در گفت وگو با احمد نيلى
علوم و تكنولوژى هاى جديد، فرصت گرانبهايى را در اختيار كشورهاى در حال توسعه قرار مى دهد و درك به موقع وجود چنين فرصت هايى ممكن است زمينه مساعدى را براى جبران عقب ماندگى اين قبيل كشورها مهيا كند. علوم و تكنولوژى هايى كه در حال پيشرفت و تكامل هستند به اصطلاح متولى خاص و معينى پيدا نكرده اند و بنابراين هر كشورى با تخصيص بودجه مناسب مى تواند در زمره راهبران به حساب آيد.
روباتيك و هوش مصنوعى هم از اين قاعده مستثنى نيست. اگر كشور ما نتوانسته به موقع از صنايع مربوط به انقلاب اول و دوم صنعتى بهره مند شود، اين بدان معنا نيست كه در حوزه هاى جديد در حال شكل گيرى كنونى نتواند به موفقيت برسد، اما كسب موفقيت در علوم و فناورى هاى نوين به عوامل و پيش نيازهايى احتياج دارد كه سياستگزاران ما بايد در برنامه ريزى هاى ملى و محلى ملاحظات لازم را در نظر داشته باشند. دكتر «مجيد نيلى احمدآبادى»، استاد دانشگاه و رئيس آزمايشگاه روباتيك و هوش مصنوعى دانشگاه تهران است. وى تحصيلات دانشگاهى خود را در سه مقطع ليسانس، فوق ليسانس و دكترا در رشته هاى «مكانيك» در دانشگاه صنعتى شريف، «روباتيك و هوش مصنوعى» و «علوم اطلاعات» در دانشگاه توهوكو ژاپن ادامه داده و با تز «كنترل گسترده سيستم هاى چند روباتى» به پايان رسانده است. در گفت وگو با نيلى، ميزان و چگونگى امكان و تحقق توسعه روباتيك در كشور موردبحث قرار گرفته است. اين گفت وگو تقديم خوانندگان مى شود.

به چه دليل رشته مكانيك را تغيير داده و در رشته هاى روباتيك، هوش مصنوعى و علوم اطلاعات، تحصيلات خود را ادامه داديد و چرا ژاپن را كه به تكنولوژى گرايى شهرت يافته مبدأيى براى ادامه تحصيلات خود برگزيديد؟
من از دوران دبيرستان به سيستم هايى كه در محيط هاى پيچيده، فعاليت هاى هوشمندانه اى انجام مى دادند، علاقه مند بودم. يكى از معلمانم در دوره دبيرستان هم با توجه به علاقه ام به چنين كارهايى به من توصيه كرد براى تحصيل در رشته روباتيك، ابتدا در رشته مكانيك ادامه تحصيل دهم. بنابراين، رشته مكانيك را در دوره ليسانس به عنوان رشته اصلى انتخاب كردم و در كلاس هاى مرتبط با «برق» و «كامپيوتر» را به صورت مستمع آزاد شركت مى كردم. در دوره دبيرستان سيستم هاى برقى و مكانيكى زيادى از جمله راديو، تلفن و دستگاه هاى كشاورزى را باز و تعمير مى كردم و مى خواستم نحوه كار كردن آنها را بدانم.
در سال ۱۳۶۹ با توجه به شرايط دشوار ويزا دادن ايالات متحده، من تصميم گرفتم در رشته روباتيك و هوش مصنوعى در ژاپن تحصيلاتم را ادامه بدهم، زيرا ژاپن بعد از آمريكا در اين زمينه پيشتاز بوده و هست. هرچند الآن ژاپنى ها، در بعضى زمينه ها، مثل روباتيك بهتر از آمريكا فعاليت مى كنند.
البته در رشته هاى جديد علمى مثل هوش مصنوعى و روباتيك كارهايى كه انجام مى شود بيشتر علم گرا بوده است تا تكنولوژى گرا. پايان نامه كارشناسى ارشد و تز دكتراى من هم از اين قاعده مستثنى نبود، ولى بايد نماد عملى پياده سازى سيستم را انجام مى داديم و من با وجود سختى يادگيرى زبان ژاپنى، تحصيلاتم را در ژاپن ادامه دادم.
