مدت زمان كوتاهى از اصابت موشك هاى يك هواپيماى آمريكايى به خانه اى مسكونى در يكى از روستاهاى دهات واقع در مرز پاكستان و افغانستان مى گذرد. گفته مى شود اين حمله براى از بين بردن «مرد شماره دو القاعده» (دكتر ايمن الظواهرى) انجام گرفت، اما او در ميان ۱۸ نفر غير نظامى كشته شده در اين حمله نبود. در عوض، اين عمل، بار ديگر منجر به تظاهرات شديد ضد آمريكايى توسط مردم پاكستان شد.
از ديد ايالات متحده، مبارزه عليه اين سازمان تروريستى ايجاب مى كند كه اين قبيل عمليات در نهايت خفا انجام گيرد. به همين جهت، باوجودى كه عوامل اطلاعاتى پاكستان همكارى نزديكى با همتايان آمريكايى خود دارند، همه چيز از آن حكايت دارد كه اين حمله بدون اطلاع پيشاپيش مقامات كشور ميزبان صورت گرفت.
اين اقدام ازلحاظ بازتاب داخلى براى ژنرال «پرويز مشرف» رهبر پاكستان تا حدودى دردسر آفرين شد. از سوى ديگر، اعلام مجدد پاكستان در حمايت از جنگ عليه تروريسم و تكيه بر اين نكته كه «اين مبارزه مرز نمى شناسد»، بار ديگر نمايانگر تمايل شديد اين كشور با آمريكا در اين مبارزه «استراتژيك» است. براى پاكستان چنين اتحادى مهمتر از دعواى حقوقى در مورد نقض حاكميت آن كشور است. (۱)
اما در هر حال ضرورت «دلجويى» از يك «متحد حياتى» باعث شد تا با دعوت از نخست وزير پاكستان به واشنگتن، يكبار ديگر دو طرف بر استحكام اتحاد ميان خود تأكيد كنند تا مبادا خللى در اين رابطه ايجاد شود.
چند هفته پيش، شوكت عزيز، بانكدارى كه به مدت سه سال وزير امور ماليه بود و از آگوست سال ۲۰۰۴ به عنوان بيست و سومين نخست وزير پاكستان مشغول به كار شده است، در رأس هيأت بلند پايه اى متشكل از وزراى خارجه و كشور، و تنى چند از نمايندگان سنا و مجلس ملى پاكستان به آمريكا رفت و ضمن ملاقات با مقامات دولتى آمريكا، در مجالسى، از جمله در «بنياد هريتيج» در شهر واشنگتن در مورد نقش و اهميت كشور متبوعش براى ثبات و امنيت منطقه سخنرانى كرد.
به گفته دكتر«كيم هولمز»، مدير مطالعات سياست دفاعى و خارجى و معرف سخنران، اقدامات شوكت عزيز باعث شده است تا «اقتصاد پاكستان از ركود خارج شده و امسال نرخ رشدى معادل ۸‎/۴% را تجربه كند.» دولت فعلى پاكستان در رسوايى پخش اطلاعات و ابزار اتمى توسط شبكه دكتر «ايوب قادر خان»، باوجود فشارهاى داخلى، با آمريكا همكارى كرد و بوش در سال ۲۰۰۴ به طور رسمى ازدولت پاكستان به عنوان «يك متحد اصلى [غيرعضو پيمان ناتو]» ياد كرد.«كاندو ليزا رايس» روابط نزديك واشنگتن _ اسلام آباد را «عميق و گسترده» خواند كه موضوعاتى فراتر از «ايران، افغانستان و عراق» را شامل مى شود. شوكت عزيز نيز از كمك هاى ايالات متحده در جريان زلزله سال گذشته در كشورش كه با ايجاد خساراتى برابر با ۵۱۰ ميليون دلار، منجر به مرگ بيش از ۷۳ هزار نفر و بيخانمان شدن بيش از ۲ ميليون پاكستانى شد، تشكر كرد. صاحبنظران مسائل اين شبه قاره جنوب شرقى آسيا بر اين باورند كه معضلات سياسى _ اجتماعى دامنه دار اين كشور( براى مثال در دو ايالت وزيرستان و بلوچستان) در سال هاى آينده اثر تعيين كننده اى در روابط آمريكا و پاكستان خواهد داشت. درگيرى هاى سال گذشته ارتش پاكستان در ايالت «وزيرستان » كه ايالت كوهستانى مجاور افغانستان است، به دو دليل توسط رسانه هاى غربى مورد انعكاس قرار گرفت. اولاً، بر اساس جمع بندى اطلاعات امنيتى اين باور وجود دارد كه «اسامه بن لادن» در اين منطقه پناه گرفته است. دوم، باوجودى كه ژنرال مشرف ۸۰ هزار نظامى مأمور «پاكسازى» ايالت كرده بود، مقاومت غيرمنتظره قبايل باعث شد تا با از دست دادن «چند صد نفر» مجبور به