فاطمه اميرى
اينجا ديوارها و لباسها سفيدند و سكوت حاكم است. فقط صداى نفسها به گوش مى رسد و گاهى هم صداى مربى كه به آرامى درباره حركات «آساناها» توضيح مى دهد. كف سالن روى ملحفه هاى سفيد دراز كشيده اند. چشم هايشان را بسته اند و آرام و عميق نفس مى كشند. درحالتى از خلسه، گويا به خواب رفته اند اما در حقيقت ذهن را براى مدت زمان كوتاهى هم كه شده به سكوت و آرامش واداشته اند. مربى مى گويد: يوگا هشت مرحله دارد: «آنچه نبايد انجام داد. آنچه بايد انجام داد. حركت هاى بدنى، كنترل نفس، كنترل حواس، تمركز، تعمق يا مراقبه و خوديافتگى.»
و به اين ترتيب اينجا سفرى آغاز مى شود. سفرى از روى نياز، درد، كشف معنا و شوق يافتن آرامش.

دوست داشتن تمام موجودات
روى ديوار يك كلاس آموزش يوگا روى تكه مقواى سفيدى نوشته شده كه اصل آموزش يوگا براين پند استوار است:«هيچ امكان ندارد كسى يوگى شود، اگر زياد بخورد يا كم بخورد. زياد بخوابد يا كم بخوابد.»
و چند سطر پايين تر اضافه شده: «كسى كه در عادت خوردن، خوابيدن، كاركردن و تفريح معتدل باشد، مى تواند به وسيله انجام يوگا تمام دردهاى مادى را از ميان ببرد.»
مردم زيادى هستند كه از دردهاى جسمانى، مشكلات روحى، تنش هاى عاطفى، بحران هاى خانوادگى و خلأهاى معنوى در رنجند و در جست وجوى راهى براى غلبه بر اين رنج ها و مشكلاتند. برخى شركت كنندگان كلاسهاى يوگا معتقدند با يوگا مى توانند بر اين تنش هاى روحى و مشكلات جسمانى غلبه كنند اما واقعاً تكنيك هاى يوگا تا چه حد قادرند آنها را در رسيدن به اين مقصود يارى كنند؟!
شمسى آذرنيوش معلم يوگاست و در عين حال كار مربيگرى بدنسازى را نيز در يك باشگاه ورزشى به عهده دارد. به عقيده او «يوگا فرصت شناخت انسان از خود و درونش را به وجود مى آورد و توانايى انجام هر كارى را به او مى دهد. ضمن آن كه به انسان كمك مى كند راه حل هاى درست و منطقى براى مشكلاتش بيابد.» ـ او پيش از انجام حركات آساناها از شاگردانش كه زنانى در سنين مختلف هستند مى خواهد خطى را تصور كنند كه در يك سوى آن تفكر مثبت در سوى ديگر تفكر منفى و حد وسط آن حالت خنثى قرار دارد. سپس توضيح مى دهد با انجام تكنيك هاى يوگا مى توان ذهن را در هنگام روبرويى با مشكلات، از قسمت خنثى به سمت راست اين خط كه تصور مثبت قرار دارد، هدايت كرد. در همين حركت ذهن به مثبت ديدن امور و جريانات است كه راه حل هاى متعددى براى روبرويى با مشكلات به نظر مى رسد. به قدرى كه مشكلى كه به نظر عظيم و حل نشدنى مى آمد، چنان كوچك و قابل حل مى شود كه تمام نگرانى ها را از وجود شخص عارى مى كند. اما كسانى كه قادر به كنترل ذهن خود و حركت دادن آن به سوى تفكر مثبت نيستند، عكس اين عمل را تجربه مى كنند. آنها معمولاً از قسمت خنثى در روى همان خط فرضى به سمت تفكر منفى حركت مى كنند و نه فقط راهى براى روبرويى منطقى و سازنده با مشكلات نمى يابند، بلكه احساس مى كنند هر لحظه زيربار مشكلات متعدد خميده تر و افسرده تر مى شوند. به عقيده شمسى آذرنيوش تفكر مثبت مهمترين ركن يوگاست: «اين كه فرد در اثر همين تفكر مثبت به يك صفا و خلوص درونى برسد. بدون چشمداشت به ديگران كمك كند، از نگرش صرف مادى به زندگى دست بكشد و همه موجودات را دوست داشته باشد و به آنها عشق بورزد.»
آهسته و پيوسته
مى رود امامزاده، سرش را مى چسباند به ضريح و يكريز اشك مى ريزد. نماز حاجتى هم مى خواند. بيرون كه مى آيد شمعى روشن مى كند و موقع بازگشت آنقدر احساس سبكى مى كند و آنقدر ذهنش روشن و اميدوارشده كه حس مى كند، هيچ نقطه تاريك و گره بسته اى در آن جايى ندارد. اين شيوه آرامش يافتن و سفر به درون را از مادرش ياد گرفته و او هم از مادرش و همين طور مى داند كه نسل به نسل هم ادامه خواهد داشت. اما تنوع در نياز، خواسته ها و مشكلات، تنوع در پاسخها و راه حل ها را نيز به همراه آورده است. بيشتر شدن تناقض هاى روحى و اقتصادى، افزايش مشكلات جسمى و اقتصادى، سردرگمى، دلشوره و نگرانى  اى را به همراه آورده كه سبب روى آوردن مردم به ويژه جوانان و زنان به يادگيرى تكنيك هايى نظير يوگا شده است.