علت رونق پيدا كردن روباتيك در صنايع چه بود؟
بعد از انقلاب صنعتى و به وجود آمدن خطوط توليد انبوه محصولات صنعتى، نياز به ايجاد خطوط توليد منعطف احساس مى شد و مسائل و مشكلات كارگرى هم وجود داشت و تصور مى شد اگر موجودى مثل انسان باشد كه بدون اعتصاب كردن و مشكلات حقوقى و خستگى كار بكند، صنعت بيشتر پيشرفت مى كند. از طرفى هم وقتى انسان يك كار تكرارى را در طولانى مدت انجام مى دهد، ميزان دقت و كيفيت كار پايين مى آيد.
اما تلاش ها براى درست كردن دستگاهى كه قابليت آدم ها را داشته باشد نتوانست به سرعت به نتايج مطلوب ختم شود. چون همه فكر مى كردند اگر موجودى ساخته شود كه آناتومى و استخوان بندى و اسكلتش شبيه انسان باشد و با نصب يك موتور روى آن بتوانند آن را كنترل كنند و اين دستگاه كارهايى را انجام دهد كه انسان ها قادر به انجام آن هستند، بسيارى از مشكلات حل خواهد شد. در حالى كه پيچيدگى انسان در مكانيزم بدن، حسگرها و پردازش مغزى او است. بنابراين همه اين ها بايد دست به دست هم بدهد تا يك موجود روبات شبيه انسان بتواند خوب كار بكند. براى مدتى مسأله تبديل شد به اينكه سيستم هاى اتوماتيكى ساخته بشوند كه اين سيستم ها حداقل كاركردشان در حوزه هايى محدود، شبيه انسان باشد. براى همين بازوهاى روباتيك اختراع شدند و بازوهاى روباتيك هم در خطوط توليد در صنعت مثل جوشكارى و كنار هم نگهداشتن سريع و موقت قطعات در خطوط توليد خودرو مورد استفاده قرار گرفتند و الآن هم براى زنگ زدن، جابه جا كردن و كارهايى از اين قبيل از روبات ها استفاده مى شود.
چه ديدگاه هايى نسبت به اختراع و به كارگيرى روبات ها به وجود آمده است و اينكه برخى مى گويند در يك وضعيت غيرقابل پيش بينى جامعه به دست روبات ها مى افتد، اين موضوع تا چه حد صحت دارد؟
يك ديدگاه نسبت به روباتيك اين است كه ما نمى توانيم احتمالاً موجودى در سطح قابليت هاى انسانى بسازيم. يعنى اينكه ما بخواهيم موجودى درست كنيم كه جايگزين انسان بشود به دلايل مختلف مقدور به نظر نمى رسد، ولى توليد موجود شبه انسانى نياز به پيشرفت در زمينه حسگرها و هوش مصنوعى است و پيشرفت سريع در اين حوزه ها قابل تحقق نيست. به همين دليل الآن توجه و تمركز به ايجاد ابزارهاى هوشمند معطوف شده است. يعنى هدف اين است كه موجوداتى هوشمند و خود اتكا ساخته شوند كه در اختيار انسان قرار بگيرند و بتوانند كارهايى مطابق با خواسته انسان انجام دهند. رسيدن به چنين هدفى، يك نگاه اميدواركننده به آينده نزديك روباتيك است.
البته نگرش هايى هم متأثر از فيلم هاى علمى - تخيلى به وجود آمد كه انسان كنترلش را بر روبات ها از دست خواهد داد و احياناً آن موجودات خودمختار مى توانند كنترل جامعه انسانى را در دست بگيرند، ولى طرح اين مباحث متأثر از همان فيلم هاى علمى - تخيلى است و با توجه به محدوديت هاى علمى مى توان گفت كه تا چند دهه آينده چنان وضعيتى پيش نخواهد آمد.
كاربرد روباتيك در چه زمينه ها و تا چه اندازه بوده است؟
در اين زمينه از دو نوع تأثيرگذارى مى توان صحبت به ميان آورد. روباتيك خودش به عنوان محصول روباتى يك نوع تأثير داشته و الآن، روبات ها در صنايع خودروسازى، صنايع الكتريكى و توليد ساختمان كاربردهاى وسيعى دارند. به طورى كه الآن فكر كردن به صنايع خودروسازى و توليد وسايل الكتريكى و الكترونيكى بدون اينكه از روبات استفاده كنند و در عين حال به حجم توليد و كيفيت بالايى دست يافته باشند غيرممكن به نظر مى آيد. بنابراين روبات ها اثر خودشان را در صنعت به عنوان يك ابزار بر جاى گذاشته اند. اثر ديگر روباتيك در زمينه پيشرفت يا تحريك و يا اصلاً به وجود آمدن تكنولوژى هاى جديد است. تأثير روباتيك بيشتر در اين زمينه ها خودش را نشان داده است.
