گزارش و عكس : احمد جلالى فراهانى

زمستان رفت و سياهى اش به آسفالت خيابان هاى تهران ماند . پارسال همين موقع ها بود كه از تهران نوشتم، زمستانى كه علاوه بر برف و باران و ترافيك و سرما هزاران چاله و چاه براى مردم تهران به يادگار گذاشت . گرچه از همان آغاز بهار و تعطيلات نوروزى شهردارى وقت بسيارى از خيابان ها و بزرگراه ها را آسفالت كرد و حتى بسيارى از پل هاى فرسوده همچون پل حافظ نيز پس از مدتها ترميم شدند و اميدمان به آن بود كه امسال ديگر زمستانى بدون چاله داشته باشيم .غافل از اينكه اين بار هم در برابر زمستان و برف نه تنها غافلگير بلكه متحير خواهيم شد و علاوه بر ترافيك هاى طولانى و خسته كننده روزهاى برفى باز هم بايد گذرى به مكانيكى و جلوبندى سازى بيندازيم و باز همان آش و همان كاسه ! با اين همه انگار شهردارى تهران چندان عجله اى براى ترميم و آسفالت دوباره خيابانهاى تهران ندارد . چنانكه مهندس « دنيا مالى» معاونت فنى عمرانى شهردار تهران در اين باره مى گويد :   «براى بهبود وضعيت آسفالت معابر شهر تهران هيچ كار ضربتى انجام نمى شود و اصولاً اين كار ضربتى پذير نيست.»
گرچه او انتظار مردم براى بهبود وضعيت آسفالت معابر را انتظارى بحق مى داند اما معتقد است: «آسفالت شهر تهران موضوعى نيست كه بتوان در مورد آن قول كوتاه مدت داد، ضمن آنكه اين كار نبايد طولانى مدت شود.»
به گفته دنيامالى، مجهز و به روز نبودن مجموعه هاى كارى درگير در بهبود وضعيت آسفالت در مراحل توليد، اختلاط، نوع مصالح،  درجه حرارت،  تكنولوژى كارخانه توليدكننده و همچنين دانش انتقال و پخش آسفالت موجب شده كه معابر شهر تهران كيفيت مطلوبى نداشته باشد.
از نظراو يكى از دلايل عمده كيفيت پايين آسفالت معابر شهر تهران استفاده از مواد نامناسب در آسفالت توسط پيمانكاران است و در اين باره مى گويد: «پيمانكاران پخش كننده آسفالت، قديمى ترين ماشين آلات را دارند و چون آسفالت گران تمام مى شود، بايد دقت كرد به بهترين شكل ممكن و با پيشرفته ترين ماشين آلات پخش شود كه در اين خصوص تدابير لازم انديشيده شده است.»
با اين همه او از بهبود وضعيت آسفالت شهر به عنوان يكى از وظايف اصلى سازمان مهندسى و عمران شهر تهران ياد مى كند و مى گويد :  «يكى از كارهاى ويژه براى بهبود وضعيت آسفالت، مديريت كيفيت آن خواهد بود و همچنين سعى شده دانش فنى پيمانكاران را نيز توسط آموزش هاى گروهى بالا ببريم.» اين در حاليست كه پيش از اين اعلام شده بود كه سال گذشته با اعتبارى حدود ۴۰ميلياردتومان، نزديك به يك ميليون و۵۰۰هزار تن آسفالت در سطح معابر شهر تهران استفاده شد. و امسال حدود ۵۰ ميلياردتومان براى روكش و لكه گيرى آسفالت بزرگراهها و خيابانهاى اصلى شهر از سوى شهردارى به اين امر اختصاص داده شده بود .
