر سال در اواخر ماه شريف ذيحجه ، شيفتگان و عاشقان آستان اباعبدالله الحسين (ع) خود را مهياى عزادارى سرور و سالار شهيدان مى كنند. نصب انواع پرچم و پارچه، برپايى تكيه، آماده سازى حسينه ها و مساجد، سياهپوش كردن در و ديوار و خلاصه فراهم سازى فضاى عشق و ارادت وسوگوارى، از جمله كارهايى است كه در اين ايام با شور و حرارت خاصى انجام مى شوند. اما در اين ميان يكسرى نكات، ظرايف و تكاليف وجود دارند كه چنانچه رعايت شوند، عزادارى هاى ما داراى خلوص و صفاى بيشترى بوده و درنتيجه موجبات رضايت خاطر حضرتشان در حد امكان فراهم خواهد شد. اهم اين نكات اين چنين اند:
برپايى تكيه و چادرهاى عزادارى :
مشكل امام حسين (ع) و مكتب عاشورا تعدد و يا كميت هيأتها نيست. مشكل اين است كه نبايد به ظواهر كار پرداخت معرفت واقعى و لازم و شناخت مطلوب ائمه طاهرين (ع) چيزى است كه بايد مورد توجه قرار گيردو چه بسا گاه حركات و اعمال برخى همچون سعد معبر كردن با تكيه ها براى عابران موجب ناراحتى اهل بيت عصمت وطهارت شود.
تزيينات:
لازم است تكيه ها، حسينيه ها و چادرهاى عزادارى با پارچه ها، نوشته ها و مضامين آموزنده و منطبق با واقعيات ماجراى كربلا تزيين شوند و از نصب هرگونه عكس تحت عنوان تمثال حضرت عباس(ع) ، چهره امام حسين (ع) و... جداً خوددارى شود.
متأسفانه در سالهاى اخير، برخى افراد سودجو از اعتقادات مردم سوء استفاده كرده و اقدام به كشيدن تصوير حضرت ابوالفضل عباس(ع) درحالتهاى مختلف مى كنند. در حالى كه اگر از كسى عكس وجود داشته باشد بايد با بقيه عكسها و نسخه هاى آن هم يكى باشد، پس چرا در اين تصاوير، چشمها، ابروها، ريش ، حالات صورت ، پيشانى و... با هم تفاوت دارند؟ آيا اين بى احترامى نيست؟ آيا اين سودجويى نيست؟ آيا اين خدشه دار كردن حرمت ائمه نيست؟ يكى از پيام هاى عاشورا حجاب و داشتن ظاهرى موقر است.
ديده شده اند افرادى كه به اتفاق خانواده با ظاهرى نامناسب كنار داربست مثلاً عكس حضرت عباس(ع) ايستاده اند و دارند عكس يادگارى مى اندازند.
بايد درون هيأتها از هرگونه زرق و برق و اسراف كارى خالى باشد. داخل تكيه ها بايستى ساده و بى آلايش باشد. تزيينات به گونه اى باشد كه شور وحال حسينى و عزادارى به انسان دست بدهد، حال خوش كربلايى شدن را به آدمى القا نمايد، نه اينكه وقتى وارد هيأت مى شويم انواع لامپهاى چشمك زن و پارچه هاى شلوغ و رنگارنگ و عكسهاى متنوع ما را از فضاى اصلى كار دور كند.
در تكيه ها مى بايست موضوعاتى از قبيل: نور - آب خورى - دستشويى - صدا - تهويه - سرمايش و گرمايش - نكات ايمنى و... به دقت مورد عنايت قرار گرفته و به آسايش و آرامش خانواده ها توجه ويژه شود.
بهتر است براى تزيين ديوارها، قطعاتى از زيارت عاشورا همراه با معنى نصب شود. زندگى نامه امام حسين به صورت خيلى خلاصه در جاهاى مختلف درج شود.
نظم و انضباط:
لازم است مسؤولين دسته هاى عزادارى از ايجاد مزاحمت براى مردم بپرهيزند. هيأت را رأس ساعت مقرر مثلاً ۸ يا ۹ شب شروع كنند و حداكثر تا ساعت ۱۱ يا ۱۲ پايان دهند. مگر شبهاى تاسوعا و عاشورا و شب يازدهم كه بايد بيشتر به عزادارى و كسب معرفت بپردازيم. رعايت حال مردم، سالخوردگان ، كودكان، افراد مريض محله هاى اطراف بسيار مهم است. آنچه مسلم است نشانه ارادت هر هيأت و دسته عزادارى به امام حسين (ع) تعداد باندهاى اكو، تعداد نفرات و تعداد زنجيرها و يا پرچمهاى آن نيست بلكه ارادت و خلوص دل و صفاى باطن و نيت پاك و دل بى كينه است كه خريدار دارد.
