مهرى حقانى

درياچه اروميه بزرگترين درياچه داخلى و دائمى كشور به عنوان يكى از ۹ نقطه مهم جهان از سوى يونسكو به عنوان بيوسفر حفاظت شده معرفى است كه با دارا بودن ۱۰۲ جزيره كوچك و بزرگ به عنوان يكى از ۵۹ پارك بين المللى ذخاير طبيعى جهان و جزو تالابهاى بين المللى كنوانسيون رامسر معرفى شده و به ثبت رسيده است.
از سوى ديگر اين درياچه با مساحتى حدود ۵هزار و۶۰۰كيلومترمربع مرتفع ترين درياچه كشور پس از درياچه خزر است كه بين استانهاى آذربايجان غربى و شرقى قرار گرفته شايد همين ويژگى طبيعى و جغرافيايى، طرح ساخت پلى ميانبر از وسط درياچه براى اتصال دو استان را به وجود آورده باشد.
پل ميانگذر درياچه اروميه يكى از بزرگترين پروژه هاى عمرانى سالهاى گذشته و چه بسا دهه هاى گذشته است. ميانگذرى كه در نهايت هم ، اكنون از دو سوى درياچه تا وسط درياچه كشيده شده و توقف طرح موجب عدم اتصال دوسوى درياچه به يكديگر شده. هرچند موقعيت اين درياچه به عنوان يك درياچه آب شور در دنيا كم نظير است اما گفته مى شود در كشور آمريكا درياچه اى به نام درياچه نمك وجود دارد كه هم مدار درياچه اروميه است. بر روى اين درياچه در ايالت يوتاى آمريكا واقع شده پلى زده شده است كه دو سوى آن را به يكديگر وصل مى كند. درياچه اى با ابعادى كمى كوچكتر ، ولى باهمان عمق، همان غلظت املاح و جانداران كه فكر جايگزين كردن گذرگاه چوبى با گذرگاهى سنگ ريزى شده در دهه ۱۹۴۰ عنوان و اجرا شد.
حذف گردنه هاى خطرناك در جاده پرفراز و نشيب تبريز - اروميه، علاوه بركاهش زمان سفر، ايمنى و آسايش مسافران را فراهم مى كند. احداث اين پل، مسافت تبريز تا اروميه را حدود ۱۱۴ كيلومتر كاهش مى دهد. با تكميل اين بزرگراه روزانه پنج هزار دستگاه وسيله نقليه سبك و سنگين از آن عبور خواهندكرد كه با توجه به قيمت جهانى سوخت، سالانه موجب حدود ۶ ميليون و ۶۰۰هزار دلار صرفه جويى ارزى خواهد شد. آنچه آمد مجموعه دلايلى بود كه بر وجود پل ميانگذر درياچه اروميه، پس از انقلاب و زمانى كه شهيد كلانترى مديريت كل راههاى آذربايجان را برعهده داشت، طرح ريزى شد. عمليات اجرايى با سنگريزى داخل درياچه از سمت ساحل غربى آغاز شد و پس از انتصاب شهيد كلانترى به وزارت راه، عمليات سرعت بيشترى گرفت. سنگريزى از ساحل شرقى شروع شد ولى با رسيدن خاكريزها به مناطق عميق تر درياچه و به علت مشكلات هيدروليكى و جغرافيايى ادامه سنگريزى از ۱۱ كيلومترى غرب و ۳ كيلومترى شرق درياچه به سوى داخل ممكن نشد و ۱‎/۳ كيلومتر فاصله بين دو طرف بدون سنگريزى، باقى ماند. مطالعاتى كه پس از آن صورت گرفت به پيش بينى استفاده از پل شناور منتج شد.