توقف عمليات شود. بنا به اظهار عزيز، تاريخ اخير روابط سياسى كشورش با غرب (بويژه آمريكا) نشان مى دهد هر زمان اين روابط بنا بر همكارى و هميارى و معاضدت دو جانبه بوده است، دو طرف منتفع شده اند، و هر زمان كه بى تفاوتى و احياناً خصومت بر ارتباطات دو كشور سايه انداخته است، هر دو صدمه ديده اند و صلح و امنيت بين المللى به خطر افتاده است. در دهه ،۱۹۸۰ همكارى هاى پاكستان و آمريكا براى جلوگيرى از سياست توسعه طلبانه اتحاد شوروى در افغانستان بسيار گسترده بود و در نهايت منجر به شكست مسكو و خروج نيروهاى آن كشور شد. اما پس از آن، و بخصوص در پى «سرنوشت سازترين واقعه تاريخ معاصر» (فروپاشى ابر قدرت كمونيستى)، در مورد افغانستان غفلت شد و اين سرزمين به صورت «بهشت تروريست ها» در آمد و همه از نتايج آن متضرر شدند.در همين حال، بسيارى وضعيت عمومى ايالت بلوچستان پاكستان را نمونه اى داخلى از همين «غفلت» مى دانند. بلوچستان پاكستان در غرب اين كشور واقع شده است و جمعيت كمى نسبت به مساحت خود دارد (۶۵۰ هزار نفر در ۴۳% مساحت كل كشور). تمايلات استقلال طلبانه در اين خطه و درگيرى با نيروهاى نظامى به روند كم توجهى به مشكلات در اين ناحيه، كه حتى با معيار هاى پايين پاكستان به شدت در تنگنا به سر مى برد، افزوده است.
۳۰ سال پيش، در شديد ترين درگيرى ميان قواى مركزى پاكستان و بلوچ ها، به ترتيب ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ نفر از طرفين جان باختند. درگيرى ها محدود به اين مورد نبوده و در زمان استقلال شبه قاره (۱۹۴۸) و يك دهه بعد از آن روى داده اند. لذا، دور جديد نا آرامى ها در اين ايالت در سال گذشته و تصادمات خونين شبه نظاميان «سپاه جبهه» با ارتش پاكستان به هيچ عنوان خلق الساعه نيست.
به گفته شوكت عزيز، «پاكستان امروز و فردا چندان شباهتى به پاكستان ديروز ندارد.» اين كشور ۱۵۰ ميليون نفرى با رژيمى كه پايبندى خود را به «ميانه روى سياسى و پيشرفت اقتصادى» به اثبات رسانده، در محل اتصال سه ناحيه مهم «آسياى مركزى، جنوبى و غربى» قرار دارد، قدرت اتمى «مسؤولى» است، رشد و توسعه اقتصادى در ابعاد وسيعترى را تجربه مى كند، و عنصرى در محورصلح، ثبات و امنيت منطقه به شمار مى آيد.
در رسيدن به چنين اهدافى، حكومت پاكستان، ۶ اصل مهم را در راهبرى كشور به مورد اجرا گذاشته است: «حاكميت اقتصادى، روند سياسى با ثبات، دولت پاسخگو، امنيت در داخل، دفاع برنامه ريزى شده در مقابله با خطرات خارجى، و ديپلماسى مؤثر.» پيگيرى مصرانه اين اصول دولت را قادر به «باز سازى ساختار اقتصاد كشور» كرده است؛ به صورتى كه پاكستان در دوره مذكورشاهد تحولاتى چشمگير و بى نظيربوده است.اما ناظران بر اين باورند كه اين «تحولات» متوازن نبوده است. براى مثال، در ايالت بلوچستان پاكستان، مصادره غير قانونى زمين ها، حاشيه نشينى بلوچ ها، و استثمار منابع اين منطقه سه دليل مهم در گيرى متوالى با ارتش ملى است. دولت در موارد متعدد بدون آنكه معوض عادلانه اى در برابر آن معين يا پرداخت كرده باشد، زمين هاى متعلق به بلوچ ها را به بهانه نياز براى پياده كردن پروژه هاى اقتصادى و يا ايجاد پايگاه نظامى و متعلقات آن، تصرف كرده است.
به علاوه، مردم اين ايالت، سهم چندانى درحكومت محلى و تصميم گيرى هاى آن ندارند و باوجودى كه ۲۰% منابع معدنى و انرژى اين مملكت (زغال، مس، طلا، و ۳۶% از كل توليد گاز) در اين ايالت است، به نسبت سهم كمترى از آن به بلوچ ها اختصاص يافته است. «به همين دليل است كه بلوچ ها خود را مستعمره پنجاب كه پر جمعيت ترين و قدرتمند ترين ايالت پاكستان است، مى دانند.»