براستى چه فرقى است بين دسته اى كه اكو، موتور برق ووسايل زياد دارد با دسته اى كه هيچ ابزارى ندارد و عزاداران آن سينه مى زنند و حركت مى كنند؟ بهتر آن است زمان برگزارى هيأت صرف خواندن زيارت عاشورا، تلاوت قرآن، بيان احكام و مسائل شرعى، سخنرانى و عزادارى وسينه زنى، دعا و در پايان صرف غذا و اختتاميه هيأت شود.
رسالت زنان و دختران:
حضرت زينب (س) و حضرت فاطمه زهرا(س) الگوهاى راستين و حقيقى براى زنان جامعه بشرى هستند. پس چه بهتر زنان و دختران ما بويژه در ايام محرم كارى كنند زهرايى و زينبى و به گونه اى در عزادارى ها شركت كنند كه زينبى و زهرايى باشد. نكته مهم و اساسى حفظ حجاب است. هرچقدر خانمها نسبت به اين نكته حساس تر باشند قطعاً فضاى معنوى بيشترى بر عزادارى ها حاكم خواهد شد.
ضمن آنكه بهتر است خانمهاى عزادار و رهروان حضرت زهرا و حضرت زينب (س) در مكانهايى امن مانند مساجد حاضر شده و با خيال راحت و بدون مزاحمت نامحرمان به عزادارى بپردازند.
مداحان و سخنرانان:
لازم است مداحان از خسته كردن افراد در هنگام سينه زنى و زنجير زنى پرهيز كرده و از ضعيف و ناتوان و خوار جلوه دادن خاندان اهل بيت خوددارى كنند. بين مظلوميت وخوار بودن تفاوت است ما بايد ابعاد مظلوميت و حقانيت اهل بيت را پررنگ كنيم و ظلم و بى عدالتى دشمنان را متذكر شويم، نه اينكه اهل بيت را طورى با اشعار و روضه هاى بى محتوا و بعضاً ساختگى و بدون سند، ناتوان و ذليل جلوه دهيم كه موجب بى احترامى به ساحت مقدس و ملكوتى آنان شود. محبوبيت و سواد يك مداح در به گريه انداختن مردم نيست.
روضه بايد روضه اى باشد برخاسته از عمق دل و جان تا لاجرم بردلها بنشيند. روضه بايد ابتدا و انتها داشته باشد، مقدمه و مؤخره داشته باشد. روضه و مرثيه بايد بيدار كننده باشد، هشدار دهنده باشد، روضه بايد به دور از اغراض و اميال شخصى باشد، با آگاهى و مطالعه و فهم باشد. نقل شده است از مداحى كه مى گفت: در هنگامه شهادت امام على (ع) ، حسنين (ع) آمدند كنار پيكر نشستند و حضرت زينب هم آمد، بچه ها دعا مى كردند، گريه مى كردند، حضرت زينب (س) دستان كوچك خود را به سوى آسمان بلند كرده بود و براى حال پدر دعا مى كرد و...
اين در حالى است كه حضرت زينب در سال ۱۱ هجرى قمرى هنگام شهادت حضرت فاطمه (س) حدوداً ۶ ساله بودند و در سال چهلم هجرى قمرى كه امام على(ع) به شهادت رسيدند، ايشان حدود ۳۵ سال سن داشتند و چگونه مى شود يك زن ۳۵ ساله صاحب دستانى كوچك باشد؟ ديگر آنكه مداح نبايد نگاهى مادى به قضيه داشته باشد و به جاى خدمت به اهل بيت در انديشه كسب و كار باشد.
مكتب عاشورا و حماسه حسينى در ميان تمام درسهاى بزرگ و انسان ساز خود ۴ پيام مهم را در بر دارد: آزادگى ، امر به معروف و نهى از منكر، نماز اول وقت و رضاى الهى و ايثار.
سخنرانان در گفتارهاى خود بايد ملاحظه نوجوانان و جوانان را بكنند. دقت كنند درمجلس وعظ و خطابه آنها چه كسانى نشسته اند و متناسب با دانش، فهم و سن و سال افراد صحبت كنند و خودشان هم مطالعه لازم و كافى داشته باشند، مطالب را به صورت كاربردى، عميق و آموزنده همراه با ذكر مثال ، داستان و لطايف ادبى ذكر كنند. آنان بايد مقتضيات زمان و مكان را در نظر گرفته براى مردم به صورت ملموس و بى پيرايه صحبت كنند. كارى كنند كه مردم جذب مجالس ذكر اهل بيت شوند.