سرانجام در سال ۶۸ اين ايده عملياتى شد و پل شناور دو سوى درياچه را به هم متصل كرد اما پل شناور پس از چهار ماه بهره بردارى به علت وقوع توفان شديد در هم شكست. به ناچار در انتهاى دو خاكريز اسكله هايى ساخته شد تا شناورها تردد مسافران و وسايل نقليه را انجام دهند. پروژه جديد ساخت ميانگذر درياچه اروميه هرچند از نظر كارشناسان و متخصصين خارجى پروژه اى سخت ارزيابى شده امااجراى آن توسط متخصصان ايرانى امرى مهم تلقى شده . طرح انواع پلهاى شناور ، كابلى ، خرپايى و عرشه در اين فاصله و راه حلهاى ديگر از جمله پل باز شو، پل معلق و غيره بررسى شد و در نهايت احداث پل و عرشه بتنى با ۲۰ دهنه به طول هزار و ۲۷۶ متر و عرض ۲۴ متر با مسيرهاى رفت و برگشت جداگانه (چهاربانده) و طراحى مسير راه آهن به عرض پنج متر در وسط پلهاى سواره تشخيص داده شد.
مهندس نويدى مجرى طرح پل شهيد كلانترى در اين زمينه مى گويد براى آزمايشات مختلف در داخل درياچه۲۰ گمانه تا عمق ۱۰۰تا ۱۵۰ مترى زده شده.
در نهايت به دليل وجود اختلافات بين مجريان طرح و سازمان مديريت و برنامه در رابطه با عرض پل تأمين مانده اعتبارات لازم معلق ماند. مجرى طرح معتقد است براساس تحقيقات انجام شده مشخص شده كه با عرض ۱۲ متر اين ميانگذر در سال ۱۴۰۰ جوابگوى نيازها نخواهد بود و بايد عرض پل به ۲۴ متر افزايش يابد.
از سوى ديگر اگرچه طرح اين ميانگذر از سال ۵۸ آغاز شد و در دو دهه گذشته به دليل مشكلات اعتباراتى ناتمام باقى ماند اما در سال هاى اخير نگرانى هاى محيط زيستى نيز به آن افزوده شد. موافقان اجراى پروژه معتقدند ايجاد اين ميانگذر فاصله زمينى اروميه تا تهران را به ۱۷۰كيلومتر كاهش مى دهد و مى تواند زمينه مناسبى براى جذب گردشگران فراهم كند اما مخالفان زيست محيطى پل ميانگذر از تأثيرات منفى بر اكوسيستم درياچه مى گويند. در ابتداى سال ،۸۳ ۲۵۰ميليارد ريال اعتبار براى اجراى طرح پيش بينى شد كه پس از آن گزارش ارزيابى زيست محيطى طرح ارائه شد و ادامه عمليات اجرايى پروژه منوط به تأييد ارزيابى زيست محيطى و صدور مجوز سازمان محيط زيست شد.
با اين حال مجرى طرح با اشاره به تصميم قطعى دولت براى احداث پل مى گويد هيچ كس مدعى اثرات زيست محيطى نيست اما درنظر داريم در كنار عمليات اجرايى فنى با استفاده از نظرات صاحبنظران راهكارهاى علمى پيشگيرى از تخريب درياچه را به كار بنديم. به همين جهت پيمانكار متعهد به اين شده كه كليه برنامه هاى اجرايى وعملياتى ميانگذر به تأييد سازمان حفاظت محيط زيست برسد. جواد جهانگيرزاده نماينده اروميه با اشاره به چكيده اى از گذشته اين طرح مى گويد: «مجموعه مطالعات اين طرح به سالهاى نخست انقلاب در زمان مرحوم كلانترى برمى گردد. پس از نيمه كاره ماندن عمليات، ۱۳۰۰متر از پل ناتمام ماند كه حركت مردم را با كندى جدى روبرو مى كند. اما در مورد احداث اين پل چند مسأله وجود داشت باتوجه به شورى بالاى درياچه از ابزارى بايد استفاده مى شد كه از خوردگى تأسيسات جلوگيرى شود. نكته دوم گل و لاى داخل درياچه بود كه نيازمند سنگ كوبى هاى مفصل بود چون تا چندين متر لجن هاى انباشته وجود داشت . مطالعات گسترده از طرف وزارت راه انجام شد. اين ۲ عامل مانع پيشرفت جدى پروژه شده بود. سرانجام به اين نتيجه رسيدندكه براى استفاده از سيمان و جلوگيرى از خوردگى ۱۸ كپسون در كف درياچه بزنند. اما اينكه بحث محاسبه عبور و مرور به چه دلايلى حائز اهميت است نخست آنكه اروميه وارد شهرهاى كلان مى شود. آذربايجان غربى هفتمين استان پرجمعيت است. در اين استان حجم ارتباطات افزايش خواهد يافت و اين درياچه زمينه جذب گردشگر را به شدت افزايش مى دهد.»