على محمدى
درياچه اروميه يكى از مناطق حفاظت شده مهم جهان است كه در مقياس جهانى در تداوم چرخه حياتى تعدادى از پرندگان مهاجر نقش تعيين كننده ايفا مى نمايد و شايد در دنيا كمتر جايى بتوان يافت كه به اندازه درياچه اروميه مورد توجه متوليان محيط  زيست خارجى قرار گرفته باشد.
- درياچه اورميه و حريم آن به عنوان يكى از چهارده پارك ملى مشمول محدوديتهايى ويژه است.
- يونسكو در برنامه جهانى «انسان و بيوسفر» يا «انسان و زيستكره» (MAB ManandBiospher) ۹ نقطه را براى حفاظت انتخاب كرده كه يكى از آنها درياچه اورميه مى باشد.
- كنوانسيون رامسر، كه در سال ۱۳۴۹ برگزار گرديده و ۱۲۰ كشور به آن پيوسته اند، ۲۰ تالاب پراهميت را در دنيا براى حفاظت مؤكد برگزيده كه درياچه اورميه يكى از آن جمله است.
- بانك جهانى از چند سال پيش اعتبارى براى «بهسازى آبيارى» در ۴ نقطه ايران، شامل بهبهان، نكا، مغان وزرينه رود اختصاص داده و به مسائل بخش جنوبى حوضه درياچه اورميه توجهى ويژه دارد.
- پس از كنفرانس سازمان ملل متحد درباره توسعه زيست محيطى (UNCED) با شركت ۱۸۰ كشور تحت عنوان «مجمع سران زمين» در شهر «ريو و ژانيرو» و در سال ،۱۹۹۲ صدور اعلاميه ريو (Rio Declaration) در سال ۱۹۹۴و فعال شدن طرح «تسهيلات زيست محيطى جهانى»
(GEF Global Environment Facilities) مقرر گرديده است كه در قبال كوشش براى حفاظت محيط زيست و رعايت مفاد اعلاميه ريو، امكاناتى در اختيار كشورهاى در حال توسعه قرار داده شود. در چارچوب GEF، كارشناسان مربوطه از ايران بازديد كرده، اولين منطقه اى را كه مناسب تشخيص داده وقابل حفاظت دانسته اند، حوضه درياچه اروميه بوده است. در تير ماه سال ۱۳۸۰ كارگاهى در اورميه تحت عنوان «راه حل اكوسيستمى براى مديريت درياچه اروميه» برگزار گرديد. برگزارى «اولين همايش درياچه اورميه» در شهريور سال ۱۳۸۰ در دانشگاه اورميه را نيز مى توان قدمى مثبت دراين راه ارزيابى كرد.
ويژگى هاى پارك ملى درياچه اروميه
درياچه اروميه داراى۱۰۲ جزيره كوچك و بزرگ است كه هر يك تأمين كننده بخشى از نيازهاى حياتى درياچه به شمار مى روند. جزاير قويون داغى به وسعت ۳۱۷۵ هكتار، ائشك داغى به وسعت ۲۵۵۰ هكتار، اسپير با وسعت ۱۲۵۰ هكتار و آرزو به وسعت ۵۰۰ هكتار از مهمترين ايستگاه هاى حيات وحش درياچه اند كه به دليل برخوردارى از ويژگيهاى زيستى و جاذبه هاى گردشگرى، داراى ارزش جهانى مى باشند. پوشش گياهى جزاير و اراضى ساحلى از منابع مهم تأمين كننده غذاى حيات وحش و دام اهلى محسوب مى شود و در تثبيت اراضى تأثير قابل توجه داشته و با تلطيف منظر، جاذبه هاى گردشگرى را افزايش مى دهد. منابع آب جزاير، كه مورد استفاده حيات وحش قرار مى گيرد محدوداًست، فقط در سه جزيره قويون داغى، ائشك داغى و اسپير چشمه هايى با آبدهى محدود موجود است.
