«سفرى غيرمنتظره و ميزبانى عجولانه» توصيف سران برخى احزاب مخالف حزب حاكم تركيه از ديدار «خالد مشعل» رئيس دفتر سياسى جنبش مقاومت اسلامى (حماس) است. اما سفر اين رهبر در تبعيد حماس آنقدرها هم كه در ظاهر مى نمايد، غيرمترقبه و پيش بينى نشده نبود.
از همان نخستين روزهايى كه پرچم هاى سبز حماس بر بام پارلمان دولت خودگردان جاى گرفت، احتمال وقوع اين ديدار را مى شد از لابه لاى سخنان مقامات تركيه درك كرد. همانطور كه چند روزى پس از پيروزى حماس، «رجب طيب اردوغان» نخست وزيرى تركيه در مصاحبه با تلويزيون «الجزيره» سربسته از نيت دوطرف براى تحقق چنين سفرى خبر داد. گرچه او با طمأنينه سخن گفت و اظهار داشت: شايد سران حماس نه با نامه رسمى دولت كه از جانب حزب عدالت و توسعه به «آنكارا» دعوت شوند. علت اين اشتياق در عين حال، تقيه را مى توان در چند نكته جست وجو كرد. ناظران سياسى بر اين امر واقفند كه تركيه و بويژه حزب حاكم بر آن در تكاپوست با تثبيت جايگاه خود در داخل و خارج از كشور نقشى اساسى را در موازنات منطقه براى خود رقم زند. در واقع، از آنگاه كه كاخ سفيد به طور جدى طرح خاورميانه بزرگ را كليد زد، عدالت و توسعه اى ها تلاش مى كنند تا چهره اول در اين سناريو باشند. لازمه چنين چيزى علاوه بر رابطه نزديك با ديگر طرف هاى ماجرا، «قدرت ابتكار عمل و پيش قدم شدن» نيز هست. آنكارا در برگزارى اجلاس همسايگان عراق پيش از سقوط بغداد، از سرگيرى مناسبات با سوريه و برقرارى روابط نزديك تر با ممالك عربى منطقه تا حدى توانست اين ابزار را به كار ببندد.
حل مناقشه فلسطين، اما محور اصلى پروژه است. بنابراين جاى گرفتن در خط مقدم آن براى ترك ها اهميت ويژه اى دارد. از ديگر سو، سران ترك ترجيح مى دهند ميانجيگرى تنها به ترفيع جايگاه سياسى ختم نشود، بلكه سود اقتصادى نيز برايشان به ارمغان آورد. اينك، تركيه در حال ساختن بزرگترين شهرك صنعتى غزه است و در نظر دارد در آينده نيز بيش از پيش در تارو پود اقتصادى فلسطين و ديگر مناطق سرزمين هاى اشغالى نفوذ كند. رفاقت و رايزنى به موقع دو عنصرى است كه مى تواند آنكارا را براى نيل به اين هدف يارى دهد. يكى از دلايل دعوت حماس و فشردن دست سران آن، به رغم نارضايتى اسرائيل، مى تواند در اين خواسته تركيه نهفته باشد، چرا كه به هر حال، اين جنبش، پيروز انتخابات فلسطين است و تصميم گيرنده چندين سال آينده آن. در عرصه اى ديگر، مردان حزب اردوغان كه پيشينه و لقب اسلام گرايى را به همراه دارند ضمن ابراز تمايل به ايفاى نقش در طرح آمريكا، خطوط نيمه روشنى فارغ از اين ميل، براى تحكيم روابط منطقه اى به خصوص با همسايگان را هم در چارچوب ديپلماسى خود ترسيم كرده اند سياستى كه ميراث «نجم الدين اربكان» پير مكتب و رهبر سابقشان است.
