حضور طبيعت در مجموعه چينى هاى آبى و سفيد
(آستانه شيخ صفى الدين در اردبيل)
به كوشش : نوشين دخت نفيسى
ناشر: فرهنگستان هنر - به مناسبت همايش بين المللى طبيعت درهنر شرق - ۱۳۸۴
پيشينه تاريخى:
شاه عباس صفوى (۹۹۶ - ۱۰۳۸ هجرى قمرى) پس از برقرارى امنيت و آرامش در مرزهاى شرقى و غربى كشور، برنامه هاى وسيع سازندگى و عام المنفعه را در شهرهاى بزرگ آغاز كرد.
از جمله كارهاى او آباد كردن و مرمت بقعه هاى متبركه بود و براى پشتيبانى مالى از اين تشكيلات موقوفات گسترده اى به نام «چهارده معصوم» بنيان نهاد.
همچنين تمامى مجموعه كتابهاى عربى و علوم قرآنى خود را به بارگاه حضرت رضا(ع) در مشهد مقدس و مجموعه كتابهاى فارسى، تاريخى، ادبى و همچنين مجموعه كامل ظروف چينى خود را به آستانه شيخ صفى الدين اردبيلى هديه كرد. سياهه كامل مجموعه وقفى را جلال الدين منجم يزدى، وقايع نگار عصر صفوى در اثر خود به نام «تاريخ عباسى» ثبت كرده است.
به استناد اين سياهه، مجموعه موقوفى شاه عباس شامل ۱۱۶۲ قطعه بوده است كه با اين وصف مجموعه ياد شده از بزرگترين مجموعه هاى جهان به حساب مى آيد كه شامل : ظروف چينى با لعاب سفيد رنگ تخم مرغى - رنگارنگ مينايى - تك رنگ زرد و قهوه اى و سبز رنگ سالادن يا سنگينه است «چينى ها با نقش آبى كبالت در زمينه سفيد» و چند قطعه نادر آثار از سنگ يشم، دوركوهى، عقيق و يك چراغ بلورين مرصع نيز در ميان آنهاست.
بنابر گزارش فردريك زاره - ايران شناس آلمانى - كه نخستين بررسى مهم را در آستانه شيخ صفى الدين در اردبيل انجام داد، از تالار مربع شكلى با پوشش گنبد درضلع شرقى مجموعه ساختمانى آستانه ياد مى كند. و مى نويسد: در زير گنبد، قاب بندى چوبى احداث ودر آن طاقچه هايى به شكل خود ظرف ها براى نگه دارى آنها ساخته شده است. بنا بر گزارش فردريك زاره، تمام شبكه قاب بندى به رنگ هاى طلايى و آبى بوده و جايگاه مناسبى براى نگهدارى چنين چينى هاى گرانبهايى بوده است.
در سال ۱۸۷۵ ميلادى، هنگامى كه «بارون ماكس تيتلمان» از اردبيل ديدن كرد، «چينى خانه» به حالت ويرانه درآمده ، ظروف چينى بر كف اطاق انباشته و اغلب ترك برداشته و قطعات شكسته آن زير آوار خاك مدفون شده بود.
با تأسيس موزه ايران باستان (افتتاح ۱۳۱۶ خورشيدى)، بخش زيادى از بازيافت مجموعه اردبيل، از جمله «چينى خانه» به تهران منتقل شد و در معرض نمايش قرار گرفت و از آن نگهدارى علمى به عمل آمد.
مجموعه چينى هاى آبى و سفيد اردبيل، از غنى ترين مجموعه جهان از منظر تنوع، تعداد و طبيعت پردازى در هنر نقاشى چين، بخصوص نقاشى تزيينى است.
ويژگى هاى هنرى و تصويرى چينيان:
مضمون هنرهاى تزيينى چين طبيعت پردازى است ؛ نقاشان چينى با انتخاب منظره به عنوان مضمون اصلى خويش در واقع مى خواستند فقط به روشن ترين شيوه، همان باور كهن چين - وحدت انسان و طبيعت - را بيان كنند و منظر نگارى در كار آنها حاوى تمام انواع صورت هاى حيات است كه اين امر وفور طبيعت و فعاليت هاى انسان را نشان مى دهد. چنين مى نمايد كه نگارگرى به شيوه آزاد و با قلم موهايى نسبتاً عريض انجام مى گرفته است و مجريان آن بيشتر هنرمندان با روحيه خلاقى بودند كه تا آن زمان تحت تأثير تقاضاهاى انبوه و سرى سازى مورد نياز صادرات قرار نگرفته و تابع سرمشق جزوه هاى طراحى نيز نبودند؛ اين آزادى عمل فرصت هاى مناسبى را براى بديهه سازى پيش مى آورد، خلاقيت هاى هنرمندان را پيش مى برد تابا اجراى گوناگون همان نقش مايه ها وتركيب بندى هاى مرسوم برغناى تصوير آثار بيفزايند.