درجزاير پارك ملى اورميه، چند نوع از پستانداران بزرگ شامل قوچ، ميش، گوزن و پلنگ وهمچنين پستاندارانى كه در كنترل بيولوژيكى حشرات نقش دارند، نظير خفاش و موش، وجود دارند. خزندگان و پرندگان نيز در جزاير و تالابهاى ساحلى زندگى مى كنند كه بخشى از پرندگان بومى و بخشى ديگر مهاجرند. تاكنون حدود ۲۷ نوع پرنده خشكزى و بيش از ۳۳ نوع از انواع پرندگان مهاجر شناسايى شده اند كه از آن جمله مى توان كبك بومى خشكزى و پرندگان آبزى و آبچر مهاجر نظير فلامينگو، پليكان، اردك نوك قاشقى، آنقوت، كاكايى معمولى و كاكايى صورتى را نام برد كه در دوره اى از سال از جزاير درياچه به عنوان مأمن مطمئن براى لانه گزينى، استفاده مى كنند. بررسيهايى كه به منظور آشنايى با زندگى اين پرندگان، با حلقه  گذارى انجام مى گيرد، اهميت جهانى اين زيستگاه ها را نشان داده اند و حاكى از آن است كه اين پرندگان در سطحى وسيع از كره زمين پراكنده مى شوند. از جمله فلامينگوهاى حلقه گذارى شده را در محدوده اى كه از شمال روسيه تا منتهى اليه جنوب سودان، سومالى و اتيوپى و از شرق هندوستان تا غرب ليبى گسترده است، مشاهده كرده و گرفته اند.
در آب شور درياچه چند نوع جلبك از جمله جلبكى به نام «آنترو مورفا» (Enteromorpha) و نوعى از سخت پوستان آبزى به نام آرتميا اورميانا (Artemia Urmiana) زندگى مى كنند كه جلبك هاى مزبور صرف تغذيه آرتميا و آرتميا خود صرف تغذيه پرندگان مهاجر نظير فلامينگو مى شود و اين روند در طى اعصار و قرون چنان نظمى يافته است كه چرخه حيات اين زيستمندان تداوم يابد. به طور بديهى، به هم خوردن چرخه زندگى هر يك از اين آبزيان مى تواند چرخه زندگى ساير زيستمندان را مختل كند.
با عنايت به ويژگى هاى فوق، درياچه اورميه همراه با مجموعه تالابها و رودخانه هاى مجاور، نظام زيستى پهناورى به وجود آورده است كه ارزشهاى والاى زيست محيطى دارد ودر عين حال مى تواند، مشروط به رعايت ضوابط حفظ محيط  زيست، به منظورهاى تفريحى و تفرجى و اقتصادى مورد بهره بردارى قرار گيرد.
* اثرات ميانگذر بر سيماى محيط زيست درياچه اورميه
تحولات اجتماعى و اقتصادى همراه با رخدادهاى سياسى، احداث ميانگذر(بزرگراه شهيد كلانترى) دردرياچه اروميه را ضرورى كرده و هدف از آن، ايجاد امكانات بيشتر براى توسعه اقتصادى و اجتماعى منطقه بوده است. با عنايت به تسهيلاتى كه با احداث ميانگذر در زمينه حمل مسافر، كالا و ارتباطات بين دو استان آذربايجان به وجود مى آيد، مى توان پذيرفت كه دستيابى به اهداف موردنظر ميسر است ولى با توجه به اهميت جهانى و منطقه اى درياچه اورميه و محيط  زيست آن بايد توجهى ويژه به تبعات احداث ميانگذر مبذول گردد. اعلاميه ريو (Rio)، كه در سال ۱۹۹۴ صادر شده و ايران به عنوان يكى از شركت كنندگان در كنفرانس، متعهد به رعايت اصول آن است صراحت دارد بر اينكه: (عوامل اصلى توسعه انسانى و محيط  زيست بايد چنان سازماندهى شوند كه موجوديت ديرپاى جوامع انسانى تضمين گردد). رعايت اين اصول، كه امروزه بايد در تهيه تمام طرحها مدنظر قرار گيرد، در تهيه طرح ساماندهى ميانگذر درياچه اورميه الزامى است.
