- مهدى رهبر باستانشناس و كاوشگر
متولد ۱۳۱۴ سمنان
- تحصيلات ابتدايى و متوسطه در سمنان و سارى - اشتغال به معلمى در آموزش و پرورش ۱۳۳۶
- اخذ رتبه اول باستان شناسى دانشگاه تهران ۱۳۴۸
- تحصيل در سطوح عالى باستان شناسى در دانشگاه آتن به مدت ۳ سال و تحت نظر پروفسور كندولئن و نيمه كاره رها كردن آن
- شروع به كار در مركز باستان شناسى ايران ۱۳۵۳
- استاد دانشگاههاى تهران، ميراث فرهنگى ، پرديس ، هنر (تهران) و...
- دستيارى پروفسور «كايلريانگ» در پروژه باستانشناسى منطقه كنگاور ۱۳۵۳
- دستيارى پروفسور «ادوارد كيل » در پروژه كاوش در قلعه يزدگرد كرمانشاه
- كاوش در محوطه سنگ چخماق سمنان به اتفاق پروفسور ماسولا ۱۳۵۴
- كاوش در شوش به سرپرستى ژان پرو
- سرپرست هيأت كاوش صدها پروژه باستان شناسى در دوره معاصر كه از جمله آن مى توان به پروژه هاى معروفى چون چغازنبيل ، گتوند ، بنديان درگز، خورهه، رستوا و ... اشاره كرد.
برخى از تأليفات وى عبارتند از : يك كلاه خود عادى ، نمونه هايى از مظاهر اسات، كنارو در پيوند با تمدنهاى جنوب شرقى ايران، گورستان دوره هخامنشى ، كاوش هاى باستان شناسى بنديان، مرمت قلعه شوش ، معرفى نيايشگاه بنديان و مشكلات معمارى آن ، پژوهشى در باره يك مجسمه مرمرى يونانى مكشوفه از برازجان و ...
- حضور در مجامع بين المللى و سمينارهاى داخلى و خارجى
وقتى كه هيأت حفارى در سال ۱۳۷۳ كاوش هاى سنگينى را كه شبانه روز ادامه داشت در سايت باستانى «بنديان درگز» آغاز كرد هرگز كسى تصور نمى كرد كه روزى آثارى در اين منطقه كشف خواهند شد كه منحصر به فردترين مدارك مربوط به تاريخ دوره ساسانى را در تمام ايران و جهان تشكيل مى دهند. اما اين موضوع اتفاق افتاده بود و هدايت و رهبرى اين هيأت حفارى به عهده كسى جز «مهدى رهبر» نبود. سرپرست كاوش هاى بنديان در طول ده فصل كاوش، در هر فصل مدارك و اسناد جالب توجهى بدست آورده بود كه پرده از تاريخ گمشده ايران در اين مقطع زمانى (ساسانى) برمى داشت و واقعيات بسيارى را از آن سال ها آشكار مى ساخت.
ماجراى اين اكتشافات از زمانى آغاز شد كه در سال ۱۳۶۹ كشاورزان منطقه تصميم به تسطيح زمين هايشان گرفتند و به اين سبب با همكارى اداره كشاورزى اقدام به برداشتن تپه ها با لودر نمودند كه به قطعاتى از گچ برى ها برخورد كردند و سرنوشت چنين بود كه با جد و جهد مهدى رهبر و تيم تحت سرپرستى اش برگى مهم از تاريخ ايران سراز خاك برآورد.
آنچه از كاوش هاى مهدى رهبر وتيم تحت سرپرستى اش حاصل شد هسته مركزى بنايى است كه در حال حاضر تالارى با ابعاد ۸‎/۴۵ در ۱۰‎/۲۵ متر و اتاقها و راهرو هاى مربوط به آن از زير خاك خارج شده است. اين تالار داراى چهار ستون گچى شالى شكل زيباست كه سقف مسطح آن را نگه مى داشته اند. نقش هاى گچ برى شده يافت شده در تالار آتشكده «بنديان درگز» كه دور تا دور تالار را فرا گرفته اند متعلق به سال ۴۲۵ ميلادى و سلطنت بهرام پنجم پادشاه ساسانى است كه تداعى كننده جنگ تاريخى بهرام پنجم (گور) و هپتالى هاست كه در تاريخ طبرى از آن ياد شده است.
