گفت و گو: يوسف ناصرى
بخش نخست گفت و گو با محمدرضا وصفى مديركل دفتر مجامع و فعاليت هاى فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى و دبير سيزدهمين جايزه جهانى كتاب سال ديروز به چاپ رسيد. او در بخش نخست اين گفت و گو به بررسى ميزان اثرگذارى جايزه جهانى كتاب سال در فرهنگ پرداخت. اينك بخش دوم را مى خوانيد؛

چه تجربياتى از برگزارى دوره هاى قبل جايزه كتاب به دست آمده است و شما از آنها بهره مند شده ايد؟
به هر حال پژوهشگران رشته هاى مشخص و به طور خاص مطالعات اسلام و ايران در سراسر جهان مى دانند كه در ايران مركزى وجود دارد كه آثار آنها را رصد كرده و ارزشگذارى مى كند. به طور طبيعى آنها سعى مى كنند خدمت علمى خود را به گونه اى ارائه بدهند كه در راستاى منطق سليم آن نهاد داورى شكل يافته قرار گيرد و دبيرخانه جايزه كتاب هم با توجه به بهره گيرى از استادان متخصص در دو زيرگروه ياد شده، آثار برتر را معرفى مى كند و در حال حاضر، دبيرخانه از چنين هويتى در زمينه داورى برخوردار است.
اين باعث نمى شود كه به فرض محققى با توجه به جايزه اعطايى ۵۰ سكه طلا به هر اثر برتر، وسوسه شود مطالبش را به نوعى تنظيم كند كه در كسب مقام جايزه كتاب سال به او كمك كند.
مبلغ اعطايى جايزه كتاب سال به يك محقق خارجى در حد يك ماه حقوق او مى باشد و اين مبلغ ارزش آن را ندارد كه محققى وقت زيادى صرف توليد مطلب كند و به ايران بيايد و جايزه را دريافت كند. ارزش معنوى اين كار مهم است وگرنه مراكزى هستند كه با غرض هاى خاصى ميليون ها دلار به آن محققان مى توانند اعطا كنند تا آنها مطابق خواسته هاى آن مراكز مطلب و كتاب بنويسند و بسيارى از محققان هستند كه تن به چنين كارى نمى دهند.
آيا از استادان برگزيده دوره هاى قبل در داورى دوره هاى اخير بهره مى گيريد؟
ما از آنان هم به عنوان كسانى كه در شناسايى كتابهاى ارزشمند مى توانند به ما كمك كنند و هم به عنوان داور بهره مى گيريم. منتهى به شرط اينكه در آن رشته و در آن سال موردنظر، صاحب اثر نباشند و يا اثر آنها مورد قضاوت قرار نگيرد. در سيزدهمين دوره جايزه جهانى كتاب سال هم ، استادان مختلفى از آمريكا، فرانسه، آلمان، روسيه، ژاپن و كشورهاى در شناسايى كتابهاى باارزش و داورى و انتخاب كتابهاى برتر با ما همكارى داشته اند.
برگزارى ساليانه اين مراسم چه تأثيرى بر جاى گذاشته است؟
هر پديده اى در سير تطورى كه دارد مى تواند جايگاه و نقش بيشترى ايفا كند و اين جايزه نيز تاكنون از حيات طبيعى و رشد قابل توجهى طى سالهاى گذشته برخوردار بوده است.
معيار انتخاب آثار برتر چيست و تغيير آيين نامه اعطاى جايزه به طور مشخص چه تغيير مثبتى ايجاد كرد؟
در ابتدا كتابهاى مختلف در دو زير گروه كلى مطالعات اسلام و مطالعات ايران مورد بررسى قرار مى گرفتند و در هر يك از اين دوره، يك كتاب برتر انتخاب مى شد. اما هيأت داوران به اين نتيجه رسيدند كه رشد فزاينده آثار منتشر شده نيازمند تخصصى تر شدن و تقسيم بندى جديدترى در چارچوب دو زير گروه كلان است.
در حال حاضر در چه رشته هايى از داوران غيرايرانى هم در انتخاب آثار برتر كمك گرفته ايد؟
بستگى به رشته موردنظر دارد. به عبارتى در حوزه علوم قرآنى، فقه و حديث با توجه به جايگاه والاى پژوهشگران ايرانى، ما از محققان كشورهاى ديگر دعوت به عمل نياورده ايم ولى در رشته هاى تاريخ اسلام، حكمت، جغرافياى اسلام و علوم و فنون برحسب تنوع رشته ها و به ويژه ميان رشته اى بودن برخى موضوعات از برخى از استادان ساير كشورها بهره لازم را گرفته ايم.