با تمام اين تفصيلات ، پروژه ميانگذر درياچه اروميه با مسائل متعددى روبروست. بنا به گفته مهندس محمود نويدى مجرى اين طرح ، مردم تا قسمت ميانى پل را با ماشين طى مى كنند و بقيه راه را با قايق طى مى كنند. هم اكنون مهم ترين مشكل اين پروژه به تعريض راه برمى گردد زيرا ابتدا قرار بر پلى با عرض ۱۲ متر بود اما آمار ترافيكى و حجم ترافيكى نشان مى دهد كه چنين عرضى در ۵۰سال آينده جوابگو نخواهد بودكه در نهايت بامخالفت سازمان مديريت و برنامه روبرو شد. اين ميانگذر دركل ۲۵۰۰متر طول داردكه ۲۰۰۰متر آن خاكريز و ۵۰۰متر آن پل ميانگذر خواهد بود. تا به حال ۴۰ميليارد تومان هزينه كرده ايم و ۴۰ درصد كار انجام شده وبراى اتمام آن به ۶۰ميليارد تومان اعتبار نيازمند است. وى يادآور مى شودبا ايجاد اين پل فاصله دو استان ۱۳۰ كيلومتر كاهش مى يابد و سالانه ۶ تا ۷ ميليون دلار در مصرف سوخت خودروها صرفه جويى مى شود.
جهانگيرزاده در همين مورد مى گويد يك اصرار غيركارشناسى از طرف سازمان مديريت هست كه احجام كوچك در نظر گرفته شود و همين كفايت عبور و مرور را مى كند در حالى كه مشاهده رفت و آمد كنونى نشان مى دهد عبور و مرور مردم به شدت دچار سختى است . اگر قرار باشد اين رفت وآمد روزانه و با اتوبوس انجام شود عبور و مرور با مشكل روبرو مى شود. در نهايت اين پل و ميانگذر پرعمرترين پروژه عمرانى در كشور است كه به ۲۷ سال پيش مى رسد ، ۳ تا ۴ رئيس جمهور دستورات مؤكدى را براى اجراى پروژه داشتنددر حالى كه اين پل صرفاً يك راه عبور و مرور نيست. نگرانى هاى امنيتى و تأمين امنيت و آسايش فكرى مردم نيز مدنظر است. اين پل آذربايجان را سريعتر به مركز وصل مى كند ، حجم مبادلات تجارى و امنيت عمومى مردم تأمين مى شود، در حاليكه آذربايجان غربى آزادراهى ندارد با احداث اين پل ، اروميه به تبريز و مركز كشور وصل مى شود.با وجود اختلاف نظرهايى كه بر سر تعريض پل و اختصاص اعتبار باقى مانده وجود دارد ، سازمان مديريت و برنامه يكى از نقاط ثقل اصلى اين پروژه است با اين حال در تماس با اين سازمان عنوان شد كه اين پروژه هرچند جزو بهترين و پيچيده ترين طرحهاست اما ما از صحبت در هرگونه طرحهاى عمرانى منع شده ايم. با اين حال جهانگيرزاده مطرح مى كند ملاك نظر ما، نظر كارشناسى معاونت فنى سازمان برنامه و وزارت راه است. هرچند كه معاونت فنى موافق طرح جديد پروژه است امامعاونت زيربنايى موافق نيست. در مورد بحث تزريقات بودجه و محيط زيست، حقيقت اين است كه در نهايت خروارها خاك و سنگ در درياچه ريخته شده و پل كه ارتباط دوطرف را تسهيل مى كند هنوز نيمه كاره است. اين طرح انجام شده و تنها نقطه اختلاف بر سر يك پل است. اينكه ۴ بانده يا ۲ بانده باشد اين مسأله وجود دارد كه بايد مسائل درازمدت را در نهايت در نظر گرفت، كم عرض بودن پل مشكلات عبور و مرور را افزايش مى دهد. هم اكنون در مردم اين توقع ايجاد شده و مردم به اين راه عادت كرده اند و سرمايه هاى وسيعى صرف شده و در نهايت وقتى در آينده حجم رفت و آمد ۴يا ۵ برابر شود چه كسى مشكلات عبور و مرور را حل خواهدكرد.
