گفت وگو: محمد محسنى مهر

با گذشت چندسالى از آغاز بانكدارى الكترونيك در ايران، رويكرد نسبى شبكه بانكى به اين شيوه از بانكدارى، حداقل از نظر نصب تجهيزات فنى و دستگاههاى خودپرداز تا حدودى مثبت بوده است، اگرچه هنوز هيچ عملكرد قابل توجهى از سوى اين شبكه براى راه اندازى بانكدارى اينترنتى صورت نگرفته است. از سوى ديگر هنوز شاهد نارضايتى هاى متعدد مشتريان بانكها نسبت به عملكرد تجهيزات نصب شده هستيم و تاكنون شبكه بانكى كشور نتوانسته است براى اين معضل راهكار مناسبى ارائه كند.
برخى كارشناسان، از جمله دكتر «احمد مجتهد»، ريش پژوهشكده پولى و بانكى، تنها راه خروج از اين بن بست را توجه بانكها به بانكدارى اينترنتى و چاپ اسكناس هايى با ارقام درشت مى داند. گفت وگو با اين كارشناس بانكى را در پى مى خوانيد:
با گذشت چندسالى از آغاز عمليات بانكدارى الكترونيكى در كشور، شما وضعيت اين شيوه از بانكدارى را از نظر استقرار شبكه و پياده سازى زيرساختهاى مورد نياز چگونه ارزيابى مى كنيد؟
به نظر من در اين زمينه ما هنوز در مراحل ابتدايى قرار داريم. به عبارت ديگر بعد از چندسالى كه بانكدارى الكترونيك در ساير كشورها به مراحل پيشرفته اى رسيده است ما تازه به دنبال اين هستيم كه سيستمهاى خودپرداز و سيستمهاى مربوط به كارتهاى پلاستيكى را در فعاليتهاى بانكدارى خود وارد كنيم. دليل اينكه هنوز در مراحل اوليه قرار داريم اين است كه همه فعاليتهاى اين عرصه بايد به صورت يك مجموعه پيش برود. يعنى قسمتهايى از اين زنجيره اگر كامل نباشد عملاً در كار ساير بخشها، خلل ايجاد مى شود. براى مثال سيستم دستگاههاى خودپرداز به عنوان اولين عمليات كاربردى در بانكدارى الكترونيك هستند، اما درباره اين دستگاهها نبايد فقط به پرداخت پول به مشتريان اكتفا كرد بلكه بايد عمليات ديگرى را نيز بر روى آنها طراحى كرد. انجام اين فعاليت ها مستلزم تأمين نرم افزارهاى لازم از طريق سيستم بانكى است. ما تا سال قبل با مشكل اساسى در زيرساخت مخابراتى روبرو بوديم كه اين مشكل از ارديبهشت امسال رفع شد. تمام شبكه به صورت ديجيتال درآمد و شبكه فيبرنوى هم تكميل شد. البته تا قبل از اين تاريخ، سيستمهاى پشتيبانى خطوط مخابراتى هم به طور كامل فراهم نبود بنابراين احتمال قطع پيامهاى الكترونيكى از سوى مخابرات وجود داشت و اين امر براى بانكها مشكلاتى ايجاد مى كرد. در حال حاضر اين قسمت از كار تا حد زيادى تأمين شده و شبكه استقرار پيداكرده است. هم اكنون به وجود دستگاههاىpos يا پايانه فروش نياز است تا در همه فروشگاهها و مراكز خدماتى نصب شود. اگر اين كار به پايان برسد بالطبع نياز به چك وجود نخواهد داشت. تا جايى كه اطلاع دارم از زمانى كه اين سيستم در برخى كشورها پياده شده، نياز به باجه هاى بانكى نيز از بين رفته است. بنابراين هنوز شبكه هاى نرم افزارى و سخت افزارى براى فعاليت بانكدارى الكترونيكى كافى نيست، ولى شبكه شتاب باعث شد كه بانكها بتوانند از دستگاههاى خودپرداز يكديگر استفاده كنند. اقدامات بعدى اتصال اين شبكه به خارج از كشور است كه در حال حاضر اتصال با بحرين برقرار است، اما هنوز به شبكه اصلى دنيا مرتبط نشده ايم كه در اين زمينه نياز به امضاى قراردادها و پروتكل هايى بين بانكهاى كشورهاى مختلف است. به هر حال در مسير تكامل بانكدارى الكترونيك اگر فرض بگيريم كه ۵مرحله وجود دارد موقعيت كشور ما، بين مرحله ۱ و ۲ است.