در مجموعه اردبيل يك قاب سنگين از سده ۱۵ ميلادى (۹ هجرى قمرى) موجود است كه تمام سطح آن را با رنگ آبى پوشانده، فقط محل نقش را سفيد رها كرده اند، در نتيجه آذين به شكل اژدهايى سفيد بر زمينه آبى تيره نمايان شده است. نقش گل، از جمله نقشمايه هاى مهم هنر چينيان است. گل هاى لوتوس، ختمى ، كامليا، شقايق ، گل سرخ ...
از منظر مردمان سرزمين چين ، «گل» فقط از لوازم مسرت بخش به شمار نمى آيد. بلكه درباره آن همچون يك پديده زنده مى انديشند و شأن و احترامى براى آن قائل اند كه دست كمى از احترام به انسان نيست.
نيرويى كه سبب مى شود تا «گل» از خاك برخيزد و روى يك ساقه ظريف و باريك قامت راست كند، در هوا با متانت بايستد و در همان حال هم نوسان كند، مايه درنگ ، تأمل و تعمق چينى هاست. افزون بر آن حساسيت ها و نازك طبعى «گل» ، رويش آرام يا سريع آن از يك غنچه پنهان و تبديل احوال آن به شكفتگى شكوهمند، مضامينى براى آفرينش هنر فراهم مى سازد. در چينى خانه اردبيل يك گروه كاسه هاى يك اندازه محفوظ است كه آرايش بدنه آنها منحصر به تصوير يك درخت موز، چند بوته خيزران واقع بر صخره هاست كه منظره بى روح و سرد گوشه اى از يك باغ را به تصوير درآورده است. نقش اين كاسه ها گرچه يكسان هستند، ولى در هر يك از آنها تفاوتى به چشم مى خورد و نشان دهنده آن است كه براساس يك سرمشق مشترك توسط اشخاص مختلف اجرا شده است.
در مجموعه چينى خانه اردبيل نوعى از ظروف چينى آبى و سفيد سده ۱۶ ميلادى به سبك ديگرى محفوظ است كه در غرب به چينى هاى «كراك» موسوم است.
«كراك» در زبان هاى اروپايى به معناى كشتى بادبانى است. اين مجموعه از ظروف موجود در چينى خانه اردبيل، محموله اى بوده كه در اوايل سده ۱۷ ميلادى توسط يك كشتى هلندى از كشتى پرتغالى در دماغه «مالاكا» به غنيمت گرفته شده است. از اين رو «مجموعه كشتى» ناميده مى شود. به هر حال اين محموله، از سفالينه هاى لعابدارى بوده كه در دوران «مينگ» براى صادرات تهيه مى شد.
در مجموعه چينى خانه اردبيل تعدادى از آثار داراى نشان دو تن از سلاطين سلسله «مينگ» است؛ «چياچينگ» Chia-ching (۱۵۲۲ -۱۵۶۶ ميلادى) و «وان - لى » Wan-Li (۱۵۶۷-۱۵۷۲ ميلادى) .
هنگامى كه شاه عباس موقوفه خود به آستانه صفى الدين در اردبيل را برقرار كرد، مصادف با دوران حكومت «وان - لى» بودكه ۳۰ سال پس از آن نيزادامه داشت.
روايت شده است كه وان - لى در دوران سلطنت خود، دو مجموعه بزرگ از آثار برگزيده چينى هاى لعابدار را براى دو حكمران قدرتمند معاصر خود، جهانگير شاه بابرى در هندوستان و شاه عباس صفوى درايران، هديه فرستاد. هم اكنون دست كم بخشى از مجموعه آستانه صفى الدين اردبيل مى تواند مربوط به اين هدايا باشد.
از خواجو تا...
عنوان: از خواجو تا...، گزيده آثار طنز و كاريكاتور استان كرمان
گردآورى و تدوين: مؤسسه فرهنگى هنرى مفرغ
شمارگان: ۲۰۰۰ جلد
۳۶۱ صفحه / قيمت با جلد شوميز: ۳۷۰۰ تومان و با جلد گالينگور: ۴۲۰۰ تومان
اين كتاب به مناسبت برگزارى اولين جشنواره طنز و كاريكاتور بم و با همكارى خانه طنز و كاريكاتور بم تهيه و تدوين شده است.
در ابتداى كتاب، دو يادداشت درج شده يكى به قلم على ملانورى، مديركل ارشاد اسلامى استان كرمان و ديگرى به قلم مهدى محبى كرمانى مدير مؤسسه فرهنگى مفرغ.
على ملانورى در مقدمه اين كتاب نوشته است: پس از واقعه تأثربرانگيز زلزله بم، شهر در ازدحام تلاش ياران همدل رو به آبادانى و نو شدن دارد. اگرچه احيا و بازسازى در همه عرصه ها، آرامشى نسبى بر شهر و مردمانش حكمفرما نموده، اما ملال ناشى از سكون و سكوت فرهنگى و فكرى مى تواند خاطرات ناگوار آن روزها را در دل ها زنده كند. رسالت اهل هنر كه همانا پشتيبانى روحى و روانى جامعه است مدنظر برنامه ريزان فرهنگى قرار گرفته و حتى لحظه اى به حاشيه رانده نشده است.