شمسى آذرنيوش مربى يوگا مى گويد: «يوگا مجموعه اى از تكنيك هاى مشخص براى توسعه همه ابعاد وجودى يك فرد اعم از بعد جسمى، احساسى، فكرى و روحى است تا در نهايت فرد از خودشناسى به خداشناسى برسد و با تسلط بر نفس و ارتباط قلبى با خدا به آرامش درونى دست پيدا كند.»
يوگا مراحل زيادى دارد. اما به نظر شمسى آذرنيوش همه آنها هدفشان يكى است. «هماهنگى جسم و روح. فقط مهم اين است كه حركت در مسير يادگيرى يوگا بايد آهسته و پيوسته باشد. پله پله راه را پيمود، اما انتهايى هم ندارد يوگا در اصل به معناى پيوستن به خالق هستى و اتحاد خود با ديگران است و هر چه در آن پيش بروى، تشنه تر مى شوى.
مدرسان يوگا معتقدند يادگيرى اين شيوه ها سبب افزايش كارايى بدن در محيط كار، كاستن از فشارهاى عصبى زندگى صنعتى و افزايش قابليت هاى جسم و ذهن مى شود. ماهاريشى ماهش يوگى مى گويد: «با كسب اين آرامش انسان قادر است، خردمندانه و خوشبخت زندگى كند.»
روى آوردن به يادگيرى تكنيك هايى از قبيل يوگا، مديتيشن و تى ام در بين جوانان و زنان به ويژه در خانواده هاى مرفه بيشتر ديده مى شود، اما به مرور به ساير گروهها و طبقات نيز سرايت مى كند. در يك مركز آموزش يوگا كه درآن كلاسهاى آموزش يوگا به طور جداگانه براى مردان و زنان تشكيل مى شود، استقبال از سوى زنان بيشتر است. يكى از مسؤولان مراكز اين موضوع را با فرهنگ جامعه و ذهنيت حاكم بر مردان و زنان مرتبط مى داند: «اغلب مردان صرف وقت براى يادگيرى يوگا و ساير تكنيك ها را ناشى از كمبود اعتماد به نفس مى دانند و البته آنها بيشتر تحت فشار هستند و زمان كمترى صرف خود مى كنند. اما زنان اوقات فراغت بيشترى دارند و چون درونگراتر، منفعل تر و حساس تر از مردان هستند، از اين تكنيك ها استقبال بيشترى مى كنند.»
«تعليم چگونگى رفتار اجتماعى، اين كه فرد به ديگران آزار نرساند و با آنان روابطى دوستانه داشته باشد (ياما)، تعليم نظم در زندگى، امور روزانه و پاك نگهداشتن جسم و روان (نياما)، تعليم حركات جسمى و نرمش هاى خاص (آساناها)، تعليم كنترل تنفس (پرانامايا)، كنترل و نگهدارى ذهن از خواسته هاى نفسانى، كشمكش ها، اضطراب (پراتياها)، تمركز فكر و توجه كامل روى فعاليتهاى روزانه (هارانا) و خلأ ذهنى كه در آن ذهن از تمام تفكرات پراكنده آزاده شده و فقط توجه خود را به وحدت يا كاينات معطوف كرده باشد (ديانا) اركان يوگا هستند. همچنين در يوگا توجه به چاكراها عملكرد آنها و تأثيرشان بر روى بدن حياتى است. شمسى آذرنيوش مربى يوگا مى گويد: «چاكرا جايگاه دريافت انرژى و تعميم آن به كل ارگانيسم بدن است. در بدن بيش از ۷۲ هزار چاكرا وجود دارد ولى مهمترين آنها هفت چاكرا است كه هر كدام رنگ مخصوص خود را دارند. اين چاكرا ها در انتهاى ستون فقرات، اطراف ناف، در ناحيه قلب، در گلو به همراه غده تيروييد، بين ابرو و در قسمت فوقانى سر و... قرار دارند. يكى از فوايد يوگا تمركز است. با تقويت چاكراها با قدرت تمركز را افزايش مى دهيم. اگر عادت به تمركز داشته باشيم در هر كارى موفق مى شويم. در زندگى پر اضطراب امروز كه هر كدام روزانه با دهها مسأله تنش زا روبرويم، به هنگام كار، رانندگى، غذاخوردن، درس خواندن در حالتهاى معمولى ذرات فكر پراكنده اند. رانندگى مى كنيم و فكرمان هر جايى هست غير از كارى كه انجام مى دهيم، اما با كمك تمرينات يوگا اين ذرات تفكر را به صورت توده عظيمى درمى آوريم و تبديل به قدرت بزرگى مى كنيم. در اين صورت هم به آرامش دست مى يابيم و هم كيفيت كار را بالا مى بريم. به همين دليل است كه مى گوييم يوگا مى تواند تنش و اضطراب را از جامعه دور كند. قدرت هاى ذهن مثل پرتوهاى نور از هم دور مى شوند، اما اگر متمركز شوند، مى درخشند.»
