مهندس عمران قادرى
مكان ورزشى: عبارت است از فضاى روباز يا سرپوشيده كه داراى محدوده مشخصى و براى انجام حداقل يك فعاليت ورزشى اختصاص يافته است. بنابراين مكان ورزشى مى تواند يك سالن، يك زمين ورزشى، يك استخر، ورزشگاه، مجموعه ورزشى يا يك قطعه زمينى كه مورد استفاده تيم هاى محل باشد، اطلاق شود. مانند فضاهاى محصور و احداث شده در كنار خيابانها و ميادين شهرى و بدون توجه به نوع مديريت آن.
|
|
|
مفهوم و اصطلاح سرانه هاى كاربرى زمين (Iand Use Percapita) كه در ادبيات شهرسازى ايران به عنوان سرانه هاى شهرى معروف شده، يكى از ابزارهايى است كه در فرآيند برنامه ريزى كاربرى زمين، براى محاسبه و برآورد اراضى و توزيع آن ميان فعاليتها يا كاربرى هاى مختلف به كار مى رود، در عين حال، سرانه كاربرى زمين، به عنوان نوعى معيار و شاخص كمى براى سنجش و مقايسه و تغييرات كاربرى در جريان زمان مورد استفاده قرار مى گيرد. بنابراين، چگونگى تعيين سرانه هاى كاربرى، حلقه كوچكى از يك زنجيره طولانى است كه كميت و كيفيت آن تابع عملكرد و روابط متقابل مجموعه عوامل و اقدام هايى است كه در جريان برنامه ريزى زمين وروشهاى اجرايى آن دخالت دارد. از اين نظر، سرانه كاربرى زمين برخلاف پنداشت اوليه، يك پديده ساده صرفاً كالبدى و فنى نيست بلكه تبلور و بيان كمى مجموعه سياستها، روشها و الگوهايى است كه براى تعيين انواع كاربرى ها، تقسيم اراضى، توزيع فضايى فعاليتهاى منطقه بندى، تدوين استانداردهاى كاربرى و غيره به كار گرفته مى شود.
مساحت سرانه تأسيسات ورزشى دركشورهاى مختلف از بلوك شرق تا كشورهاى اروپايى و آمريكايى متفاوت است. كشور فرانسه مساحتى ۳۵ مترمربع را به ازاى هر واحد مسكونى و انگلستان ۱۰ مترمربع به ازاى هر نفر و آمريكا ۱۵مترمربع به ازاى هر نفر پيشنهاد مى كنند. به طور ميانگين عرف بين المللى حدود ۲۵ مترمربع فضاى ورزشى وفضاهاى سبز به ازاى هر نفر است كه از اين رقم حدود ۱۸ مترمربع اختصاص به فضاهاى سبز و مابقى به فضاهاى ورزشى تعلق دارد.
در ايران تاكنون ضابطه مشخصى كه مورد استناد باشد، تدوين نشده است و آنچه عمل مى شود به صورت موردى و متكى به منابع خارجى است به طور مثال، در طرح جامع اصفهان ۱۰ درصد از مساحت شهر به فضاهاى ورزشى اختصاص داده شده كه رقم قابل توجه و در حد معيارهاى غربى است.
درايران نزديك به نيم قرن است طرح هاى جامع توسعه شهرها تهيه مى شود اما هنوز الگوى استاندارد شناخته شده اى كه بتوان جوابگوى نياز دست اندركاران و برنامه ريزان براى تعيين حداقل سرانه هاى كاربرى اراضى باشد، وجود ندارد. اولين استانداردهاى طراحى شده شهرى در ايران براى تأمين سرانه هاى اختصاصى از ديگر كشورها بود. زيرا هم طراحان اين استانداردها تحصيلكرده خارج بودند و هم مانند امروز ملاك هاى بومى مشخصى در اين زمينه وجود نداشت.
از طرفى، استفاده از استانداردهاى كشورهاى ديگر نيز در اين زمينه تأسيسات مختلف شهرى مانند مسكونى،درمانى، آموزشى، ورزشى و امثال آن، به دليل مغايربودن شرايط آنها از نظر آب وهوايى، ويژگى هاى فرهنگى و اجتماعى، درآمد، ابعاد و اندازه هاى خانوار و امثال آنها خالى از اشكال نيست. از آنجا كه شرايط زندگى شهرى در مناطق مختلف كشور با يكديگر تفاوتهاى اساسى دارد، معيارها و اندازه سرانه هاى شهرى در يك شهر از ايران نيز نمى توان قابليت اجرايى براى شهرهاى ديگر را داشته باشد.