اينك خدمتگزاران فرهنگى مفتخرند «جشنواره سراسرى طنز و كاريكاتور بم» را برپا نموده و با تكيه بر قدمت غنى طنز در استان كرمان با تورق برگ هايى از تاريخ ادبيات و مطالعه آثار اديبانى چون:
خواجوى كرمانى، طيان بمى، شاه نعمت اله ولى، هوشنگ مرادى كرمانى، حكيم قاسمى كرمانى، دكتر باستانى پاريزى، دكتر بهزاد اندوهجردى و ... و جست وجو و بررسى فرهنگ مردم، قصه ها و دوبيتى هاى محلى، على الخصوص در شهر بم؛ علاوه بر زمينه سازى براى احياى نام بم به عنوان شهرى كه تأثير بسزايى در اعتلاى هنر ايران داشته و تعامل هنرمندان بمى با هنرمندان سراسر كشور، در كاهش بحران هاى اجتماعى نقش عمده اى ايفا نموده است.
«مهدى محبى كرمانى»، مدير مؤسسه فرهنگى مفرغ در يادداشتى تحت عنوان «عرض مخصوص» در ابتداى كتاب نوشته است: ادبيات ما، ادبياتى استعارى است و زندگى ايرانى، زندگى پيچيده اى در ميان تابوهاست. از كنار تابو جز به استعاره نمى توان سالم گذشت، به خصوص آنجا كه استعاره لنگ بزند، طنز جاى پايى پيدا مى كند.
در انتهاى كتاب آثار كاريكاتوريست هايى چون:
حميد خلوتى: متولد ،۱۳۵۶ ليسانس نقاشى با ۱۰ سال سابقه فعاليت و همكارى با مطبوعات استان در زمينه هاى تصويرسازى، طراحى و كاريكاتور.
- محمدصالح رزم حسينى: متولد ۱۳۵۸ كرمان، با ۱۲ سال سابقه فعاليت، برگزيده جشنواره سراسرى جوان كشور در سال ۱۳۷۵ (كرمانشاه) _ برگزيده جشنواره سراسرى جوان كشور ۱۳۷۶ (اروميه) _ برگزيده جشنواره سراسرى جوان كشور ۱۳۷۸ (كرمان) _ برگزيده جشنواره هنرهاى تجسمى استان كرمان در سال ۱۳۸۱ و برگزارى بيش از ۱۷ نمايشگاه انفرادى و جمعى
- مهدى خواجويى: با ده سال سابقه فعاليت و شركت در ۲۰ نمايشگاه داخلى و خارجى از جمله: كنوكه ميست بلژيك و بى ينال پنجم و ششم كاريكاتور تهران. خواجويى برگزيده اولين مسابقات بين المللى گل آقا، اولين جشنواره دانشجويان كشور و جشنواره دانشجويان جنوب شرق كشور نيز هست.
- حسين جنائى: متولد ۱۳۵۵ رفسنجان، با ده سال سابقه فعاليت و همكارى با: مطبوعات استان كرمان و آذربايجان غربى.
- حسام الدين باقرى: متولد ۱۳۶۳ رفسنجان با هشت سال سابقه فعاليت و دو دوره شركت در مسابقات استانى و كسب مقام هاى اول و دوم.
- على اكبر اكبريان: متولد ۱۳۶۳ شهرستان بم، با ۵ سال سابقه فعاليت و كسب مقام اول دانش آموزى سالهاى ۸۰ و ۸۱.
- مجتبى مولايى زرندى: متولد ۱۳۵۹ زرند، با ده سال سابقه فعاليت و حضور در ۵ نمايشگاه.
- جواد كردى: متولد ۱۳۵۲ زرند، با ۴ سال سابقه فعاليت.
- حجت كردى: متولد ۱۳۶۱ زرند، با ۵ سال سابقه فعاليت.
- بيژن سلطانى نوه: متولد ۱۳۶۵ كرمان با ۵ سال سابقه.
- زينب اميرى مقدم: متولد ۱۳۶۴ سيرجان، با ۳ سال سابقه فعاليت در زمينه كاريكاتور و كسب مقام سوم «دانشجويى آموزشكده هاى هنرى كشورى» سال ۱۳۸۳.
- مرجان نادرى نسب: متولد ۱۳۶۴ جيرفت، فارغ التحصيل رشته گرافيك و با ۲ سال سابقه فعاليت در زمينه كاريكاتور.
- وجيهه مرتضى پور: متولد ۱۳۵۸ و ۵ سال سابقه فعاليت در زمينه كاريكاتور.
- جواد خواجويى: متولد ۱۳۶۲ سيرجان، مدت فعاليت هشت سال و شركت در نمايشگاه سراسرى طنز و كاريكاتور بم.
- ياسر قاسمى زاده راورى: متولد ۱۳۶۴ راور، با ۴ سال سابقه فعاليت در عرصه كاريكاتور و شركت در نمايشگاه هاى گروهى و انفرادى استان كرمان.