با توجه به برگزارى دوره هاى متعدد جايزه كتاب سال در راستاى تحقق اهداف موردنظر همچنان موفقيت حاصل كنيد؟
ما به اقتضاى وسع و امكاناتى كه در اختيار داريم در اين راستا تلاش كرده و به نظر مى رسد كه موفقيت لازم را كسب كرده ايم. نكته قابل توجه اين است كه محققان خارجى عمر خودشان را از آغاز فعاليت تحققاتى خود صرف پژوهش در رشته هاى خاصى مى كنند. به همين علت كسانى كه در سالهاى گذشته در جايزه جهانى كتاب سال، جايزه گرفته اند جزو بزرگان و فحول آن رشته تخصصى هستند. اما متأسفانه به علت آنكه نسل جديدى از پژوهشگران در شكل بايسته، جايگزين آنها نشده ممكن است در دهه هاى آينده با دگرگونى هاى ناخواسته اى مواجه شويم.
به خاطر تبليغات منفى برخى رسانه ها و دولت ها چنين چالشى به وجود آمده است؟
اين مسأله كاملاً سياسى نيست، بلكه مسائل مختلفى باعث شده اين وضعيت به وجود بيايد. چون اگر صرفاً جنبه سياسى باشد باعث مى شود كه مطالعه در يك حوزه خاص و در يك مقطع به شدت افزايش پيدا كند. اما اين مطالعات، تحقيقات دقيق و ماندگارى را رقم نمى زند. منظور من از مطالعات ماندگار اين است كه يك تحقيق بتواند ساليان سال به عنوان منبع و مرجع مورد استناد پژوهشگران بى طرف و حقيقت جو قرار گيرد.
از ديد شما، شكل بايسته پژوهشگرى در زمينه مطالعات اسلامى و ايرانى چگونه است؟
ما در حال حاضر با بحران هاى متعددى روبرو هستيم. از جمله اينكه چالش بين غرب و شرق به وجود آمده است و غرب تمايل به نمايان شدن چهره و سيماى واقعى اسلام و ايران را ندارد.
علاوه بر اين، با توجه به دگرگونى هاى سياسى آسياى اسلامى كه طى ۱۰۰ سال اخير رخ داده و كشورهاى متعدد و جديدالتأسيسى شكل گرفته اند گروهى قصد دارند هويت هاى كلان تمدنى و فرهنگى اين سرزمين و منطقه پهناور را با نگاهى سطحى و كوته بينانه در ظرف كوچك جغرافياى سياسى كنونى كشور خود بجويند. شايد نمونه قابل توجه، شخصيت مولانا جلال الدين رومى و يا بلخى است. مولانا متعلق به كل هويت جهان ايرانى و اسلامى است و آنقدر بزرگ است كه متعلق به همگان و تمامى ادوار زمانى مى باشد. اما عده اى كوته بين براى ساخت هويت هاى جغرافياهاى سياسى كوچك سعى مى كنند اين يا آن انسان بزرگ را صرفاً جزو داشته هاى خود دانسته و براى دستيابى به اين هدف، يا پژوهشگر مى خرند و يا مى سازند.
به هر علت، امپراتورى عثمانى در دهه هاى پيشين تجزيه شده و كشورهاى متعدد اسلامى سربرآوردند و ظاهراً مقوله اتحاد اين كشورها هم منتفى است. پيگيرى اهداف كشورى با آن هدف متعالى و آرمانى ايجاد تناقض مى كند و به نظرمى رسد اين موضوع نگران كننده جلوه كند؟
دولت هاى آسياى اسلامى و جهان اسلام بايد بپذيرند كه تمدن اسلامى، تمدنى است تعريف شده و براساس كثرت درعين وحدت و وحدت درعين كثرت. هرگونه تخطى از آن هم به تناقض گويى درتعريف هويت مى انجامد.
به همين علت است كه اشاره كردم ازجمله مهمترين اهداف جايزه جهانى كتاب سال اين است كه پژوهشگرى كه آثارش به مرحله داورى راه مى يابد نه كم بين، دوبين و كج بين است، بلكه تلاش او نماياندن آن بوده كه هستيم.
آيا پذيرش دانشجويان خارجى در دانشگاههاى ايران مى تواند مشكل كمبود پژوهشگر در عرصه مطالعات اسلامى و ايرانى را جبران كند؟
بله؛ اما گزينش دانشجو نبايستى صرفاً از بين مسلمانان كشورهاى ديگر انجام بشود، بلكه بايد به دانشجويانى كه علاقه مند به ايران بوده و ضمناً افراد خوش استعدادى هم هستند اجازه داد به تحقيق درحوزه ايران و اسلام بپردازند و ما هم بايستى زمينه هاى تحقيق و تحصيل مطلوب تا سطوح عالى دانشگاهى را براى آنها فراهم آوريم.
رسانه هاى كشورهاى غربى با استناد به موضوع حقوق بشرى آزادى بيان استدلال مى كنند در قالب نظام لاييك مى توان به نقد هر عقيده و نظام فكرى پرداخت.
