گزارش: حميده احمديان راد

در كمتر كشورى، حتى ثروتمندترين كشورهاى جهان كه صادركننده دستگاه هاى چاپ وكاغذ هستند ۱۷۰ ميليون جلد كتاب توليد مى شود تا نه ماه بعد دور ريخته شود. سالانه بر ميلياردها صفحه با هزينه اى گزاف مطالب درسى چاپ مى شود تا آنها كتابهايى يك بار مصرف در اختيار داشته باشند. در حالى كه صنعت نشر كتاب در ايران از بحران كمبود كاغذ رنج مى برد و بسيارى از ناشران چاپ كتابها را به همين دليل به تأخير مى اندازند. به اينها بايد سهم عظيم يارانه هايى را افزود كه هر سال دولت بابت چاپ و توزيع اين همه كتاب مى پردازد. اين بهاى مصرف گرايى ايرانيان و عدم اطلاع رسانى به آنها در اين باره است. اين نقطه ضعف فرهنگى باعث شده كسانى كه مديريت وزارت آموزش و پرورش را به دست مى گيرند از اجراى طرحى براى استفاده مجدد و چند ساله كتابهاى درسى واهمه داشته باشند.
در سال ۱۳۷۳ دفتر برنامه ريزى و تأليف كتب درسى سازمان پژوهش و برنامه ريزى طرح استفاده مجدد از كتابهاى درسى را مورد بررسى قرار داد. نتيجه تحقيق آن بود كه اگر اين طرح بتواند مراحل اجرايى را به نحو مطلوب پشت سر بگذارد اهداف زير را تأمين خواهد كرد: «پرورش روحيه نظم و دقت ونگهدارى صحيح از وسايل شخصى در دانش آموزان، پرورش روحيه صرفه جويى و دورى از اسراف و تبذير در دانش آموزان، عادت دادن تدريجى دانش آموزان به درك و فهم مطالب به جاى حفظ كردن آنها، فراهم شدن زمينه براى تجهيز و گسترش كتابخانه هاى مدارس و گرايش دانش آموزان به سمت كتابخانه و كتاب خوانى، ارزش گذارى به كتاب و حفظ آن توسط دانش آموزان، كاستن از بار سنگين بخش هاى مختلف دست اندركار چاپ و توزيع كتاب هاى درسى، صرفه جويى در هزينه هاى تهيه كاغذ، مقوا، تجهيزات چاپ و غيره، فراهم شدن امكان هدايت وجوه صرفه جويى شده در جهت بالا بردن كيفيت آموزشى، كمك به بهبود كيفيت محتوايى و صورى كتب درسى.»
سعيد قريشى مجرى اين طرح مى گويد: «كتاب هاى درسى در نظر دانش آموزان و اولياى آنان يك كالاى ارزان و كم بها به حساب مى آيد كه بلافاصله پس از امتحانات ثلث سوم دور ريخته مى شوند. اگر سؤال شود در كجاى دنيا چنين كارى مشابه ما انجام مى شود، جواب اين است كه در هيچ جا. ما در اسراف و انهدام سرمايه ملى خود در اين موردمنحصر به فرد هستيم ».
وى مى افزايد: «طرح مى تواند در سه مرحله اجرا شود: «مرحله اول سعى در كاستن تعداد عنوان هاى كتاب ها، كاستن از حجم كتاب ها و حذف موارد غيرضرورى، چاپ يك يا چند جلد كتاب مشابه در يك جلد و ادغام عناوين، استفاده از لوحه به جاى كتاب در برخى موارد ممكن، تهيه فيلم آموزشى به جاى درج مطالب در كتاب براى بعضى از مفاهيم، تهيه كتابچه تمرين و جدا كردن تمرينات از كتاب كه اين كارها عمدتاً توسط دفتر برنامه ريزى انجام مى شود و در برخى موارد، دفتر تكنولوژى نيز به كمك مى آيد. مرحله دوم: بالا بردن كيفيت كاغذ، چاپ و صحافى كتاب ها به طورى كه كتاب بتواند براى مدت طولانى ترى دوام بياورد و سريعاً مستهلك نشود. اين كار مستلزم فراهم كردن امكانات براى چاپ و صحافى بهتر كتابهاست كه البته به صورت تدريجى قابل انجام است و انتظار اين نيست كه ظرف يكى دو سال كيفيت تمام كتاب ها از نظر چاپ تغيير كند. بلكه اگر در يك برنامه زمان بندى ده ساله نيز اين كار انجام شود، باز هم قابل قبول است. در اين قسمت از كار واقع نگرى و همكارى شركت هاى چاپى مورد نياز است و آنها نيز بايستى در جهت حل مشكل، راه هاى مناسب را جست وجو كنند و همكارى لازم را با مسؤولين ذيربط به عمل آورند. مرحله سوم فراهم كردن شرايط لازم براى استفاده مجدد از كتاب هاى درسى در مدارس كه اين مرحله از نظر اجرا دشوارترين مرحله است و به تدابير مختلف احتياج دارد و مسؤوليت آن عمدتاً به عهده مديران مدارس است. البته در حال حاضر كه كنكور وضع خاصى دارد، دانش آموزان دبيرستانى ناچارند كتابهاى درسى چهار سال دبيرستان را براى خودنگه دارند.»