از برآيند گفته هاى شما مى توان اين گونه استنباط كرد كه امكانات فعلى و زيرساختى موجود رضايت نسبى شما را جلب كرده است؛ در حالى كه بيشتر كارشناسان، مشكل اصلى را نبود زيرساخت مى دانند؟
من هم تأييد مى كنم كه زيرساختهاى مخاراتى، مشكل اصلى در اين زمينه است، اما بخشى از اين مشكلات كه قبلاً هم وجودداشت مانند دسترسى به تلفنهاى ثابت و زيرساختهايى از اين قبيل، تا اندازه اى مرتفع شده است.
البته بيشتر در تهران؟
بله در تهران و برخى شهرهاى بزرگ . همواره فقدان خط تلفن ثابت يكى ازمشكلات اساسى در بسيارى از نقاط كشور بوده است. در مراحل بعدى نياز است كه شبكه اينترنت پرسرعت و سيستم هاى ماهواره اى مناسب در نقاط مختلف راه اندازى شود. براى اين هدف، آماده سازى سيستمهاى پشتيبانى بسيار مهم است تا در مواردى كه احتمال قطع شبكه هست از مسير ديگرى پشتيبانى صورت بگيرد و يا قطعى مواجه نشويم. بنابراين هنوز تا رسيدن به مرحله نهايى، فاصله بسيار داريم، ولى امكانات اوليه در حال حاضر فراهم شده و مهمترين مشكل فعلى، كمبودهاى نرم افزارى است كه بايد مرتفع شود.
در سياستنامه تجارت الكترونيكى، بانكها ملزم شده بودند كه تا پايان سال۸۳ به سيستمهاى نوين بانكدارى مجهز شوند، به نظر شما دليل اين همه تأخير چيست؟
چندسال پيش، شبكه بانكى كشور، بانكدارى الكترونيك را به صورت مستقل آغاز كرد. يعنى هر بانكى براى خود با سازنده دستگاههاى مختلف و شركتهاى متعدد وارد مذاكره شد و با توجه به شرايط موجود خود به عقد قراردادهاى مختلف اقدام كرد. در نتيجه ما با تعدادى از دستگاههاى خودپرداز مواجه شديم كه قادر به ارتباط با همديگر نبودند. بنابراين بانك مركزى براى ايجاد يك رويه واحد در اين زمينه طرحى به نام «شتاب» را اجرا كرد، تا زمينه اتصال اين شبكه ها را با يكديگر فراهم آورد. تا جايى كه اطلاع دارم در ابتداى سال جارى فقط يك بانك جزو اين شبكه نبود و ساير بانكها از خدمات اين شبكه استفاده مى كردند. معضل عمده موجود، نرم افزارهاى شبكه بانكى بود كه بايد متناسب با طرح شتاب تغيير مى كرد تا استفاده از امكانات آن فراهم مى شد.
بنابراين بانك مركزى مجبور شد دوباره هزينه سنگين و زمان طولانى اى را صرف هماهنگى سيستمهاى خريدارى شده كند؟
اين نرم افزار، جزو خريدهايى بوده كه هر بانك با خريد دستگاههاى خودپرداز، دريافت مى كرده است. در آن زمان امكان ارتباط با ساير شبكه ها براى اين نرم افزار پيش بينى نشده بود. اكنون اين اصلاحات انجام شده و شبكه بانكى، تقريباً به همديگر متصل شده اند و اين خيلى از كارها را آسان كرده است، چون اكنون اشخاص مى توانند از خودپرداز همه بانكها استفاده كنند و اين امر سبب كاهش هزينه ها مى شود.
زيرا لازم نيست شعب بانكهايى كه در كنار هم هستند، دستگاه خودپرداز مستقل نصب كنند. اين امر سبب دسترسى تعداد بيشترى از مردم به دستگاههاى خودپرداز نيز مى شود. البته اگر فرهنگ استفاده از كارتهاى اعتبارى در كشور گسترش پيدا كند هزينه تراكفش هم به مراتب كاهش خواهد يافت. اينها مراحلى است كه بايد طى شود و پس از آن است كه مى توانيم ادعا كنيم شبكه بانكى يكپارچه داريم.
شبكه يكپارچه اى كه برخلاف اكنون، همواره برقرار است، با كمبود پول مواجه نيست و سوئيچ آن هم بر روى كارتهاى ساير بانكها بسته نيست؟!