در تالارى كه توسط مهدى رهبر كشف شده، در مجاورت آتشكده بنديان داستان جنگ بهرام با هپتالى ها تصوير شده است. صحنه اول گچبرى در تالار صحنه شكارى است كه به نوعى اشاره به حيله بهرام براى حمله به هپتالى هاست. دونفر شكارچى با لباس ساسانى بر اسب سوار هستند و تيرى كه رها كرده اند بر ديوار نقش شده و در گوشه اى ديگر گوزنى به وسيله تير شكار شده است. تمامى اين آثار و ساير تصاوير بنا به گفته مهدى رهبر به اين دليل در تالار كنار آتشكده به نقش نشسته اند كه آتشكده ها نقش اطلاع رسانى نيز داشته اند و بدين سبب به مردم گفته مى شد كه ما بر دشمن پيروز شده ايم و چنين مطلبى در تاريخ طبرى نيز بازگو شده است كه زمانى كه بهرام بر پادشاه هپتالى پيروز شد به تمامى نقاط ايران اطلاع داد كه ما پيروز شده ايم.
از مهمترين دستاوردهاى كاوش هاى مهدى رهبر و تيمش در اين مجموعه كشف «برج خاموشى» است كه از مهمترين يافته هاى هيأت باستان شناسى در سال هاى اخير محسوب مى شود. مهدى رهبر در اين باره مى گويد: «تاكنون تصور مى شد زرتشتيان اجساد را در داخل دخمه هايى شبيه آنچه در يزد و كرمان ديده مى شود قرار مى دادند تا به وسيله پرنده ها و حيوانات درنده گوشت از بدن جسد جدا گردد. در صورتى كه بعيد به نظر مى رسد چنين كارى در دين زرتشت و دوره ساسانى رايج بوده باشد. كاوش ها نشان مى دهد برج خاموشى داراى تأسيسات تشريفاتى براى مردگان بوده است. اين برج به ارتفاع ۳متر و قطر ۲۰متر به صورت مدور بوده و داراى چند قسمت به عنوان انبار و محل قرارگيرى اشياى مراسم تدفين بوده و نيز محلى كه با داشتن چند سكو براى قرارگيرى جسد شخص مرده استفاده مى شده است. بعد از اتمام مراسم جسد را به حال خود مى گذاشتند و بعد از زائل شدن گوشت از بدن دوباره استخوان ها را در «استوانه» هايى كه به صورت خمره تهيه كرده بودند مى گذاشتند.»
از جمله يافته هاى مهم مهدى رهبر و تيم تحت سرپرستى اش در فصل دهم اين كاوش كه در تپه هاى منطقه انجام شده است، تالار تشريفاتى است كه در آن هشت جرز قرار گرفته اند. كشف اين تالار مهم تنها كار مهدى رهبر و تنها خدمت او به علم باستانشناسى ايران نيست. انجام دومين و سومين فصل كاوش در «خورهه محلات» به عنوان يكى از
سايت هاى مهم باستان شناسى در ايران كه در سال هاى ۱۳۵۵ و ۱۳۷۵ انجام شده است و همچنين انجام چهارمين و پنجمين فصل كاوش در همين محوطه در سال ۱۳۷۹ نيز از ديگر افتخارات مهدى رهبر و تيم تحت حمايت اوست. خورهه محلات به عنوان يكى از سايتهاى مهم باستان شناسى در ايران از محوطه هايى است كه نقش مهمى در كشف تاريخ باستان مناطق مركزى ايران دارد. محوطه خورهه شامل دو ستون سنگى به ارتفاع هفت متر با سرستون هاى حلقوى و حلزونى شكل و فضاهاى ايوان، پشت ايوان، مركب از فضايى بزرگ و شمارى از راهروها و اتاق هاى اطراف آن است. مهدى رهبر درباره اين سايت مى گويد: «با مشخص شدن بخش اعظم نقشه واقعى بنا و نيز كشف سكه اى از جنس مس به ضرب همدان با تصويرى از يك پادشاه اشكانى در يك رو و كماندارى در روى ديگر و نوشته هايى به خط يونانى متعلق به اوايل ميلاد و حدود ميانه دوره اشكانى اين بنا تنها بناى غيرمذهبى دوره اشكانى است كه در محدوده مرزهاى سياسى فعلى ايران از زير خاك بيرون شده است.»