به سؤالات نوجوانان و جوانان با دقت پاسخ دهند و دين و اهل بيت و جايگاه آنها را در چنين شبهايى بهتر از گذشته و با زبانى خاص و پر جاذبه به مردم بشناسانند.
اما ساير نكات:
- درون دسته هاى عزادارى، افراد از كشيدن سيگار پرهيز كنند و نوحه هاى پرشور و با محتوا خوانده شود. حركت دسته ها، باعث ايجاد سد معبر نشود. دسته ها از كارهايى نظير علامت كشى كه تأثيرى در معرفت بخشى ندارد بپرهيزند. اگر دقت شود موضوع علامت كشى ها عده اى را به خود مشغول مى كند. چند نفر مواظب هستند آن نفرى كه زير علامت است برايش مشكلى پيش نيايد، چند نفر مواظب هستند طرفين علامت از چپ و راست به جايى نخورد و خلاصه اصل عزادارى بدين ترتيب خدشه دار مى شود.
- از فيلمبردارى كردن دسته ها پرهيز شود تا حواس افراد پرت نشود.
- از بكار گيرى آلات موسيقى نظير ارگ و... پرهيز شود. كربلا خودش موسيقى است، موسيقى عشق و شهادت و ايثار.
نذرى و خرج دادن:
نذرى دادن، پخش و توزيع غذا و شربت و... امر نيكو و پسنديده اى است كه مخصوصاً در دهه اول محرم بسيار رواج دارد و طبيعى است كه معمولاً هر كس با نيت خاصى اين امور را انجام مى دهد. بنابراين چه بهتر كه نذرى طورى تهيه و توزيع شود كه اولاً حتى الامكان به دست محرومان و مستمندان جامعه برسد و ثانياً موجب اسراف كارى و هرج و مرج و به هم ريختگى مراسم و برنامه ها نشود.
همچنين لازم است، براى برآورده شدن حاجت و رفع گرفتاريهايمان طورى به درگاه الهى نذر كنيم كه اولاً توان پرداخت و انجام آن را داشته باشيم، ثانياً مدت آن را طورى ذكر كنيم كه واقعاً مشكلات وسختيهاى ديگر را برايمان به دنبال نداشته باشد. و سوم آنكه نوع و جنس نذرى طورى باشد كه با توجه به گردش ماه محرم در سالهاى شمسى، آن نذرى غذا واقعاً قابل استفاده به نحو مطلوب باشد.
روز عاشورا روز العطش كودكان، تشنگى خاندان و اصحاب اباعبدالله الحسين(ع) است و عده اى در مقابل اين همه مى خورند ومى نوشند و آذوقه جمع مى كنند در صورتى كه در مفاتيح الجنان داريم كه بهتر است مؤمنين در اين روز (عاشورا) از براى خانه چيزى ذخيره نكنند. پس چرا ما اين همه ظرف و قابلمه نذرى با توجيه تبرك جمع مى كنيم؟ بياييد طور ديگرى عزادارى كنيم به گونه اى كه موجب توهين به عاشورا نشود. شايسته است كه براى خودسازى، براى كسب معرفت، براى درك حال خاندان اباعبدالله (ع) در اين روزها (تاسوعا و عاشورا) كمتر بخوريم و بياشاميم و تصور كنيم كه اصحاب حضرت در آن روزها چه ها كشيده اند؟ خود را درغم و اندوه و مصيبت آنان شريك بدانيم و شيعه خوبى برايشان باشيم.
- در ظهر عاشورا همه كارها را كنار گذاشته و نماز جماعت اول وقت را به جاى آوريم با شور و صفاى هرچه تمامتر و بعد به كارهاى ديگر بپردازيم.
متأسفانه مشاهده مى شود كه بعدازظهر عاشورا همه خسته و كوفته به خانه هايشان مى روند و به استراحت مى پردازند وشهر سوت وكور مى شود. در صورتى كه تازه اول ماجراست و اصل عزادارى بايد بعداز عاشورا باشد چرا كه در حدود ۳ روز اجسادمطهر شهداى كربلا روى زمين است، اصحاب و خاندان و زن و بچه ها به اسارت درآمده اند و مورد اهانت قرار گرفته و سختى هاى خاص خود را مى كشند و جرم ها و جفاها در حق آنان اعمال مى شود، بعد ما مى رويم، مى خوابيم و استراحت مى كنيم!؟!
محرم و صفر را ارزان از دست ندهيم.

*مدرس علوم قرآنى