احمدرضا دالوند

فريده تطهيرى مقدم، متولد ۱۳۳۴ تهران، تحصيلات دانشگاهى اش را بين سال هاى ۱۳۵۳ تا ،۱۳۵۷ در دانشكده هنرهاى زيبا، دانشگاه تهران گذراند. اما در نيمه دهه ۶۰ بود كه زندگى هنرى او متحول شد. خودش مى گويد: «از سال ۱۳۶۶ قدم در راهى گذاشتم كه قدم به قدم مسيرم روشن تر شد. هميشه آرزو داشتم هنر سرزمين ام را بهتر بشناسم، زمانى كه نمى دانستم هنر ايران چيست، از نادانى خود خجالت مى كشيدم. ولى امروز مى دانم كه گام در راهى گذاشته ام به قدمت تمدن بشر و به وسعتى بسيار فراخ تر از جغرافياى فلات ايران و اين گنجى است كه هرگز تمام نمى شود و هر ايرانى و غيرايرانى مى تواند نيازى از آن برگيرد».
اين ويژگى فرهنگ هاى كهن است، چرا كه دستاورد تجارب و خلاقيت بشر است. فريده مقدم اضافه مى كند: «همواره مى توانم سر به دامان هنر اين مرز و بوم بگذارم و در دامانش ببالم و آثارى به وجود آورم كه فقط تكرار گذشته نباشد، ولى هويتى عميقاً ايرانى داشته باشد و ارمغانى باشد براى انسان امروز».
او در «سفالينه هاى حجمى» تجارب متنوعى را از سر گذرانده است:
۱) مجموعه «چهل حوض نقاشى».
۲) مجموعه «سرو آزاد».
۳) مجموعه «مرغ و ماهى».
۴) مرور بر آثار نقاشى ايرانى و نقش آفرينى بر «بوم خاك».
- اولين حوض نقاشى اش را در سال ۱۳۷۴ به تصوير كشيد. با زمزمه اين شعر آشنا: گنجشككه اشى مشى ‎/ روى بوم ما مشى ‎/ بارون مياد خيس مى شى ‎/ برف مياد گوله مى شى ‎/ مى افتى تو حوض نقاشى ...
آب در حوض خانه هاى ما، نماد و تجلى پاكى، سرزندگى و آبادانى بوده است و پيرامون حوض، باغ و باغچه و بر فراز آن فيروزه لاجورد آسمان با پرندگانش، و دورترها، ابرها...
زندگى جارى در سايه درخت، كنار حوض پر ماهى، زير فيروزه آسمان، حياط خانه، تجلى حيات بهشتى...
حيات خانه، بهشت كوچك هر خانه، ... بهشت كوچك بچه هاى ما كجاست؟
- در مجموعه «سرو آزاد»، فريده مقدم به مفاهيم استعارى «سرو» توجه ويژه اى نشان مى دهد. «سرو» به عنوان نماد و تجلى روح آزاد و جاودانه، مورد ستايش و احترام و تقدس بوده است و در زبان شعر براى بيان و رساندن حس زيبايى، راست قامتى و استوارى به كار رفته است.
- در مجموعه «مرغ و ماهى»، فريده مقدم با اين انديشه كه در آب پاك ماهى مى تواند زندگى كند و در آسمان پاك مرغ مى تواند زندگى كند... مى گويد: «خواب نرم مرغ و ماهى را بر هم نزنيم تا كودكانمان آسوده تر بخوابند».
نقاشى ايرانى كه در غرب اصطلاحاً «مينياتور» خوانده مى شود با خصوصياتى چون «پرداز»، «تزئين» و «دقت در جزئيات» شناخته مى شود.
ولى هيچ گاه فقط به واسطه اين خصوصيات نمى توان همه ابعاد اين هنر را توضيح داد. آنچه بيش از هر چيز، اين هنر را متمايز مى كند، «قدرت روايت» آن است كه بى ترديد يكى از بهترين شيوه هاى روايت در نقاشى جهان به حساب مى آيد.
تلفيق چند فضاى مختلف در يك صفحه به گونه اى كه ضمن جداسازى بصرى تصاوير، تلفيق و تركيبى ايده آل به وجود مى آورد. تركيبى كه هم به زيبايى ظاهر تأكيد دارد و هم به تقويت عنصر روايت يارى مى رساند.
هنرهاى سنتى ايران، هنرهايى اصيل و مردمى هستند كه از فطرت پاك مردم نشأت گرفته و از ديرباز در تمام شؤون زندگى مردم رسوخ كرده و با فرهنگ مردم عجين شده است. اين هنرها در طول تاريخ، همپاى تحولات جامعه ايرانى متحول شده اند.