از نظر مهدى رهبر: «كشف گچ برى هاى رنگى و غير رنگى ابزار كارى شده، شناسايى ۲ اتاق گچ برى شده با يك اتاق كوچك در انتهاى يك راهرو با سنگفرشى از «تراورتن تراش خورده» عالى و اتاق هايى با شومينه يا بخارى ديوارى از جمله يافته هاى اين فصل كاوش در خورهه بوده است. ظرفى فلزى از جنس مفرغ به شكل بخور دان نيز ۲بخش را شامل مى شود كه بواسطه فضاى بزرگ حيات مانند و اتاقى مسدود شده اند، از ديگر يافته هاى مهم اين سايت است.»
مستندسازى، نقشه بردارى كامل از تمامى بخشها و بخشهاى باقى مانده اين سايت و مشخص نمودن فرسودگى هاى اين بناى تاريخى تماماً توسط مهدى رهبر و تيم تحت سرپرستى اش انجام شده است. او مى گويد: «مرمت و شيوه مرمت بنا پس از تصويب شوراى حفاظتى قابل اجرا خواهد بود.»
از ديگر پروژه هاى مهمى كه توسط مهدى رهبر به سرانجام رسيده، كاوشهاى بسيار مهم انجام شده در شهر باستانى ۲هزار ساله «رستوا» است كه تيم تحت سرپرستى او موفق به كشف ۴قبر «اليمايى» و سكه هاى به جا مانده از اين دوره شده اند. شهر باستانى «رستوا» يك شهر «اليمايى» است كه در حدود يك كيلومترى شهرستان شوشتر قرار گرفته و ۳۰هزار مترمربع مساحت دارد. مهدى رهبر تمام كاوش هاى اين شهر را پى ريزى و دنبال كرده است و درباره اين پروژه و سايت مى گويد: «در روزهاى اول كاوشهاى جديدمان در اين شهر به ۴قبر اليمايى برخورد كرديم كه متعلق به چند نفر از افراد اليمايى بود و اشياى زيادى از اين قبور به دست آمده است كه از جنس مس هستند و در يك روى آنها تصوير پادشاه اليمايى و در روى ديگر آن تصويرى از يك الهه است و در بعضى سكه ها نيز خطوط نامنظمى وجود دارد. در يكى از تراشه هاى اين محوطه به سازه هاى آجرى برخورد كرديم كه تاكنون مشابه آن دراين شهر سابقه نداشته است. كمبود سوخت و مشكلات فراوان در تهيه آن موجب مى شده تهيه آجر و پخت آن در كوره كارى سخت و دشوار باشد. به همين دليل آجر تنها د ر بناهاى بسيار مهم به كار مى رفته است.» او معتقد است كه خط نوشته هاى روى سكه هاى مسى اليمايى به خط يونايى و يا به خط آرامى نوشته شده است.
مهدى رهبر از كشاورزان و مسؤولان منطقه گله مى كند و مى گويد: «كشاورزان با بلدوزر بخش اعظم اين شهر را مسطح كرده اند و ما تنها در نقاط بسيار محدودى مى توانيم كار حفارى خود را انجام دهيم. در واقع بسيارى از آثار باستانى اين شهر كه مى توانست اين شهر را براى ما روشن كند، اكنون كاملاً از بين رفته و قادر به بازيابى رازهاى اين شهر نيستيم.» نبايد فراموش كنيم كه تمدن اليمايى اجتماع كوچك شده تمدن عيلام است كه زير نفوذ اشكانيان زندگى مى كرده اند. اين حكومت كاملاً خودمختار بوده و از دولتهاى كوچك تشكيل شده است.
مهدى رهبر در سال ۱۳۱۴ شمسى در سمنان به دنيا آمد. او تحصيلات ابتدايى و دبيرستان اش را در سمنان گذراند و ادامه تحصيل را در دانشسراى كشاورزى سارى دنبال كرد. رهبر در سال ۱۳۳۶ با احراز رتبه اول از دانشسراى عالى فارغ التحصيل شد. با وجود آن كه در آن زمان شاگردان اول با هزينه دولت ادامه تحصيل مى دادند او به علل گوناگونى موفق به ادامه تحصيل نشد و در سال ۱۳۴۴ وارد دانشگاه تهران شد و در رشته باستان شناسى به ادامه تحصيل پرداخت.
مهدى رهبر در سال ۱۳۴۸ با احراز رتبه اول در رشته باستان شناسى دانشگاه تهران فارغ التحصيل شد و با بورسى كه دولت يونان در اختيار دانشگاه تهران قرار داده بود به آتن سفر كرد و مدت ۳ سال در دانشگاه آتن به تحصيل پرداخت. در دانشگاه آتن ، بنا به مقررات دانشگاههاى يونان موضوع «آكروتروهاى معابد يونانى در دوره كلاسيك و هلنستيك » را انتخاب كرد و به مدت ۳ سال در آتن زير نظر پروفسور «كندولئن» تحصيل كرد. او پيش از اتمام تحصيل مجبور به بازگشت به ايران شد ولى هرگز دوباره فرصتى براى بازگشت به يونان و اتمام تحصيلات عاليه اش برايش فراهم نشد.
