سعيده عليپو
مكان؛ يكى از خانه هاى ويلايى شمال شهر... زمان؛ غروب روز آدينه به گمانم... هر كدام از چهره هاى رنگ پريده و مضطرب گوشه اى از اتاق روى مبلمان نرم صاحبخانه تكيه داده اند و چشم دوخته اند به چشمها و لبهاى مردى كه مدعى است، با تمركز ذهن را مى خواند.
و تو بيشتر دلت مى خواهد چشمهايت را ببندى تا مبادا مكنونات ذهنى ات لو برود و از سوى ديگر اين وسوسه رهايت نمى كند كه بالاخره بدانى مرد راست مى گويد يا نه؟!
يكى از سكانس هاى فيلم «هشت و نيم»، فلينى مى آيد توى ذهن، وقتى مرد پيشگو از «گوئيدو» كه نقشش را «مارچلو ماسترويانى» ايفا مى كند، مى خواهد تا به چيزى فكر كند و او فكرش را بر روى تخته سياه جلوى رويش بيندازد و مرد پيشگو روى تخته سياه مى نويسد؛ «آسا... ميسى... ماسه...» و بعد از تأييد «گوئيدو» در كودكى اش از خواب مى پرد و فرياد مى زند: «آسا... ميسى... ماسه».
حتى فكر كردن به اين موضوع كه اگر هميشه ذهن به همين راحتى كه «فلينى» تصويرش كرد، خوانده مى شد، چه دنياى رعب آورى داشتيم؛ آن وقتى كه توى ذهن و تخيلت هم از شر غريبه ها در امان نباشى و فضاهاى كابوس وار داستانهاى كافكا، در بدترين موقعيت ها گلويت را بچسبد و رهايت نكند...
اما هيچ كدام از اين اتفاق ها نمى افتد، چرا كه مرد بيش از اينكه دوست داشته باشد تا در خصوص مكنونات ذهنى افراد حاضر در جلسه صحبت كند از شاهكارهاى خودش مى گويد؛ از اينكه مدت كوتاهى است از اروپاى شرقى سر از ايران درآورده، از اينكه شغل اصلى اش در زمانى كه هنوز كشورى به نام شوروى وجود خارجى داشت، خواندن ذهن افرادى بود كه به انگ جاسوسى عليه شوروى دستگير مى شدند و...
كمى از آشفتگى كه پيامد اين شبهه بود كه نكند ذهن خوانده شود و دستها جلوى هم باز شود، فرو مى نشيند، اما اخم ها به هم گره مى خورد، چرا كه به نظر مى رسد اين بار هم چيزى از اين همه ادعا نصيب شاگردان نخواهد شد.
لابد نام «مديتيشن»، «ريكى»، «يوگا»، «تمركز»، «هيپنوتيزم» و غيره زياد به گوش و چشمتان خورده باشد و احتمالاً اين نامهاى اغواكننده هر كسى را براى يك بار در عمرش به اين صرافت انداخته كه براى آگاهى از اين علوم ماوراءالطبيعه اقدامى هر چند كوچك داشته باشد؛ آنقدر كه حتى آگهى و تبليغات آن هم در تيراژ فراوان نشريات و در و ديوارهاى ناهمگون اين شهر را مزين كرده است. «آموزش مديتيشن در ۱۰ جلسه»، «فقط با ۵۰ هزار تومان هيپنوتيزم كنيد...»، «ريلكسيشن، مديتيشن، يوگا، ريكى... با استادان مجرب تحت تعاليم ساى باباى هند».
ناصرى مسؤول ثبت نام يكى از كلاسهاى مديتيشن كه فكر مى كند ذهنيت من عليه آن چيزى است كه او هر روز برايش صبح ها از خواب برمى خيزد، مى گويد، البته اگر به كارى يقين نداشته باشيد، مطمئن باشيد كه به نتيجه هم نمى رسيد، اما خيلى ها آمده اند و از اين دوره هاى مديتيشن نتيجه هم گرفته اند؛ مشكلاتى مثل استرس زياد، ميگرن، خجالتى بودن، مشكلات جنسى و غيره. خلاصه خستگى هاى زندگى شهرنشينى آدمها را وامى دارد كه كارى صورت دهند و به نظر من كه اهل مديتيشن هم هستم اين بهترين راه براى فرار از زندگى ناآرام شهرى است؛ پناه بردن به آرامش درونى.»
حميد از شاگردان قديمى دوره هاى مديتيشن است. او مى گويد: «در آن زمان ما با پرداخت ۴۰ هزار تومان در ۲۰ جلسه مديتيشن را  آموزش مى ديديم.»
اما در حال حاضر نرخ اين كلاسها بين ۱۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان متغير است و ادامه مى دهد: آن زمان شاگردى در كلاس ما بود كه مدعى بود مى تواند ذهن را بخواند، اولش كسى باور نمى كرد اما با چند موردى كه مطرح كرد تقريباً همه به اين اطمينان رسيديم كه او توانايى شگرفى دارد. راستش را بخواهيد ترسى بر ما حاكم بود؛ اينكه خصوصى ترين موارد انسان كه همان ذهنيات و تخيلات است براى ديگر آدمها شفاف باشد.