وزارت خارجه تركيه ديروز آشكارا يكى از علل پذيرش و استقبال از حماس را نگرانى شان از كدورتى بيان كرد كه ممكن بود در صورت امتناع از ميزبانى مشعل ميان آنكارا و تهران و دمشق رخ دهد. ضمن آنكه عدم پذيرش درخواست حماس براى سفر به تركيه، استقلال عمل اين كشور را در تصميم گيرى ها زير سؤال مى برد. موضوعى كه كابوس چندين ساله مقامات ترك به شمار مى رود. هر چند برخى كاستى ها در برنامه ديدارهاى اين رهبر حماس از تركيه، باز زخم هايى را بر پيكره دستگاه ديپلماسى اين كشور وارد كرد و آن، سرباز زدن اردوغان از ملاقات با مشعل و ظاهر شدن «عبدالله گل» نه در قامت وزير خارجه كه در جايگاه نفر دوم حزب عدالت و توسعه در مذاكرات بود. به گفته منابع ترك، تمام اينها حاصل فشارهايى بود كه سفيران واشنگتن و تل آويو در تماس هاى مكرر تلفنى بر سران حاكم تركيه وارد آوردند، به طورى كه حتى وزير خارجه اسرائيل هر گونه ديدار رسمى مقامات ترك را با هيأت فلسطينى همسنگ ميزبانى تل آويو از «عبدالله اوجالان» رهبر حزب جدايى طلب كارگران كرد تركيه (پ.ك.ك) دانست. از اين رو، سفر مشعل به آنكارا از سوى دولتمردان حزب حاكم تركيه، ديدارى ميان احزاب تلقى شد و نه بيشتر و گويا براى آنكه انعكاس تصاوير ملاقات ها آنقدرها هم ناچيز به نظر نرسد، عدالت و توسعه اى ها هنگام مصاحبه مطبوعاتى مشعل در ساختمان اين حزب در آنكارا، بر علامت حزبشان، پارچه اى پهن كردند تا از ديد دوربين ها پنهان بماند.
با اين وجود، سفر هيأت حماس، امتيازاتى را هم براى عدالت و توسعه اى ها به همراه داشت؛ يكى، همان تأثير مثبتش در روابط منطقه اى است و ديگرى، دور زدن احزاب مخالف و ثبت ابتكار عمل ديپلماتيك، هر چند، به طور نيمه كاره به نام خود.
نكته ديگر جداى از سياست هاى دولت تركيه، واكنشى است كه واشنگتن در قبال اين ديدار نشان داد.كاخ سفيد برخلاف تل آويو نه با زبانى تند، كه با لحنى ميانه روانه از سفر مشعل به آنكارا انتقاد كرد. شايد سبب اصلى چنين موضعى را بتوان در پيش قدمى روسيه براى دعوت حماس و رايزنى با اين جنبش پيروز انتخابات فلسطين يافت. به هر حال، اقدام مسكو براى ميزبانى از حماس، آن هم در شرايطى كه آمريكا و اسرائيل هنوز تمايل چندانى به پذيرش اين واقعيت از خود نشان نمى دهند، گلى به دروازه كاخ سفيد محسوب مى شود. از اين منظر، احتمالاً واشنگتن ترجيح داد تا پيام هاى اوليه نه از جانب رقيب ديرينه روزگار جنگ سرد كه از زبان متحد استراتژيكش در خاورميانه به گوش حماس برسد تا هم ميدان كامل به حريف نماند و هم از شدت ضربه اى كه خورده است، كاسته شود. البته دعوت كرملين، ترك ها را نيز بر آن داشت تا براى ربودن گوى از روس ها اقدام كنند و پيش از آنها با عجله و بدون برنامه ريزى نه چندان كاملى ميهماندار حماس شوند. با اين حال به قول «مراد يتكين» نويسنده روزنامه «راديكال» تركيه، نه شترسوارى دولا دولا مى شود و نه ميانجيگرى، يكطرفه. براين اساس، آيا بهتر نبود آنكارا نيز همچون مسكو به جاى تأكيد بر وساطت، تنها حمايت از حماس را محور قرار مى داد و رسماً فرش قرمز زير پاى حماسى ها پهن مى كرد، ولو ديرتر از كرملين؟