چاله ها ادامه دارند
گرچه در اين ميان مى توان از معاونت فنى عمرانى شهردار تهران پرسيد كه گناه مردم و رانندگان چيست كه به خاطر چاله چوله هاى فراوانى كه در آسفالت خيابان ها دهان باز كرده اند بايد كلى هزينه پرداخت كنند . كافى است سرى به خيابانهاى تهران و بويژه اوين و دركه و ولنجك و پونك و حتى بزرگراه هاى چمران و مدرس بزنيد تا ببينيد اينكه مى گويند با احتياط رانندگى كنيد يعنى چه. چه هر آن ممكن است بلايى ناگهانى بر سر لاستيك خودرو مباركتان نه از آسمان كه از زمين نازل شود و مجبور شويد در بدترين ساعات ممكن كه تمام شهر تعطيل است به خاطر هر دو لاستيك تركيده اى كه در اثر افتادن در يكى از  همين چاله هاى بزرگ رخ داده تمام شهر را زير پا بگذاريد تا بلكه پنچر گيرى يا آپاراتى به پستتان بخورد. نكته جالب حرفهاى آپاراتى هاست. آنها مى گويند: بعد از بارندگى هاى اخير تعداد مراجعين به آنها حتى بيش از سه برابر سال هاى پيش شده است و امسال زمستان پربركتى را پشت سرگذاشته اند.
در اين ميان ظاهراً تنها «مهدى چمران» رئيس شوراى شهر است كه حرف اصولى مى زند . چه او معتقد است كه « بايد كار تعمير آسفالت ها به صورت اصولى و اساسى صورت گيرد. » او به ۳ بار آسفالت شدن بزرگراه صدر از زمان راه اندازى اشاره مى كند و مى گويد : « هر كدام از اين آسفالت  ها فقط ۲ سال دوام آورده است و مشكلات فراوانى در آسفالت خيابان  ها، از جمله پيمانكار, قير, شن و ماسه و زيرسازى وجود دارد كه اصلاح آنها بايد در طرح هاى بلند مدت شهردارى لحاظ شود. »
اين در حالى است كه اغلب كارشناسان مصالح مصرفى مى دانند كه آسفالتى كه در تهران مورد استفاده قرار مى گيرد عمرى بسيار پايين تر از ۵ سال دارد. و در حالى كه سالانه ۱۰ ميليون تن آسفالت در كشور مصرف مى شود، در تهران اين رقم سالانه يك و نيم ميليون تن است. از طرف ديگر بسيارى از رانندگان تهرانى معتقدند كه كار خيابانهاى تهران از لكه گيرى و چاله پركنى گذشته و بايد خيلى از اين خيابانها دوباره و از نو آسفالت شوند.
البته از انصاف به دور است كه بگوييم شهردارى تهران كارى نكرده چرا كه اتفاقاً خيلى از خيابانها و معابر را آسفالت كرده است. اما سؤال اين جاست كه چرا در تهران از آسفالتى استفاده نمى شود كه مقاومت بيشترى در برابر سرما و گرما داشته باشد و چرا تدبيرى صورت نمى گيرد كه عمر آسفالت تهران به ۵ تا ۱۰ سال برسد و چرا هر بار بايد به لكه گيرى هاى غير استاندارد و سطحى قناعت كرد ؟ و با هر سرما و زمستانى ديگر نيازى به دادن وعده و وعيد براى پر كردن چاله ها نباشد ؟
آيا پيمانكاران در كار خود سهل انگارى مى كنند؟ آيا جنس آسفالت مورد استفاده با شرايط پرترافيك و تهران همخوانى و تناسب ندارد؟
در اين باره مهندس مصطفى كاظمى كارشناس شهرى مى گويد: « نوع مصالح و كفپوش خيابانهاى تهران بايد به گونه اى باشد كه سطح آن كاملاً صاف باشد و پستى و بلندى نداشته باشد و در فصل زمستان ليز و لغزنده نباشد و در تابستان بر اثر گرماى آفتاب داغ و سوزان نشود. در حالى كه سطح بيشتر خيابانهاى تهران اين ويژگى را تأمين نمى كند و در مناطقى نيز كه از سطوح سفالى يا سيمانى استفاده شده، آن قدر فضاى خالى و پر نشده وجود دارد كه به هيچ وجه مطلوب نيست. كيفيت اجرا نيز در اكثر مناطق مناسب نيست و در صورتى كه در ابتداى كار سطح صاف و مطلوبى ساخته شود پس از مدتى براثر عبور خودروها يا گرما و سرما به زودى شاهد خرابى و از بين رفتن آنها هستيم.»