در حال حاضر كاربرد روباتيك در حوزه هاى نظامى بتدريج در حال گسترش است و محصولاتى عرضه خواهد شد كه به عنوان سرباز شبكه كنترل از راه دور مى توان از آنها استفاده كرد. همچنين اين اميدوارى هست كه روبات به زندگى روزمره وارد شود. نمونه اش هم جاروبرقى روباتيكى است كه البته توليد آن كاملاً موفقيت آميز نبوده، ولى تلاش مى شود كه اين هدف تحقق يابد. يعنى هنوز فاصله داريم با توليد جاروبرقى روباتيكى كه مشترى آن را جايگزين جاروبرقى معمولى كند و كل كار جارو كردن يك خانه به آن سپرده شود، اما در زمينه چمن زنى و تميز كردن محيط هاى بزرگ مثل فرودگاه كه نياز مستمر شبانه روزى به نظافت دارند موفقيت زيادى در زمينه روباتيك حاصل شده است، ولى مشكلى كه در اينجا به عنوان مانع عمل مى كند اين است كه بازار چنين محصولاتى گسترده نيست و مثل تلويزيون بازار زيادى ندارند. از اين جهت، گسترش استفاده از روباتيك بستگى به اين دارد كه وارد زندگى روزمره مردم شود.
در ژاپن ميزان و چگونگى استفاده از روباتيك با پيشرفت جوامع غربى در زمينه روباتيك چه شباهت و يا تفاوتى دارد؟
در صنايع ژاپن كه استفاده از روباتيك بسيار گسترش داشته است و بيشترين ميزان استفاده از روبات را در دنيا به خود اختصاص داده اند. يعنى هر جايى كه به لحاظ نيروى كار و دقت، كيفيت و ظرافت و حجم توليدشان امكان داشته، استفاده از روبات رواج يافته است و بايد توجه داشت كه ژاپنى ها مشكل بيكارى هم ندارند. اما آنها تلاش مى كنند روبات ها را به زندگى روزمره مردم وارد كنند و حداقل در زمينه اسباب بازى موفق بوده اند.
براى مثال، ژاپنى ها در زمينه جاروبرقى روباتيكى شايد مزيت نداشته باشند. در حالى كه آمريكايى ها، آلمانى ها، فرانسوى ها و سوئيسى ها به لحاظ وسعت خانه ها و نوع زندگى شان از جاروبرقى روباتيكى استفاده مى كنند، ولى جارو كردن يك خانه ژاپنى زمان زيادى نياز ندارد. ژاپنى ها بيشتر سعى كردند روبات ها را به رستوران ها و يا به عنوان اسباب بازى وارد كنند. مسأله اى كه وجود دارد اين است كه جامعه با مزيت هاى استفاده از روبات آشنا شود و ذهنيت شكل گرفته ناشى از فيلم هاى علمى _ تخيلى از بين برود.
آيا اين نوع زندگى جامعه ژاپن باعث نمى شود كه روباتيك در ژاپن به رشد مطلوب دست نيابد. آيا تكيه ژاپنى ها براى نفوذ در بازارهاى جهانى مى تواند آن نقيصه را برطرف كند؟
ژاپنى ها متكى به بازارهاى آمريكاى شمالى و تا حدودى اروپا هستند. موضوعى كه الآن براى ژاپنى ها اهميت دارد استفاده از روبات ها در نگهدارى از افراد پير و مريض است. با توجه به اينكه سن جامعه بسيار بالاست و نگهدارى از آدم هاى پير و مريض نياز به نيروى كار جوان دارد، ولى نيروى كار جوان در زمينه توليد صنعتى بهره ورى بالاترى دارد و با توجه به اينكه به طور سنتى در ژاپن سعى مى شود به افراد مسن احترام بگذارند و ژاپنى ها هم مايل هستند كه كار خودشان را خود انجام دهند و اينكه مى خواهند كمتر از نيروى انسانى درنگهدارى افراد پير استفاده كنند بنابراين سعى مى كنند روبات هايى براى نگهدارى و مراقبت از افراد پير و معلول اختراع كنند. براين اساس، هر كشورى با توجه به فرهنگ و نيازهايش در زمينه روباتيك برنامه ريزى كند و تكنولوژى ها و زيرساخت هاى لازم را ايجاد و ابداع كند.