زيرا با توجه به اين حقيقت كه كشور ما از نظر اقليمى و طبيعى داراى آب و هوا و شرايط است و هر كدام از اين شرايط در نوع معيشت و زندگى شهرنشينان مؤثر افتاده است. معيارهايى كه براى شهرهاى ايران ارائه شده است، فقط جنبه پيشنهاد دارد. ضمن آنكه خالى از نقص است ومى توان آنها را فقط در حد پيشنهاد مطرح كرد، به طور معمول در تراكم هاى متوسط شهرى حدود و فضاى مورد استفاده واحدهاى مسكونى و عناصر سرويس دهنده آنها به شرح زير است:
فضاهاى مسكونى ۵۰ درصد سطح زمين
فضاهاى سواره و پياده ۲۵ درصد سطح زمين
فضاهاى سبز و اماكن ورزشى ۱۵ درصد سطح زمين
ساير فضاهاى سرويس دهنده ۱۰ درصد سطح زمين
درصورت رعايت استاندارهاى گفته شده در طراحى و برنامه ريزى شهرى مى توان انتظار داشت، به يك سرانه مطلوب و قابل قبول رسيد.
در بعضى از كشورها سرانه فضاهاى ورزشى نسبت به انواع محيط هاى ورزشى براى گروههاى سنى مختلف تا ۸ مترمربع در مقابل هر ساكن شهرى مى رسد. براى شهرهاى ايران سرانه ۴ مترمربع و با توجه به تأسيسات ورزشى كودكان ۷ تا ۱۴ سال و نوجوانان و بزرگسالان پيشنهاد شده است. (شيعه سال ۱۳۷۵)
نحوه تخصيص اراضى و چگونگى استقرار اماكن ورزشى تاكنون مشمول مقررات خاصى نشده است. مشاوران طرح هاى جامع، تفضيلى با مطالعه وضع موجود شهرها و معيارهاى بين المللى ارقامى را پيشنهاد مى نمايند كه هيچ يك از اين موارد نمى تواند به صورت فراگير مورد استناد قرار گيرد.
هر برنامه شهرى بايد براساس خصوصيات اجتماعى و فرهنگى و اقتصادى مردم و هماهنگ با خواسته و علايق آنان به انجام رسد. از جمله مهمترين اقداماتى كه بايد در ارتباط با عوامل فوق انجام گيرد تعيين سرانه هاى شهرى است. سرانه هاى شهرى در دنياى امروز به ظاهر مبنايى براى تقسيم فضا محسوب شده و طراحى شهرى را آهنگى ويژه مى دهد. تعيين حدود منطقى آنها راهگشاى حل بسيارى از مشكلات و معضلات در سطوح مختلف شهرى و منطقه اى و كشورى است.
معيارهايى كه براى تخمين نيازهاى فضايى و در نهايت به داشتن سرانه كاربرى اراضى به كار مى رود. اغلب بر كاربرد فضا در وضع موجود استوار است كه با توجه به پيش بينى اثرات تكنولوژى جديد ضوابط منطقه بندى و مقررات مسكن سازى و غيره تعديل و اصلاح مى شود.(مهندسين مشاور پارس ويستا ۱۳۸۱)
اين استانداردها چون با اهداف مختلف و در شرايط مختلف زمانى و مكانى تهيه مى شود تا حدود زيادى جنبه نسبى دارد را فقط مى تواند به عنوان راهنما و مبناى سنجش ميانگين با حداقل به حساب آيد. (مهندسين مشاور پارس ويستا - ۱۳۸۱)
تا حالا سازمانها و ارگانهاى مختلف در ايران معيارها و سرانه هاى مختلفى براى كاربرى هاى شهرى پيشنهاد كرده اند كه همه آنها به دليل عدم مطالعات اجتماعى اقتصادى و ... و عدم انطباق با وضع ايران از جامعيت لازم و كافى برخوردار نيستند.
نكته مهم ديگر در مورد استانداردهاى شهرى اين است كه در برنامه ريزى كاربرى زمين، فقط تعيين مقدار سطوح و اندازه كافى نيست بلكه مسائلى چون مكان يابى، تركيب كاربرى هاى مختلف و نحوه هماهنگى و ارتباطات متقابل آنها نيز نقش بسيار مؤثرى در چگونگى استفاده از زمين دارد.