اين طرح يك بار در سال ۶۹ به شكل ناقص و در شرايط اضطرارى اجرا شد. قريشى مى گويد: «آن موقع اين طرح مسبوق به هيچ نوع برنامه ريزى اصولى نبود و در يك وضعيت بحرانى پيش بينى نشده براى رفع يك بن بست چنين اقدامى صورت گرفت. بنابراين نمى توان گفت در هر شرايطى و با هر نوع برنامه ريزى باز هم طرح شكست خواهد خورد.
ولى به هر حال اجراى اين طرح در آن سال به مثابه يك طرح آزمايشى مشكلات كار را تا حدود زيادى روشن كرده است.»
در اين طرح به مشكلات احتمالى اشاره شده كه عبارتند از: «عدم آمادگى اوليا و دانش آموزان براى استفاده از كتب كهنه، نبودن مكان مناسب براى نگهدارى كتاب ها در مدارس، بى ميلى مسؤولان مدارس در امر گردآورى و نگهدارى و توزيع مجدد كتاب ها به دليل نداشتن پرسنل لازم و نبودن اعتبار مورد نياز و دردسر زيادى كه اين كار دارد، بى دقتى دانش آموزان در نگهدارى كتابها و غيرقابل استفاده بودن بسيارى از آنها بعد از گردآورى، تغيير آمار دانش آموزان و كم و زياد شدن تعداد مردودين و قبولى ها، امتناع دانش آموزان از تحويل كتاب ها به دليل اينكه آن را خريده اند و بهاى آن را نپرداخته اند، نبودن مسؤول مشخص در منطقه مدرسه و ادارات كل آموزش و پرورش استان ها براى اين كار، نياز به كتاب هاى نو به دليل افزايش تعداد دانش آموزان كه دادن كتب متفاوت به دانش آموزان موجب اعتراض آنها مى شود.» البته براى هر يك از اين مشكلات احتمالى نيز در طرح راه حل هايى ارائه شده است.
«محبت الله همتى» كارشناس آموزشى عمده مشكلات بر سر راه اجراى چنين طرحى را مسائل فرهنگى مردم مى داند و بهبود مسائل فنى چاپ و گرافيك مناسب كتاب ها را شرط ضرورى موفقيت طرح عنوان مى كند.
«بحث بر سر اين است كه بتوانيم كتابهاى درسى بادوامى پيدا كنيم تا دانش آموزان بتوانند چند سال از آنها استفاده كنند. سال ها قبل وزارت آموزش و پرورش كوشيد كتاب هاى درسى را براى استفاده مجدد جمع آورى كند ولى اين كار با شكست مواجه شد. حتى در صورت جمع آورى كتاب ها هم نمى توانستيم مجدداً از آنها استفاده كنيم. چون كتابها در شرايطى نبودند كه بتوان از آن مجدداً استفاده كرد. براى استفاده مجدد از كتاب هاى درسى در مرحله اول بايد كتاب هايى توليد كنيم كه از نظر گرافيكى و تصويرسازى قابل قبول و از كيفيت مطلوبى برخوردار باشند. دوم اينكه از نظر چاپ و صحافى نيز اين قابليت را داشته باشند كه بتوانيم چند سال از آنها استفاده كنيم. اين كار سرمايه گذارى مناسبى را مى طلبد. با اين حال بررسى ها نشان داده توليد كتاب هاى بادوام در كاهش هزينه ها بسيار مؤثر است. گرچه توليد آنها در نگاه اول سرمايه بر است. براى اينكه به مرحله توليد كتاب هاى پايدار برسيم بايد افكار عمومى را براى انجام چنين طرحى آماده كنيم و ابعاد مسأله را براى مردم تشريح كنيم تا خودشان به اين نتيجه برسند كه توليد كتاب هاى بادوام چه اندازه مى تواند به نفع جامعه تمام شود براى اين كه بتوانيم از يك كتاب درسى استفاده كنيم. شرايطى لازم است مثلاً كتاب هاى درسى چند سال تغيير نكند. يا اينكه توليد مواد آموزشى ديگر در برنامه هاى درسى به رسميت شناخته شود. مثل توليد كتاب كار يا ساير رسانه هاى آموزشى به عبارت ديگر توليد بسته آموزشى هدف اصلى قرار بگيرد. در بعضى برنامه هاى درسى در كنار كتاب درسى كتاب كار توليد مى شود. كتاب كار، كتاب هاى يك بار مصرف است و هر دانش آموز فقط يك بار مى تواند از آن استفاده كند در اين صورت براى دانش آموز ديگر قابل استفاده نخواهد بود. در صورتى كه كتاب درسى اينگونه نيست. ديگر چه لزومى دارد هر ساله كتاب درسى چاپ شود.»