ترديدى نسبت كه احداث ميانگذر و سنگريزى وخاكريزى بخش عمده آن (نود درصد طول) به منزله عاملى غيرطبيعى، رژيم طبيعى جريانهاى درون درياچه را مختل كرده و روند پايدار آن را بر هم خواهد زد و هم اكنون سنگريزى حدود ۱۴ كيلومتر از جاده، بخش عمده اين اختلال و اغتشاش را ايجاد كرده و رژيمى جديد پديد آورده كه محتمل است در دراز مدت به تغييرات زيست محيطى منجر شود. براى كاهش احتمال بروز اين تغييرات، بايد در تهيه طرح ساماندهى ميانگذر، احداث آبگذرهايى درنزديكى ساحل شرقى و ساحل غربى و احتراز از بستن بخش بازميانى ترتيبى اتخاذ شود كه رژيم جريانهاى آب در درون درياچه تا آنجا كه ممكن است به رژيم قبل از احداث ميانگذر نزديكتر شود، به ويژه اثر آبگذرهاى مجاور ساحل بر جريانهاى درون درياچه بايد در حالات مختلف به دقت بررسى شود ومناسبترين موقعيت و ابعاد آنها طورى تعيين گردند كه بازتاب احداث ميانگذر بر محيط زيست درياچه، حداقل باشد. خوشبختانه، ساختگاه ميانگذر به اندازه كافى از جزاير بخش جنوبى درياچه به دور است و تجربه بيش از بيست سال گذشته نشان مى دهد كه وجودميانگذرتأثيرى عمده بر محيط  زيست جزاير مزبور ندارد.
با احداث پل ميانگذربزرگراه شهيد كلانترى وتونل شبه جزيره اسلامى، فاصله تبريز تا اروميه از طريق اين محور برابر ۱۵۵ كيلومتر خواهد شد كه درمقام مقايسه با محور (تبريز _ تسوج _ اروميه) برابر ۲۵۸ كيلومتر و محور (تبريز _ خوى _ اروميه) برابر ۳۰۸ كيلومتر، به ترتيب به ۶۰درصد و ۵۰درصد تقليل مى يابد ولى با توجه به حذف تمامى گردنه ها و حركت در دشت، ز مان سفر به ترتيب به ۵۰درصد و ۴۰ درصد كاهش مى يابد. كوتاه شدن مسير و حركت در دشت، به صرفه جويى قابل ملاحظه در مصرف سوخت و در نتيجه به كاهش گازها و مواد آلاينده محيط زيست منجر مى شود، استهلاك وسائل نقليه و نياز به قطعات يدكى كم مى شود، در وقت رانندگان و مسافران صرفه جويى مى گردد و احتمال تصادفات و خطرات جانى و مالى نقصان مى پذيرد.
همچنين كوتاه شدن مسيراجازه مى دهد كه محصولات كشاورزى، به ويژه ميوه و تربار كه به مدت و كيفيت حمل ونقل حساس مى باشند، در زمان كمتر وشرايط بهتر حمل و به بازار عرضه شوند. از اين گذشته، ساكنان شهرهاى كوچك ساحل شرقى درياچه امكان اشتغال دراروميه را مى يابند.
احداث ميانگذر علاوه بر مزاياى اقتصادى، از طريق تسهيل ارتباط شهرهاى كوچك وبزرگ، تعاملى فرهنگى را سبب شده و سطح فرهنگ عمومى منطقه را ارتقا مى بخشد. با كوتاه شدن مسير وتسهيل سفر، بهره گيرى ازجاذبه هاى محلى امكان پذير مى شود. عمده ترين اين جاذبه ها به شرح زيرند:
- بهره بردارى بهداشتى - درمانى از آب و لجن درياچه اروميه با احداث مراكز درمانى و ساناتور يومها.