همانطور كه گفتم هنوز در مرحله اول بانكدارى الكترونيك هستيم و تا رسيدن به مراحل تكاملى، بسيار فاصله داريم. در حال حاضر موضوع اين است كه دستگاههاى موجود براى تعداد مشخصى از معاملات در روز طراحى شده اند در حالى كه استفاده از خودپردازها به حدى رسيده كه به طور دائم نياز به تعمير پيدا مى كنند به طورى كه باعث تعجب سازندگان اين دستگاهها شده است. در اين موضوع چندمشكل دخيل است كه تنها بخشى از آن متوجه شبكه بانكى است. ما به دليل تورم شديدى كه طى سالهاى گذشته با آن روبرو بوده ايم متأسفانه متناسب با آن اسكناس درشت چاپ نكرده ايم. اسكناس يك هزارتومانى در كشور ما از زمان تأسيس بانك شاهنشاهى (۱۲۶۵) تاكنون وجود دارد. تنها موفقيت ما در اين مدت، چاپ اسكناس ۲هزار تومانى بوده در حالى كه تورم ۳۵برابر شده است. هم اكنون در اروپا اسكناس ۵۰۰يورويى چاپ و استفاده مى شود كه معادل ۶۰۰هزارتومان پول رايج كشورمان است و ما هرگز اين رقم اسكناس را در كشور نداريم. بنابراين مردم ناچارند براى تأمين نيازهاى مالى خود بارها از دستگاههاى خودپرداز استفاده كنند كه نتيجه آن هم خرابى دائم دستگاههاست. اين دستگاهها صرفاً براى كشور ما طراحى نشده و همين دستگاهها در كشورهاى پيشرفته هم استفاده مى شود، بنابراين چون رقم اسكناس هاى اين كشورها بالاست و آنها مى توانند با اين رقم اسكناس، بسيارى از مايحتاج خود را تأمين كنند لذا كمتر شاهد مراجعات مردم و خرابى اين دستگاهها هستيم. راه حل اين مشكل در كشور ما هم چاپ اسكناس هاى درشت است. از سوى ديگر مردم اين كشورها به استفاده از دستگاههاى pos روى آورده اند كه ديگر نيازى به استفاده از اسكناس ندارند. اگر ما بتوانيم اين دستگاهها را حداقل به مرز ۲۰ميليون عدد در كشور برسانيم ديگر نيازى به استفاده از پول نخواهيم داشت. نتيجه اينكه نياز به اسكناس در كشور ما ناشى از نبود سيستمهاى تكميلى شبكه بانكى و چاپ نشدن اسكناس درشت از طرف بانك مركزى است. البته بانك مركزى از سالها پيش، آمادگى خود را در اين باره اعلام كرده، ولى متأسفانه چون نياز به موافقت مقامات ديگرى است، اين اقدام تاكنون عملى نشده است. علت اينكه تعدادى از كارشناسان هم با اين امر مخالف اند، نگرانى آنها از آثار تورمى آن است كه معتقدم اين نگرانى بى مورد است چون تورم به اندازه كافى در سالهاى گذشته رشد داشته و اثرات خود را به جا گذاشته است، الآن اسكناس هاى درشت تر فقط مشكل مردم را حل مى كنند و نه چيز ديگر.
چه تضمينى وجود دارد كه با چاپ اسكناس درشت، باز ما شاهد خرابى دستگاهها، صف هاى طولانى مقابل خودپردازها و نظاير آن نباشيم؟
اين يك مشكل را حل مى كند و آن هم كاهش خرابى دستگاههاى خودپرداز است، اما ساير مشكلات همچنان به قوت خود باقى است. بى شك ما بايد نياز به دستگاههاى خودپرداز را در كشور محدود كنيم در حالى كه مردم تازه با مزاياى آن آشنا شده اند و خوب هم از آن استقبال مى كنند. راه حل اين است كه دستگاه هاى تكميلى را سريع تر راه اندازى كنيم و بانكدارى اينترنتى را توسعه بدهيم، در حالى كه الآن تنها يك بانك اين امكانات را فراهم ساخته و ساير بانكها شبكه اينترنتى ندارند. لذا نياز است كه شبكه مخابراتى كشور، سرويس هاى لازم را در اختيار بانكها قرار دهد و بانكها نيز به نرم افزارهاى لازم تجهيز شوند. اگر شبكه بانكدارى اينترنتى گسترش پيدا كند بى شك مراجعه به بانكها كاهش يافته و نياز به دستگاههاى POS و خودپرداز نيز كمتر مى شود.