وى مى افزايد: «مى توانيم اجراى طرح را از دوره دبستان شروع كنيم. كتاب هاى درسى كه كتاب كار دارند مى توانند در اولويت قرار بگيرد. برنامه هاى درسى تعليم و تربيت دينى (كتاب هاى آسمان)، زبان آموزى (كتاب هاى بخوانيم) در حال حاضر كتاب كار دارند مى توان كتاب بخوانيم و هديه هاى آسمان را با كيفيت قابل قبول تر براى استفاده چند ساله چاپ كرد و همه ساله كتابهاى كار و كتابهايى بنويسيم را كه مصرفى هستند چاپ و توزيع نمود. بعضى از برنامه هاى درسى مثل علوم تجربى نيز اين قابليت را دارند كه كتاب كار داشته باشند.
كتابهاى كار علاوه بر اينكه موقعيت مناسبى را در فرايند ياددهى يادگيرى ايجاد مى كند مى تواند در نگاه كلان از مصرف بى رويه كاغذ در سطح كشور كه صرف خريد دفتر مى شود جلوگيرى كند و موقعيتى را براى اجراى طرح توليد كتابهاى پايدار به وجود بياورد.
البته در اجراى اين طرح موانع متعددى وجود دارد كه به نظرم همه آنها از ابعاد فرهنگى قابل بررسى هستند. مى توان براى همه آنها راه حل هاى اجرايى درازمدت در نظر گرفت.»
جعفر ربانى كارشناس آموزشى پيشنهاد مى كند براى تسهيل اجراى طرح در كنار سيستم كنونى چاپ و توزيع كه تماماً دولتى است يك سيستم مشابه و موازى نيز در بخش خصوصى طراحى شود. وى مى گويد: «نمونه هاى متعددى از اين سيستم دوگانه يا دو سيستمى را طى سال هاى اخير تجربه كرده ايم و اتفاقاً راهگشا نيز بوده است و به تدريج امكان رها شدن دولت از آن مسؤوليت را فراهم كرده است. به اين ترتيب ما در چاپ و توزيع و نه تأليف يا تهيه برنامه درسى دو سيستم خواهيم داشت. ۱- سيستم دولتى كه كتابها به روال كنونى ولى با كيفيت معمولى چاپ و توزيع مى شود. طبعاً اين كاغذ از محل بودجه دولتى تأمين مى شود و گران نخواهد بود و احتمالاً دولت از اين طريق به خاطر بالا بودن تيراژ كتاب ها سود خوبى مى كند. در سيستم خصوصى دولت به بخش خصوصى (كه قطعاً بايد با همكارى اتحاديه ناشران و كارشناسان ذيربط صورت گيرد) اجازه مى دهد كتاب هاى درسى را عيناً افست كرده و در بازار آزاد عرضه كند. مشروط بر اينكه روى كاغذ سفيد و مرغوب و احياناً با جلد سخت باشد. قيمت گذارى عادى باشد. كتاب ها را در مراكز توزيع يا فروشگاه هاى خاصى عرضه كند و اجازه تبليغ در سطح وسيع را داشته باشد تا نظر مردم را جلب كند.
با اين طرح ضمن اينكه دولت به وظيفه خود از نظر تأمين كتاب درسى عمل مى كند گرايش به كيفيت و لزوم هزينه كردن براى مصرف فرهنگى را نيز در آنها تقويت مى كند. اين كار را مى توان در مورد كتاب هاى متوسطه عمومى و نه فنى و حرفه اى آغاز كرد. با توجه به اينكه به خاطر كنكور تقاضاى نسبتاً زيادى هم براى اين كتابها وجود دارد.»
شايد بتوان راهكارهاى متعدد ديگرى هم پيدا كرد تا طرح استفاده مجدد از كتابهاى درسى به عملى ترين شكل به اجرا درآيد. مهم اين است كه بپذيريم بايد و مى توانيم از كتاب هاى درسى چندين سال استفاده كنيم.