اين نماينده مجلس ذكر مى كند كه مذاكرات مفصلى باوزارت راه ، مديريت و حتى رئيس جمهور انجام شده و در پايان مى گويد: در نهايت نظر كارشناسى مشاور حمل و نقل رئيس جمهور و معاونت فنى سازمان برنامه به هرنتيجه اى منتج شود ، همان مورد قبول ما خواهد بود.
از سوى ديگر اينكه درياچه اروميه بزرگترين سطح آبى كشور است، ميانگين طول درياچه حدود ۱۴۰كيلومتر و پهناى آن بين ۱۶ تا ۶۳ كيلومتر است . در حوزه اكولوژيكى اين درياچه، ۲۷ گونه پستاندار، ۲۱۲ گونه پرنده ، ۴۱ گونه خزنده، ۲۶ گونه ماهى و هفت گونه دو زيست وجود دارد . در اين درياچه تعداد زيادى زيستگاههاى آبى و خشكى وجود دارد. ضمن آنكه هفده سايت بحرانى به عنوان مهمترين نواحى تحت حفاظت محيط زيست در اين منطقه وجود دارد. درياچه اروميه همچنين زيستگاه زمستانى گروههايى از مرغان آبزى مانند اردك ها و مرغان درازپا و بزرگترين گردهمايى هاى توليد مثل فلامينگو در ايران است.
با توجه به احداث ميانگذر ، نگرانى هاى زيست محيطى همچنان كه ذكر شد بايستى به شكل قابل حلى مورد بررسى قرار گيرد. احداث پل ميانگذر ، خواست ديرينه مردم آذربايجان و در كل يك طرح ملى است اما بايد اثرات نامطلوب زيست محيطى آن به حداقل برسد. در قبال درياچه اروميه دو واقعيت انكارناپذير وجود دارد. نخست درياچه اى كه تأثيرگذارترين پديده طبيعى در منطقه است و زندگى و معيشت مردم ،كشاورزان و دامداران منطقه به ميزان قابل توجهى متأثر از درياچه است . واقعيت دوم ميانگذر است. دخالت انسان در محيط طبيعى . هرچند زيبايى هايى را ايجاد مى كند، اثرات نامطلوبى در زندگى مردم هم دارد كه مى توان آن را به حداقل رساند. با احداث و تكميل ميانگذر، مسير ايران به اروپا از مرز سرو در حدود چهاركيلومتر كوتاه مى شود اما به دليل اثرات فراوان درياچه بر اقتصاد منطقه ، بايد برنامه ريزى مناسبى براى حفظ آن صورت گيرد.مجرى طرح با اشاره به تصميم قطعى دولت براى احداث اين پل مى گويد: هيچ كس مدعى نيست كه اين طرح اثراتى را بر محيط زيست نگذاشته، ولى ما در نظر داريم در تمام مراحل اجرا و حتى پس از آن بررسى هاى زيست محيطى را انجام دهيم و در كنار عمليات اجرايى فنى با استفاده از نظرات صاحبنظران راهكارهاى علمى پيشگيرى از تخريب درياچه را به كار بنديم. به همين جهت پيمانكار متعهد شده كليه برنامه هاى اجرايى و عملياتى تكميل ميانگذر به تأييد سازمان حفاظت محيط زيست برسد.جهانگيرزاده نماينده اروميه در نهايت تأخير هرچه بيشتر اين طرح را موجب وارد آمدن آسيب هاى روانى مى داند. آسيب هاى روانى و سياسى ، سست شدن نگاه مردم نسبت به اهتمام مركزى به حل مشكلات منطقه و افزايش سوءتفاهم هاست. مردم بسيار معترضند تا آنجا كه عكس ميانگذر در اكثر خانه ها بالاى سررسيدها و دستگاههاى دولتى ديده مى شود و اينكه آيا سرنوشت اين پل در نهايت تنها در عكسهاى خانگى و ادارى قاب گرفته خواهد شد؟