آن وقت است كه حس مى كنى ذهنيت هم حكم يك آكواريوم را پيدا كرده كه در فعل و انفعالات آن هم بايد مغلوب جامعه و زندگى اجتماعى باشى. در اين فضا هيچ گوشه دنجى به اسم فكر كردن وجود ندارد.
جلسه اول كلاس رايگان است. همين لغت رايگان كافى است كه اين تكاپو را در تو تشديد كند كه براى يك بار هم كه شده سرى به اين كلاسها بزنى. حميد براى چندمين بار است كه در اين كلاسها شركت مى كند و مى گويد: راستش به مقوله مديتيشن اعتقاد دارم و مى دانم خيلى از بيمارى هاى روحى و جسمى را مى شود از اين طريق درمان كرد، اما وقتى اسم كلاس و هزينه هاى فلان و بهمان به ميان مى آيد، آدم حس خوبى درباره اين مقوله پيدا نمى كند. مثلاً در حوزه يوگا، مديتيشن و... تعداد زيادى كتاب چاپ شده است كه اكثر آنها هم از اعتبار آموزشى لازم برخوردار نيستند.
حميد مى گويد: در زمانى كه براى كنكور درس مى خواندم از اين طريق توانستم سيالى ذهنم را كنترل كنم و تمركزم را به شدت بالا ببرم.
و از حرفهايش حس مى كنى كه بايد ديكتاتورى ذهنى به تو القا شود. البته توى كلاسهاى مديتيشن و هيپنوتيزم بيش از هر رشته ديگرى دانشجويان روانشناسى فراوان هستند. يكى شان كه در همين كلاسها شركت مى كند مى گويد: آموزش اينها به ما حكم زبان انگليسى به دانشجوى رشته زبان را دارد، چون كمك فراوانى به درمان بيماريهاى روحى و روانى مى كند.
نسترن يك سالى است كه در حوزه مديتيشن و ريكى فعال است، از اينكه توانسته با استفاده از اين مقوله به توفيقاتى برسد به خود افتخار مى كند و آن را بهترين هديه خداوند به خودش مى داند. مى گويد براى گذران دوره ابتدايى مديتيشن ۱۲۰ هزار تومان پرداخت كرده است و ادامه مى دهد: تمرينات مديتيشن ثابت است يكسرى كارهاى تكرارى است كه دائماً بايد آن را تكرار كرد. ما از طريق روش هندى كه زير نظر «ساى بابا» است تعليم مى بينيم و ذكرهاى مختلف هندى را تكرار مى كنيم و يكى از ذكرها را مى گويد كه لغاتش به نظر بسيار عجيب و غريب مى رسد؛ «اوم... شيرى... سام... ناماها...» و وقتى در مورد معناى اين لغات از او مى پرسم من و منى مى كند و مى گويد: «معنى اين لغات خيلى مهم نيست، فركانس و انرژى كه از اين ذكرها به گوش آدم مى رسد، تأثيرى دارد كه در معناى كلمات نهفته نيست...» از جملات آخرى كه مى گويد سردرنمى آورم و كلمات را بدون معنا تصور مى كنم و فكر مى كنم لابد اين هم نوعى از ادبيات مدرن است.
TM هم يكى از همان روشهايى است كه اساتيد مربوط به مديتيشن از آن با عنوان شيرجه زدن به عمق ذهن نام مى برند. چاكرا درمانى و... هم از راههايى است كه به سكوت درونى كمك شايانى مى كند.
اما نسترن با اينكه به مباحث مديتيشن بسيار علاقه مند است و از آن به مثبت بودن ياد مى كند مى گويد: من خودم به «ساى بابا» و «اشو» كه از رهبران اين روشها هستند ارادت زيادى دارم، اما خيلى ها از اين راه دكان و بازار راه انداخته اند و ذهن ها را منحرف مى كنند. حتى بعضى از اين افراد در روشهاى نامناسبى مثل مسائل اخلاقى و سوءاستفاده هاى نامناسب هم استفاده مى كنند.
اما ادامه مى دهد: تكنيك هايى مثل تنفس و ريلكسيشن مى تواند خيلى از درد و رنج ها را از آدم دور كند.
حتى شمارى از ورزشكاران ورزشهاى سنگين نيز براى انجام حركات ورزشى خود از مديتيشن بهره مى برند.
اما به غير از مديتيشن كه از مكاتب هندى رايج در ايران است در مكاتب عرفانى ايران هم به نوعى مديتيشن با عنوان هاى ديگرى وجود دارد كه كمتر به آنها توجه مى شود. از اين جمله تصوف و ذكرهاى مربوط به آن كه در ميان صوفى ها رايج است را مى توان نام برد.
مجد كه از ۱۵ سال پيش در خصوص مديتيشن فعال است، مى گويد: متأسفانه عده اى از طريق كلاسهاى مديتيشن دست به كارهاى غيراخلاقى مى زنند و اينها نشان مى دهند كه مديتيشن در حال حاضر بيشتر تجارى شده است تا آن آرامش روانى كه بايد از آن انتظار داشت.