مد، تبليغات يا نياز واقعى
بسيارى از شركت كنندگان در كلاسهاى يوگا با اعتقاد به آنچه يوگا مى تواند براى جسم و روح آنها انجام دهد به مشتريان پر و پا قرص و دائم اين كلاسها تبديل مى شوند و البته گروهى هم فقط از روى كنجكاوى و تحت تأثير اين كه يوگا مى تواند زندگى آنها را متحول كند، قدم به اين كلاسها مى گذارند اما يوگا نه فقط براى همه كسانى كه راهى اين كلاسها مى شوند تأثير يكسان ندارد، بلكه ارائه دهندگان تكنيك هاى يوگا نيز همگى از تخصص و دانش كافى در اين زمينه برخوردار نيستند و در برخى از مراكز آموزش يوگا كه به شكل غيرقانونى در نقاط مختلف شهر پراكنده اند، ارائه آموزش هاى غلط صدمات جسمانى و روحى را نيز به همراه دارد.
سودابه رفعتى از طريق يكى از آگهى هاى آموزش يوگا به كلاس يوگا رفته است اما در مدت زمان كوتاهى كمردردى كه داشته تشديد شده و كارش به بسترى شدن در بيمارستان كشيده است يا خاطره به ياد دارد در كلاسى كه در آن شركت مى كرد فقط اجازه داشتند غذاهاى گياهى و سبزيجات مصرف كنند و استاد كلاس خوردن غذاهاى گوشتى را براى آنها منع كرده بوده كه همين موضوع سبب بروز اختلالات تغذيه اى در برخى از شاگردان كلاس شده بود.
هر چند انجمن يوگا به عنوان زيرمجموعه اى از سازمان تربيت بدنى ثبت شده است اما مدعيان بى تخصص و سودجويانى هم هستندكه از استقبال و علاقه مندى مردم به يادگيرى يوگا و تكنيك هاى آن در جهت منافع مادى خود سوء استفاده مى كنند. شمسى آذرنيوش مدرس يوگا بر اين نكته تأكيد مى كند كه: «يوگا حتماً بايد زير نظر مربى كارآزموده و با تجربه يوگا تعليم داده شود و در غير اين صورت خطرناك است. رها كردن نيروى درون و آزادكردن ذهن بايد به تدريج انجام شود. اين نيرو مثل مارى در بدن خفته است و بيدار شدن ناگهانى آن خطرناك است. ضمن آنكه يوگا به معنى رياضت كشيدن، نخوردن، نخوابيدن و گرسنگى و تشنگى كشيدن نيست. در يوگا تأكيد بر اين است غذاهايى را بخوريم كه بيشتر از سبزيجات، لبنيات و حبوبات است و خوردن گوشت قرمز نه اين كه حذف كنيم، بلكه به حداقل برسانيم. گروههايى هم هستند كه يوگا براى آنها مناسب و مفيد نيست. زنان باردار بعد از سه ماهگى نمى توانند يوگا كنند و يا زنان در دوران عادت ماهيانه نبايد يوگا انجام بدهند. بيماران قلبى، در نگهدارى نفس آزاد نيستند، البته نفس گيرى هاى معمولى و عميق مى توانند انجام بدهند، اما حبس كردن نفس برايشان مضر است. همين طور كسانى كه فشارخون زياد، زانو درد و ديسك كمر و افسردگى دارند، بايد حتماً قبل شروع آموزش مربى خود را در جريان بگذارند و در انجام تمرينات يوگا نهايت دقت را داشته باشند و چه بسا از انجام برخى حركات منع هم بشوند.»
وسوسه تجربه ذهنى تكنيك هايى نظير يوگا اگر ندانسته و فقط تحت تأثير تبليغات و دنبال روى از مد باشد، نظير هر كارى كه بدون آگاهى، دانش و انگيزه كافى صورت مى گيرد، يا سبب مى شود فرد در نيمه راه آن را رها كند و يا جز صرف پول و وقت نتيجه اى ديگر دربرنداشته باشد. به عقيده شمسى آذرنيوش مدرس يوگا، ذهن هشيار، اراده آهنين، قلبى پر از عشق كه وقف خدمت به همنوع و شناخت خود مى شود، هدف يوگاى كامل است و لازمه دستيابى به چنين دانش و توانايى طى كردن مراحل مختلف يوگا و استمرار در آن است. در غير اين صورت به نظر مى رسد در زمانه اى كه حتى معنويت هم به بازار سودآور براى عده اى تبديل شده است، جذابيت ها خيلى زود رنگ مى بازد و هر تكنيك و شيوه اى به سرعت جايش را به ديگرى مى دهد.