آيا با تأسيس و بنيانگذارى نهادهايى از قبيل جايزه جهانى كتاب سال مى توان به نحو سازنده اى به مباحث انتقادى و تشكيك هاى پيش آمده پاسخ داد؟
به هرحالت، اينكه ما به ديگران بگوييم خوب ببينيد اين نيازمند يك مديريت بافعاليت چندمنظوره است. ممكن است بسيارى از اين موارد ناشى از اين باشد كه شناخت كافى و لازم نسبت به ايران و اسلام در آن كشورها وجودنداشته باشد.
در اين صورت بايد دستگاه هدايت كننده اى باشد كه به اصطلاح جهل زدايى كند و زمينه معرفت و شناخت را براى پژوهشگران مهياسازد.
دراين خصوص چندين كار مى توان انجام داد. اول اينكه از مراكز مطالعاتى و تحقيقاتى خارج از كشور به صورت عقلايى حمايت كنيم و زمينه را براى ارتباط مستقيم و مستمر بين دانشگاهها و مراكز آكادميك داخلى كشور با مراكز مطالعاتى، تحقيقاتى و آكادميك فراهم آوريم و يا زمينه حضور آنها را در عرصه پژوهش و آموزش و يا كارهاى مشترك علمى با مراكز داخلى كشور آماده كنيم.
الآن مراكز متعدد اروپايى در تركيه و كشورهاى عربى فعاليت مى كنند. ما هم اگر اقدامات مشابهى انجام دهيم به نتيجه مطلوب مى رسيم. ما حتى مى توانيم فضاى مساعدى را براى دست يافتن پژوهشگران خارجى به يك نگاه تحقيقى بى طرفانه و مستقل به وجود بياوريم.
البته چنين كارى مى تواند ازنظر امنيتى خطرناك باشد و باقطعيت مى توان گفت كه اين تهديد انكارناپذير است ولى مى توان به گونه اى اين ارتباطات و مراودات فرهنگى را مديريت كرد كه بتوان از اين تعامل هم سود برد. الآن برخى از مراكز پژوهشى در كشورهاى عربى فعالند و يا حتى برخى از كشورهاى عربى ممكن است از پژوهشگران غربى حمايت مالى زيادى به عمل آورند تا آنها اصطلاح جعلى خاصى را به جاى نام خليج فارس رواج دهند.
ممكن است ما بتوانيم بگوييم پژوهشگران نيت هاى پاكى داشته باشيد و واقعيت ها را ببينيد ولى براى اين كار هم بايد هزينه هايى را تقبل كنيم. دراينجا بحث صرفه جويى را نمى توان به ميان آورد.
چون فعاليت هايى را ازطريق انجام تحقيق مى توان پيش برد كه با هزينه هاى كلان نظامى هم شايد قابل تحقق نباشد. در چنين وضعيتى همين كارهاى تحقيقى مى تواند پشتوانه امنيت كشور شود.
ما مى توانيم به گونه اى عقلايى و منطقى با مراكز سياسى، اقتصادى، فرهنگى و علمى جهان در تماس باشيم و باعث شويم تصوير يكپارچه و مناسب از ايران و اسلام را منعكس كنيم.
ما در حال حاضر مراكز متعدد تحقيقاتى مثل بنياد ايران شناسى و دايرة المعارف بزرگ اسلامى را تأسيس كرده ايم كه درحوزه هاى تمدنى اسلامى و ايران مى توانند فعاليت هاى گسترده اى انجام دهند. اعتبارات مالى اين مراكز هم نسبتاً كم نيست ولى آنچه كه مهم است مديريت هماهنگ اين مراكز مى باشد و با ايجاد هماهنگى لازم بين اين مراكز مى توان اهداف دلخواه را تحقق بخشيد.
به اعتقاد شما برگزارى ساليانه جايزه جهانى كتاب سال از سوى ايران مى تواند تاحدزيادى اسلام هراسى رايج در غرب و تبليغات منفى عليه ايران را خنثى كند؟
دنياى رسانه اى امروز، دنياى استفاده از ابزارهاى مختلف شده و رسانه هاى ديدارى، شنيدارى و اينترنت و درحوزه نوشتارى هم نشريات روزانه و هفتگى و ماهنامه و نشريات ادارى وجوددارند.
اما برترين و ماندگارترين آنها كتاب است.عموماً هركتابى كه ازسوى ناشرى معتبر چاپ مى شود براى سالها و حتى دهه هاى متمادى به عنوان مرجع علمى مورداستفاده قرارمى گيرد.
به همين جهت توجه كردن به چنين حوزه اى مى تواند مهمترين زمينه را براى توليد انديشه ها و آثار ماندگار فراهم كند. اما بايد توجه داشت كه درجنگ بين غرب و شرق اين رسانه ها هستند كه افكارساز هستند و تأثير آنها در زندگى روزمره هم انكارناپذيراست.