بنابراين لازم است استانداردهاى فضايى، با توجه به عوامل مؤثر ديگر و با دقت و احتياط همه جانبه به كار گرفته شود. (مهندسين مشاور پارس ويستا - ۱۳۸۱) برخوردار هستند و فقط مى توانند به عنوان راهنما و مبناى سنجش در انطباق با شرايط زمانى مختلف به كار گرفته شود. در اين قسمت به چند نوع از سرانه هاى پيشنهادى توسط سازمانها و نهادهاى مرتبط در ايران اشاره مى شود:
سرانه خدمات شهرى پيشنهادى وزارت مسكن و شهرسازى براى ۴ شهر بزرگ كشور
مأخذ: طرح ساماندهى تهران - سال ۱۳۷۱ - مهندسين مشاور آتك
در جدول پيشنهادى وزارت مسكن و شهرسازى سرانه ورزشى بين ۲ تا ۲/۵ متر مربع، حداقل و حداكثر سرانه هاى پيشنهادى چهار شهر بزرگ ۰/۰۸ متر مربع مربوط به كرج و ۰/۶۲ متر مربع به تبريز و ميانگين سرانه كاربردى ورزشى و پيشنهادى چهار شهر بزرگ بيشتر و از حداقل سرانه پيشنهادى وزارت مسكن و شهرسازى كمتر است. لذا افزايش سرانه ورزشى در آينده ضرورى به نظر مى رسد. سرانه فضاهاى ورزشى در طرح ساماندهى ۱/۶۲۰ متر مربع است.
نحوه استفاده از ابزارهاى كاربردى حاصل و نهايى اين نحوه نگرش است كه جامعه شهرى را به افراد تقسيم مى كند، افرادى كه هركدام داراى فعاليت مشخص هستند و هر يك از اين فعاليت ها به يك مقدار مشخص در محل معين نياز دارند. بنابراين برنامه ريزى كاربردى زمين چيزى نيست جز برآورد تعداد افراد، برآورد انواع فعاليت ها و توزيع زمين شهرى بين آنها. (مهندسين مشاور پارس ويستا ۱۳۸۱)
بنابراين، چگونگى تعيين سرانه هاى كاربردى، حلقه كوچكى از يك زنجير طلايى است كه كميت و كيفيت آن تابع عملكرد و روابط متقابل مجموعه عوامل و اقدامهايى است كه در جريان برنامه ريزى زمين و روش هاى اجراى آن دخالت دارد. از اين سرانه كاربرى زمين برخلاف پنداشت اوليه، يك پديده ساده صرفاً كالبدى و فنى نيست، بلكه تبلور و بيان كمى مجموعه سياست ها، روش ها و الگوهايى است كه براى تعيين انواع كاربرى ها، تقسيم اراضى، توزيع فضايى فعاليت ها، ضوابط منطقه بندى، تدوين استانداردهاى كاربرى و... به كار گرفته مى شود.
سرانه هاى كاربرى خالص اراضى شهرى دفاتر فنى استاندارى ها
مأخذ: دفتر فنى استاندارى فارس: طرح هادى شهر اردكان - سال ۷۵-۱۳۶۶
متأسفانه تاكنون استاندارد و سرانه خاصى در مورد اماكن و فضاهاى ورزشى در ايران تدوين نشده و سرانه هاى پيشنهادى اغلب بدون مطالعه و با استفاده از منابع خارجى و بدون در نظر گرفتن ويژگى ها و شرايط بومى پيشنهاد شده است.
منابع:
۱- مهندسين مشاور پارس ويستا - سرانه كاربرى هاى خدمات شهرى - انتشارات سازمان شهردارى هاى كشور - ۱۳۸۰
۲- شيعه، اسماعيل - مقدمه اى بر مبانى برنامه ريزى شهرى - انتشارات دانشگاه علم و صنعت - ۱۳۷۵
۳- مهندسى مشاور آتك - طرح ساماندهى تهران - سال ۱۳۷۱
۴- دفتر فنى استاندارى فارس - طرح هادى شهر اردكان - ۱۳۶۶
* كارشناس ارشد برنامه ريزى و GIS سازمان تربيت بدنى