سفال سازان ايرانى از ديرباز، به انواع روش هاى تزئين ظروف سفالى آشنايى داشته و مقدار زياد ظروف سفالى كه در تمام نقاط ايران پيدا شده، تنوع طرح و رنگ اين هنرمندان را به فراخور موقعيت اقليمى و فرهنگى نشان مى دهد. مرسوم چنين بوده كه ظروف سفالى عالى براى ثروتمندان و درباريان و بقيه انواع سفال براى طبقات معمولى و روستاييان ساخته مى شده است.
ولى حتى سفال هاى متعلق به روستاييان و طبقات معمولى جامعه نيز داراى خواص تزئينى زيادى بوده است.
لعاب كارى و ميناكارى براى اجناس عالى به كار مى رفت و هرجا كه چنين سفال هايى پيدا شده، در واقع محل سكونت اشراف و درباريان را مشخص مى سازد.
ارزش هنرى و صنعتى سفال به دو عامل بستگى دارد: برخى از ظروف سفال براساس «طرح» نقش شده بر روى آن ارزش گذارى مى شوند و برخى ديگر بر مبناى «رنگ آميزى» به كار رفته بر روى ظرف سنجيده مى شوند.
اغلب قطعاتى كه داراى زيباترين طرح هاى تزئينى هستند، بسيار ساده ساخته شده اند و اين هنرى بود كه سفال سازان ايران به نحو احسن از آن بهره مى گرفتند. گاهى تزئين يك ظرف فقط عبارت بود از كتيبه اى به خط كوفى كه دور يا وسط ظرف نقش مى شد.
تزئين ممكن است بر روى ظرف «افزوده» شود و يا «كنده» شود. گاه نقش را جداگانه «قالب زده»، سپس بر سفال موردنظر قرار مى دهند. اما اغلب روى بدنه ظرف «نقاشى» مى شود. نقاشى با يك يا چند رنگ به دو صورت:
الف) روى لعاب، ب) زير لعاب.
به طور كلى مى توان گفت، ظروف سفالى داراى لعاب جلادار در ايران به دو دسته تقسيم مى شده اند:
۱) آنهايى كه اسلوب كاملاً ايرانى دارند.
۲) آنهايى كه عناصر ايرانى و عراقى در آنها مشترك است.
دسته اى كه اسلوب كاملاً ايرانى دارند، داراى تزئيناتى مثل: اشكال انسان و حيوان و پرنده و اشكال نباتى و نوشته به خط كوفى هستند. (سفال هايى با تصوير خرگوش دونده يا نقش غزال و كتيبه اى به خط كوفى، مربوط به «رى» كه هم اكنون در موزه متروپوليتن نگهدارى مى شود).
از آنجا كه اين نوع سفال منقوش به اشكال انسانى يا حيوانى در سامره و ساير نقاط عراق و يا ممالك عربى پيدا نشده است، مى توان گفت اين نوع ظروف سفالى منحصراً به ايران مربوط مى شوند.
فريده مقدم (با امضاى فريدم) كه در كار با سفال دو دهه تجربه اندوزى كرده است، واژگان تصويرى خود را از گنج گسترده نياكانمان بر اين خاك برمى گزيند، او ممكن است نقشمايه دلخواهش را از كتاب نگارى، معمارى، آجركارى، گليم، ديوار نگاره ها، ... برگزيند. اما اين اصل را باور دارد كه نقشمايه بايد با ماده اى كه با آن شكل مى گيرد، همخوان شود.
شايد وجه تمايز فريده تطهيرى مقدم با بسيارى از هنرمندانى كه دل در گرو هنر ملى و نگارگرى ايرانى دارند، در اين نكته باشد كه او همه آنچه را كه از هنرهاى ايرانى به عنوان نقشمايه به كار مى گيرد، به زبان خاك برمى گرداند.
فريده مقدم، هنگامى كه قلم مو و رنگ و كاغذ در دست دارد، با زبان قلم مو بر سطح دو بعدى كاغذ به كار مى پردازد. اما كار بر «بوم خاك» و در قالب اشياى كاربردى كه سه بعدى هستند، قواعد خاص خود را مى طلبد كه او طى دو دهه كار و مطالعه به تدوين اين قواعد در دو مؤلفه: تحقيق نظرى و كار عملى مشغول بوده است.
فريده تطهيرى مقدم، در اين نمايشگاه ۴۰ بشقاب را كه در واقع «بوم نقاشى» او محسوب مى شوند، در معرض تماشاى عموم گذاشته است. نقشمايه هاى به كار رفته در اين ۴۰ اثر، متأثر از آثار پيش از تاريخ تا قبل از قاجاريه است. او در اين نمايشگاه، گوشه چشمى به سفال سلجوقى (مكتب بغداد)، سفالينه هاى نيشابور و سفال سلطان آباد نيز داشته است.