بلوچستان (بر خلاف وزيرستان) به دريا هاى آزاد راه دارد. باوجودى كه هنوز برنامه مشخصى در اين خصوص اعلام نشده است، اما به نظر مى رسد كه دولت پاكستان هم مانند ساير دولت هاى منطقه كه تحت تأثير پيشرفت هاى امارات قرار گرفته اند، مقدمات ايجاد بندرى آزاد مانند دوبى را در سواحل بلوچستان آماده مى كند. بندر «گوادر» كه در ۷۲۵ كيلومترى غرب كراچى واقع شده است، به همين منظور به كمك چينى ها توسعه مى يابد كه از نظر استراتژيك نيز حائز اهميت است، زيرا فشادر ناشى از بلوكه احتمالى مهمترين بندر اين كشور (كراچى) توسط هندوستان را كاهش مى دهد. اما بلوچ ها فراموش نكرده اند كه زمين هايى كه قبل از احداث بندر به قيمت هاى نازل توسط افسران پاكستانى خريدارى شده بود، تا چه حد گران شده اند.
نخست وزير پاكستان سپس از «گفت وگوى معطوف به حل و فصل صلح آميز اختلافات، خوددارى از به كار گيرى سلاح هاى كشتار جمعى، تقويت هم آوايى هاى منطقه اى، و پيشبرد همكارى هاى دفاعى ميان كشورهاى آسيايى»، به عنوان ۴ اصلى نام برد كه حفظ و ارتقاى وضعيت اقتصادى - سياسى كشورهاى ناحيه منوط به آنها ست.
طبيعتاً خوددارى از تك روى سياسى و تقويت گفت وگو و همكارى ها، محدود به روابط با كشورهاى ناحيه نمى شود. به نظر مى رسد اين امر در مورد تعاملات سياسى مركز با استان بلوچستان كمتر رعايت شده است.
ملى گرايى بلوچى، عامل مثبتى براى تقويت اين گفت وگو نيست، زيرا بر جدايى قومى آنها از ساير پاكستانى ها تأكيد دارد. اما حكومت هم در اين ميان تنها بر آن بخش از سهم خود كه به تأمين امنيت مربوط بوده، تأكيد كرده است. اكنون از ۲۸ «سردار» (رئيس قبيله) بلوچ، تنها سه نفر از آنها آشكارا عليه حكومت مبارزه مى كنند. در عوض تعداد زيادى از بلوچ هاى شهر نشين با عضويت در جنبش ملى بلوچ كه در ۱۹۸۰ توسط «عبدل خان بلوچ» تأسيس شد، در پشت پرده با اين سردار ها همكارى مى كنند. اين خود نمايانگر اينست كه حد اقل در مورد بلوچستان، اگر اسلام آباد در برقرارى امنيت در كوتاه مدت موفق شود، به احتمال زياد در سياست كاهش تشنجات داخلى موفقيت كمترى خواهد داشت. (۲)
دولت پاكستان به طور مداوم از «وجود دست هاى خارجى» در وقايع بلوچستان شكايت مى كند. با وجود آنكه اسلام آباد و دهلى نو در دوره اى از كاهش تنش هاى فى ما بين بسر مى برند، اما هنوز خصومت هاى بين دو كشور كاملاً از بين نرفته است.
شوكت عزيز در ادامه سخنان خود گفت: «اما كشور من تاكنون راهى طولانى را پيموده و جاى تأسف است كه دوستان ما در غرب، در بخشى از اين دوران ما را به حال خود رها كردند.» پس از تجاوز نظامى شوروى به افغانستان در روزهاى پايانى سال ،۱۹۷۹ پاكستان ميزبان ۳ميليون افغانى آواره شد و مشكلات اجتماعى و اقتصادى قاچاق مواد مخدر بيش از گذشته به بنيه عمومى جامعه پاكستان فشار آورد. بى آنكه متحد داوران «جنگ سرد» اسلام آباد، لااقل دستى براى آن تكان دهد.
پانويس:
۱- به گفته شوكت عزيز كه در ۱۸ ژانويه سخنرانى ديگرى كم و بيش با همين مضامين در مقر مركزى شوراى روابط خارجى در نيويورك ايراد كرد، «بعد از اين حادثه، ابتدا مردم بسيار عصبانى شدند، ولى آنها هم ضرورت همكارى با قدرت بزرگى چون آمريكا را درك مى كنند.»
http://www.cfr.org/publication/9609
۲- Frederic Grare, Pakistan: The Resurgence of Baluch Nationalism, No. 65, Jan2006.
منبع: سايت اينترنتى «واشنگتن پريزم»