توى اتاق همه دور هم نشسته ايم و به چشم ها و بينى مرد كه قيافه افراد اهل اروپاى شرقى را تداعى مى كند چشم دوخته ايم. بعد از اينكه مرد از توانايى هاى خود در خصوص مديتيشن و هيپنوتيزم مى گويد، در خصوص سه دوره ازكلاسهايش حرف مى زند. اينكه مرحله اول؛ مربوط به ريلكسيشن ، مرحله دوم مربوط به هاله بينى و مرحله سوم مربوط به مسائل ديگر است، مى گويد و در انتها از قيمت سرسام آور كلاسهايش كه ۲۵۰ هزار تومان هزينه در بردارد. حالا كم كم در چهره مضطرب اين آدمها مى شود عصبانيت را ديد، انگار من هم مى توانم به راحتى ذهن اين آدمها را بخوانم كه با خود فكر مى كنند: «اين بار هم مثل دفعات قبل فايده ندارد...»

در گذشته نه چندان دور، پايين بودن فشار خون افرادى كه تمرينات بلندمدت مديتيشن را انجام مى دادند، پزشكان را متحير مى كرد اما دليل قانع كننده اى براى آن پيدا نشده بود. گرچه نتيجه تمرين ها براى افراد علاقه مند به مديتيشن متفاوت بود اما محققان را بر آن داشت، بيش از گذشته مديتيشن را جدى بگيرند.
پژوهشگران دانشگاه علوم پزشكى و روانشناسى مديسون ايالات متحده گروه چهل و يك نفرى از داوطلبان را گرد هم آورده، بيست و يك نفر را در يك دوره كلاس هاى مديتيشن شركت دادند. بيست و پنج تمرين مديتيشن در يك دوره يك هفته اى و هفت ساعت در روز.
علاوه بر اينها، تمريناتى نيز به عنوان تكليف خانه تعيين شد. بيست نفر باقيمانده، از تمرينات كلاس محروم ماندند و تنها واكنش ها و روند طبيعى بدنشان به مدت يك هفته تحت كنترل قرار گرفت.
نتايج بسيار شگفت انگيز بود. تمرينات مديتيشن، به طور گسترده اى فشار خون شركت كنندگان كلاس را پايين آورده بود.
پژوهشگران، پرسشنامه هايى را در اختيار شركت كنندگان قرار دادند تا علت اختلاف در نتايج به دست آورده را پيدا كنند. مهمترين عامل در انجام دادن درست تمرينات تمركز است بررسى پرسشنامه ها نشان داد آنهايى كه تمركز كمترى در اجراى تمرينات بر خرج داده اند نتايج ضعيف ترين گرفته اند.
عده اى عنوان كردند نمى توانستند ساعت ها روى صندلى بنشينند و تمركز خوبى داشته باشند. علاوه بر آن مورد عجيب ديگرى نيز به دست آمد. تنفس صحيح در رسيدن به ترمز درست بسيار مؤثر است.
امروزه دانشمندان ايمان دارند مديتيشن به سلامت قلب كمك مى كند. مطالعات نشان داده افراد مضطرب بيش از سايرين در معرض بيمارى هاى قلبى و عروقى هستند. تمرين هاى مديتيشن نقش بسيار مهمى در آرام كردن روان و كاهش استرس دارد.
تمرين هاى فكرى مديتيشن، باعث باز شدن رگ هاى خونى شده، جريان خون را افزايش مى دهد و اكسيژن رسانى به سلول هاى عصبى آسان تر مى شود. علاوه بر اينكه به همين شيوه فشار خون نيز پايين مى آيد.
اين تمرين ها در كاهش بدبينى نيز مؤثر است. گرچه دانشمندان هنوز دليلش را نمى دانند اما حدس مى زنند اين كاهش، به علت بهتر شدن احساس فرد نسبت به خودش و قابليت ها و توانايى هاى اوست. به همين دليل از نظر آنها مديتيشن مى تواند در روانكاوى و درمان بسيارى از بيمارى هاى روانى و افسردگى به كار گرفته شود.
دانشگاه هاى بريتانيا و ايالات متحده در پژوهش هاى ديگرى از تأثير تمرينات مديتيشن بر افزايش حافظه خبر داده اند كه گواه آن است، تمرين هاى بلندمدت مديتيشن، براى همه انسان ها مفيد و انجام آن براى برخى افراد بسيار ضرورى است.
پژوهشگران وقت مى خواهند. مديتيشن هنوز جاى كار بسيارى دارد و حوزه آن بسيار گسترده و پيچيده است. اطلاعات بيشتر از اين تمرين فكرى، به پيدا كردن فوايد آن در درمان بيمارى ها كمك خواهد كرد.
كسى چه مى داند. شايد چاره مقابله با اچ.آى.وى، آنفلوآنزاهاى همه جورى و سرطان را هم بايد در خود انسان ها جست وجو كرد، جايى در ذهن!