متهم به بى انصافى نشويم
قبل از هرچيز اين نكته را يادآور شويم كه اين فقط شهردارى تهران نيست كه مسؤول چاله، چوله هاى تهران است. بلكه تمام آن دستگاه هايى كه درست فرداى روز اتمام كار آسفالت يك خيابان با مته هاى پرسروصدايشان به جان همان خيابان مى افتند و تازه بعد از آسفالت يادشان مى آيد اين خيابان بايد براى عمليات برق كشى و گازكشى و لوله آب و... حفارى شود نيز مسؤول اين خرابى ها هستند و آنها هم بايد در اين باره پاسخگو باشند. ضمن آنكه در مورد امور شهرى مثل تهران بيش از ۳۰ سازمان و نهاد تصميم گيرنده هستند و آنها هم به نوعى در پايين بودن جنس و كيفيت شهر تهران نقش دارند.
در اين رابطه حتى خود ما شهروندان نيز مقصريم. ما كه هنگام ساخت و ساز ساختمان مصالح ساختمانى را در خيابان و پياده رو ولو مى كنيم و نمى دانيم كه همين كار باعث كاهش عمر مفيد آسفالت مى شود.در اين باره دكتر حميده امكچى كارشناس مسائل شهرى مى گويد: در صورتى كه قوانين مشخص و دقيقى درخصوص هماهنگى ميان دستگاه هاى اجرايى تدوين شود و سازمانهاى مختلف خدماتى نيز پيمانكاران را به رفع موانع و پركردن اصولى حفارى ها موظف كنند، پيگيرى حقوقى تخلفات و احقاق حقوق شهروندان امكانپذير خواهدبود.
البته اين مسأله در صورتى قابل اجرا است كه شهردارى به عنوان متولى اصلى شهر بتواند ميان دستگاههاى متعدد هماهنگى ايجاد كند. بطورى كه حفارى هاى اضطرارى در سطح شهر به امرى استثنايى تبديل شود.
دكتر امكچى مى گويد: ازسوى ديگر داشتن يك شهر سالم كه در آن اصول شهرسازى رعايت شده باشد و شهروندان بتوانند در محيطى امن و پاكيزه زندگى كنند، به نحوه رفتار و رعايت موازين زندگى شهرى ازسوى خود شهروندان نيز بستگى دارد و در صورتى كه شهروندان به حقوق يكديگر احترام نگذارند نگهدارى و ايجاد شرايط مناسب زندگى شهرى بسيار پرهزينه مى شود و شهردارى ها بايد هزينه بيشترى متحمل شوند تا بى توجهى هاى شهروندان را جبران كنند.جلوبندى سازى ها و آپاراتى ها كنند و علاوه بر اتلاف ساعتها وقت آنها هزاران تومان هزينه برايشان به ارمغان بياورد.
زيرسازى فراموش شده
از ديگر عوامل خراب شدن آسفالت خيابانها استفاده نكردن از آسفالت با كيفيت بالا و استاندارد است بطورى كه آسفالت تهران كمتر از ۵ سال عمر دارد درحالى كه بايد حداقل ۱۵ سال عمر كند. گران شدن قير و استاندارد نبودن اين محصول در كشور و بى تعهدى برخى آسفالت سازان شرايط را به شكلى درآورده كه هيچ تضمينى براى آسفالت تهران نمى توان ارائه كرد.
گذشته از اين، سالها است كه مديران شهرى تهران با دو مشكل عمده در آسفالت كردن خيابانهاى اين شهر روبه رو هستند كه هيچگاه براى رفع آن اقدامى نكرده اند.