سوابق ميدانى مهدى رهبر شامل سياهه مطولى از كارهاى ماندگار و جاودان است. بررسى باستان شناسى منطقه كنگاور به سرپرستى «كايلريانگ» در سال ،۱۳۵۳ كاوش در قلعه يزدگرد كرمانشاه (دو فصل) به سرپرستى «ادوارد كيل» در سالهاى ۵۴ - ،۱۳۵۳ كاوش در جزيره هرمز به اتفاق حسين بختيارى در سال ۱۳۵۵ ، كاوش در بيستون كرمانشاه ( سه فصل) ، سرپرست هيأت ارائه گزارش اين عمليات در سالهاى ۵۶ و ۵۵ - ۱۳۵۳ ، گمانه زنى در چشمه غلام ويس در استان كرمانشاه و سرپرستى هيأت كاوشگر در سال ۱۳۵۴ ، بررسى و گمانه زنى در محوطه باستانى خورهه استان مركزى ، تحت عنوان سرپرست هيأت ، سرپرستى هيأت كاوش و گمانه زنى در محوطه باستانى كنار در اسفندقد كرمان، سرپرستى هيأت كاوش در آرامگاههاى اليمايى گلدگ شوشتر طى چهار فصل و در سالهاى ۷۷ و ۶۹ ، ۶۶ - ،۱۳۶۵ بررسى و گمانه زنى در مسير جاده شوشتر به سليمان ، سرپرست هيأت ، ،۱۳۶۸ بررسى و گمانه زنى ميان آب شوشتر ، سرپرست هيأت در سال ۱۳۶۹ ، گمانه زنى در حسين آباد شوش در سال ۱۳۶۴ تحت عنوان سرپرست ، گمانه زنى در محوطه باستانى على آباد كتول در استان گلستان تحت عنوان سرپرست هيأت در سال ۱۳۶۰ ، ارائه گزارش تعيين حريم محوطه باستانى شوش و سرپرستى هيأت مذكور در سال ،۱۳۶۶ تعيين حريم و گمانه زنى تپه قزوين به عنوان سرپرست هيأت در سال ۱۳۶۲ ، گمانه زنى و بررسى غار اولين آوا در لرستان در سال ۱۳۶۸ تحت عنوان سرپرست ، سرپرست تيم گمانه زن در بردسير كرمان در سال ،۱۳۶۰ گمانه زنى و كاوش در شغاب بوشهر ، تحت عنوان سرپرست هيأت در سال ،۱۳۷۷ گمانه زنى و تعيين حريم چغازنبيل به عنوان سرپرست هيأتدر سال ،۱۳۷۵ كاوش دربنديان درگز به عنوان سرپرست هيأت بين سالهاى ۱۳۷۷ تا ،۱۳۷۹ تعيين حريم و گمانه زنى جاده كمربندى انديمشك در خوزستان ، سرپرست هيأت كاوش در محوطه باستانى آتشكوه در استان مركزى در سال ،۱۳۷۹ سرپرست هيأت كاوش در محوطه باستانى صالح داود خوزستان، مدير پروژه بزرگ شوش - هفت تپه - چغازنبيل طى سالهاى ۱۳۷۳ تا ،۱۳۷۷ سرپرست هيأت بررسى و گمانه زنى تپه گتوند در سال ۱۳۶۷ و ... از مهمترين و درخشانترين كارهاى مهدى رهبر است كه در كارنامه وى ثبت و ضبط است.
مهدى رهبر علاوه براين مدرس و استادى محبوب و معروف درميان دانشجويان است و در همايشها و كنگره هاى ملى و بين المللى متعددى براى عرضه نتايج مطالعات و پژوهشهاى باستان شناسى خود شركت نموده است كه پنجمين سمپوزيوم باستان شناسى ايران، هفتمين كنگره بين المللى باستانشناسى ا يران كه در سال ۱۹۷۶ در مونيخ انجام شد و ... از مهمترين آنها است.
مهدى رهبر گنجى است كه بايد پيش از اين و بيش از اين مورد توجه قرار مى گرفت. آيا ما قدر واقعى اين گوهر كم ادعا و پركار را دانسته ايم؟