- بهره بردارى از جاذبه هاى توريستى منطقه كه متأسفانه تاكنون اغلب ناشناخته مانده اند.
علاوه بر بررسى اثر احداث ميانگذر بر محيط زيست درياچه، اثر ساير فعاليت هاى فنى وتكنولوژيكى انسانى در حوضه درياچه نيز بايد از لحاظ انطباق با اعلاميه ريو مورد ارزيابى قرار گيرند. به ويژه احداث سدها وسيستم هاى انتقال آب يكى از عوامل تأثيرگذار بر شرايط زيست محيطى درياچه است كه بايد توسط اوليا وسازمان هاى مربوط مورد بررسى و اتخاذ تصميم قرار گيرند. به عبارت ديگر بررسى تبعات زيست محيطى احداث ميانگذر فقط يك سوى قضيه است و براى بررسى درست مسأله از ديدگاه مهندسى، بايد مسائل زير را هم مورد توجه قرار داد تا بتوان بيلان آنچه از دست مى دهيم و آنچه را به دست مى آوريم تنظيم كرد و براين اساس تصميم هر چه مناسبتر اتخاذ نمود، بايد مشخص كرد كه:
- آيا فقط ايجادميانگذر است كه زندگى طبيعى درياچه را مختل مى كند؟
- معيارهاى حفظ محيط زيست در مورد ساير فعاليتهاى عمرانى در پيرامون درياچه، از جمله ايجاد سدها، بندها، تأسيسات گردشگرى، مراكز صنعتى، كشاورزى وزيستى تا چه حد رعايت مى شوند و در بهترين شرايط اين فعاليتها چه تأثيرى بر زندگى طبيعى درياچه خواهند داشت؟
- اگر هيچ دخالتى در وضع درياچه نشود، گرم شدن زمين و افزايش آلاينده ها در جو كه خواه ناخواه با واسطه نزولات جوى بر درياچه اثر خواهند گذاشت، چه بازتابى بر زندگى طبيعى درياچه خواهند داشت؟
-كاهش سطح آب درياچه در گذشته، وقتى كه هيچ يك از عاملهاى فوق وجود نداشته، نشأت گرفته از چه عواملى بوده و چه تأثيرى بر محيط زيست داشته است؟
- به علاوه اگر با ديد گسترده ترى به مسأله نگاه كنيم با توجه به اينكه با احداث ميانگذر راه ارتباطى (تبريز _ اورميه)حدود ۱۰۰ كيلومتر كوتاه مى شود، اگر فرض كنيم در سالهاى اول پس از احداث ميانگذر، روزانه ۱۰۰۰۰ وسيله نقليه از اين راه تردد نمايند و به طور متوسط هر يك ۸ ليتر بنزين به ازاى ۱۰۰كيلومتر مصرف كنند، صرفنظر از صرفه جويى در وقت و وسايل يدكى، روزانه۸۰۰۰۰= ۱۰۰۰۰*۸ ليتر بنزين صرفه جويى خواهد شد، كه علاوه بر كاهش آلودگى ناشى از احتراق بنزين، با احتساب قيمت هر ليتر بنزين وارداتى برابر ۰‎/۲۵ دلار، روزانه۲۰۰۰۰ =۰‎/۲۵*۸۰۰۰۰ دلار، و سالانه مبلغ ۷۳۰۰۰۰= ۳۶۵*۲۰۰۰۰دلار صرفه جويى ارزى به عمل خواهد آمد كه از محل اين صرفه جويى مى توان اقدامات لازم براى سالمسازى و حفظ محيط زيست حوضه درياچه را سامان داد. ترديدى نيست كه اين صرفه جويى متناسب با افزايش تعداد وسائل نقليه عبورى افزايش خواهد يافت.