نخست جمع شدن آسفالت زير چرخهاى خودروها در فصل گرما خصوصاً درمعابر داراى شيب كه با روشهاى مبتكرانه قابل اصلاح است اما شهرداران معمولاً ساده ترين راه يعنى تراشيدن و آسفالت تازه ريختن را برمى گزينند.
دوم و ماندگارترين و تأمل برانگيزترين مشكل سطح معابر تهران را نيز مى توان دريچه هاى تأسيسات شهرى نصب شده بر كف خيابانها دانست كه بدون استثنا يا پايين تر از سطح خيابان نصب شده يا بالاتر از آن و اين روندى قديمى است كه هنوز مديران شهرى چاره اى براى آن پيدا نكرده اند. درتهران هربار كه خيابانى آسفالت مى شود دريچه هاى كف آن حداقل ۱۰ سانتى متر پايين تر قرارمى گيرد كه محصول آن چاله اى براى چرخهاى خودرو است و پس از ماهها كه قرار شد اين چاله اصلاح شود هيچ نوع اصول مهندسى روى آن اجرا نمى شود و براساس يك طرزفكر قديمى و بسيار عقب افتاده بالاتر از سطح خيابان نصب مى شود تا اگر روزى خيابان دوباره آسفالت شد همسطح آن باشد .
در عين حال به زعم برخى از متخصصان شهردارى هاى تهران نظارت عملى چندانى بر چگونگى و كيفيت آسفالت تهران ندارند . در اين باره «مجيد مفيدى» متخصص رشته شهرسازى مى گويد: عمر مفيد آسفالتها بايد ۵ الى ۶ سال باشد ولى در شهر تهران۵ تا ۶ ماه است چرا كه پيمانكاران كار روكش آسفالتها را به طور سطحى انجام مى دهند . او معتقد است كه در اين باره شهردارى تهران نظارتى بر آسفالت خيابانها ندارد زيرا اگر داشت حتماًَ با پيمانكاران برخورد مى كرد تا كار آسفالت خيابانها را درست انجام دهند. بسيارى از متخصصان نيز چون مجيد مفيدى معتقدند نبود مواد اوليه استاندارد، قير مناسب، كارگر متخصص و تحقيقات عملياتى فنى و تخصصى در زمينه آسفالت از مهمترين عوامل كاهش عمر آن است كه همواره از چشم شهرداران پنهان مى ماند .
آنها معتقدند عمده ترين مشكلات روسازى معابر تهران عبارتند از : نخست؛ كيفيت نه چندان مطلوب و متغير آسفالت هاى توليدى همچون كيفيت مصالح اوليه، نحوه توليد و كنترل كيفيت دوم؛ مناسب نبودن و غيراصولى بودن اغلب زيرسازى هاى انجام شده معابر در سطح شهر، سوم؛ نحوه عملكرد شركت هاى تأسيساتى و خدماتى در خصوص حفارى هاى مداوم در سطح معابر كه با مرمت نامناسب و غيراصولى نيز اشكالات پيش آمده تشديد مى شود. چهارم؛ كيفيت پايين اجراى آسفالت و نبود تجهيزات و تخصص لازم در اغلب پيمانكاران اجرايى، پنجم؛ رعايت نكردن اصول فنى در نحوه شيب بندى معابر و بحث هدايت آب هاى سطحى و همچنين نحوه اجرا و آبيارى فضاهاى سبز پيرامونى، ششم؛ نبود برنامه، سيستم، تجهيزات و تخصص لازم و مناسب در امر نگهدارى رويه ها و آخر نيز تردد بارهاى خارج از سرويس.
شايد با آمدن بهار و رفتن بسيارى از تهرانى ها به سفرهاى نوروزى و در هنگام بازگشت شاهد آسفالت دوباره خيابانهاى تهران باشيم . در اين صورت اولين سؤالى كه به ذهنمان مى رسد طول عمر آسفالتهاى تازه است . شايد با ديدن اولين خيابان تازه آسفالت شده از خودمان بپرسيم « اين بار چند ماه دوام مى آورد ؟ »