از پول الكترونيك به عنوان شاخص بانكدارى الكترونيك نام برده مى شود. چرا بانك ها تاكنون هيچ اقدامى در اين باره نداشته اند؟
اتفاقاً فعاليت هايى صورت گرفته، ولى تا زمانى كه زيرساخت هاى لازم مهيا نشود، اين طرح ها موفقيت آميز نخواهد بود. ما در اين زمينه شاهد حركت هايى، هرچند كند هستيم. دليل اين كندى و تأخير هم نبود زيرساخت هاى مخابراتى است. براى مثال شبكه مخابراتى ما، امسال ديجيتالى شده يا برخى امكاناتى كه ۲۰ سال پيش در آمريكا مورد استفاده قرار مى گرفته حالا وارد ايران شده است. در نظر داشته باشيد كه اطلاع از صورتحساب بانكى تلفنى فقط چند سال است كه در كشور رايج شده يا شبكه اينترنتى هنوز هيچ كاربردى در كشور ندارد. همچنين بحث استفاده از كارتهاى اعتبارى
(Creadit caed) يا كارتهاى پرداخت (debit card) در ايران هنوز در مراحل اوليه است. دليل آن هم مسائل امنيتى و نگرانى هايى است كه از احتمال جعل اين كارت ها وجود دارد. لذا به همين دليل استقرار چنين سيستم هايى به طول مى انجامد. به هر حال بايد در نظر داشته باشيم كه هنوز در مرحله معرفى قرار داريم و وجود اشكالات متعدد هم در اين مرحله طبيعى است چون هنوز مردم با كاربرد آن آشنايى ندارند. براى رفع اين مشكل بهتر است آشنايى طرح را از دانش آموزان مدارس، جوانان و ساير افراد تحصيلكرده آشنابه مسائل شروع كرد و به تدريج ساير اقشار جامعه را وارد اين مباحث كرد.
در ظاهر منازعه بين بانكها و مخابرات براى راه اندازى پول الكترونيك ادامه دارد. بانك ها معتقدند مخابرات امكانات لازم را در اين باره ارائه نمى كند و بالعكس مسؤولان مخابرات اعتقاد دارند كه مشكلى در اين باره متوجه آنها نيست. شما چه نظرى داريد؟
خوشبختانه چندى قبل اعلام شد كه شبكه فيبر نورى كشور تكميل و سيستم مخابراتى هم ديجيتالى شده است. تا چند ماه پيش، موضوع اصلى، فقدان ساختارهاى لازم بود. هنوز هم گاهى اوقات بانك ها براى دريافت يك خط تلفن بايد مدتها منتظر بمانند و اين يعنى شبكه مخابراتى ما قادر به پاسخگويى سريع و كافى براى واگذارى امكانات نيست از طرفى هنوز شبكه اينترنت قوى يا پرسرعت گسترده در كشور نداريم. اگر مخابرات ادعا مى كند كه شبكه پرسرعت اينترنت در سراسر كشور وجود دارد ما هم از آن استقبال مى كنيم، ولى اين موضوعى است كه خود آنها هم به كمبود آن اذعان دارند و معتقدند كه كارها هنوز به مرحله تكامل نرسيده است. باز هم تأكيد مى كنم كه مخابرات نسبت به ۴ سال قبل پيشرفت هاى قابل توجهى داشته، اما اگر نگاهى كلى به مجموعه دستاوردهاى مخابرات بخصوص در بخش ايجاد شبكه هاى ماهواره اى و سيستم پشتيبانى بيندازيم عملكرد قابل توجهى را شاهد نيستيم. قطعى مكرر دستگاههاى خودپرداز را مى توان نمونه اى از مشكلات راه اندازى نشدن صحيح اين سيستم ها ارزيابى كرد.
شما هزينه سنگينى را كه براى راه اندازى بانكدارى الكترونيك صرف شده با بازدهى آن قابل قبول مى دانيد؟
اين هزينه با هدف سرمايه گذارى در زيرساخت اقتصادى كشور صورت گرفته است. اگر ما قصد داريم زمينه جلب سرمايه گذارى هاى خارجى را در كشور فراهم كنيم بايد به آماده سازى اين زيرساخت اقدام كنيم. يكى از دلايل عمده اى كه هم اكنون بسيارى از شركت هاى ايرانى به امارات و شهر دوبى مهاجرت مى كنند نبود همين زيرساخت ها است. بنابراين اگر اقدامى در اين باره نداشته باشيم از قافله تكنولوژى روز دنيا عقب مى مانيم. براى همراه شدن و پيوستن به دهكده جهانى، نيازمند سرمايه گذارى هستيم و به اعتقاد من آنچه كه تاكنون گرفته هنوز اندك است و بايد تلاش بيشترى در اين راستا داشته باشيم.