يكى از معيارهاى سنجش ميزان موفقيت روباتيك ، به نحوه عمل روبات در حوادث و وقايع مربوط است روبات ها در اين زمينه موفق عمل كرده اند؟
در حادثه هسته اى چرنوبيل در اتحاد جماهير شوروى، روبات ها موفق عمل نكردند ولى در حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ استفاده از روبات ها براى نجات افرادى كه زير آوار مانده بودند با موفقيت نسبى مواجه شد. بعد از ۱۱ سپتامبر پروژه هاى زيادى به اجرا درآمد تا روبات هايى ساخته شود كه به صورت خودمختار، بسته هاى انفجارى را پيداو يا اينكه مواد راديواكتيو راكشف كنند. در حال حاضر روى سيستم هايى سرمايه گذارى مى شود كه زير خودروها را مورد كندوكاو قرار بدهند و اگر بمبى كار گذاشته شده باشد، اعلام كند. يكى ديگر از پروژه ها اين است كه روباتى ساخته بشود كه بتواند در يك پاركينگ به حركت درآيد و اگر بمبى در خودروهاى پارك شده جاسازى شده باشد، آن را كشف كند. بعضى از شركتهاى آمريكايى تحقيقاتى در زمينه ساخت روباتها مى كنند كه در راستاى مبارزه با تروريسم است.
به طور كلى در آمريكا يك بازار بزرگ تجهيزات نظامى هست كه سرريز اين تكنولوژيها بعد از مدتى وارد تكنولوژيهاى معمولى مى شود. يعنى هميشه تكنولوژى نظامى ، تكنولوژى پيشرو است و بعد از مدتى كه ارزان شود و يا از اهميت آن كاسته شد وارد زندگى روزمره و تكنولوژيهاى معمول مى شود، اما در ژاپن بازار تجهيزات نظامى وجود ندارد. اين سخن به معناى اين نيست كه در آمريكا همه انواع تكنولوژى بايد از حوزه نظامى و يا هوا - فضا عبور كرده و وارد زندگى روزمره شود. بالاخره چون دولت آمريكا هزينه زيادى به حوزه نظامى اختصاص مى دهد، بودجه تحقيقاتى كلان به سمت حوزه نظامى و هوا- فضا مى رود.
در چندسال اخير حوزه روباتيك و حوزه نانو در ژاپن و برخى كشورهاى اروپايى به سرعت پيشرفت كرد و همين موفقيت نشان مى دهد كه خوب نيست اگر الزاماً تكنولوژى ، اول از حوزه نظامى بگذرد.
ژاپنى ها در زمينه نانوتكنولوژى و روبات هاى انسان نما پيشرفت كرده اند و اروپايى ها به چنين پيشرفتى دست نيافتند، ولى درصدد هستند در زمينه علوم طبيعى و استفاده از سيستم هايى كه الهام گرفته از طبيعت هستند، سرمايه گذارى كنند.
روباتيك به غير از موارد گفته شده ، كاربردهاى ديگرى هم دارد؟
در زمينه كشاورزى، روبات هاى ميوه چين اختراع شده اند كه استفاده از آنها هنوز اقتصادى نيست. با توجه به اينكه محيط ميوه چينى و هرس درختان محيطى پيچيده است و روباتها از حسگرها وهوشمندى بالايى برخوردار نيستند و ضمناً مدت استفاده از يك روبات هنگام ميوه چينى حدود ۲۰ روز در سال است، بنابراين استفاده از آن هنوز توجيه اقتصادى ندارد. روبات هايى اختراع شده كه مى توانداز بروز خطاى پزشكان جلوگيرى كند و يا اينكه وارد بدن انسان شده و رگ هاى بسته را باز كنند و يا براى كشف كرات ديگر از آنها استفاده مى شود و يا در جاهايى كه امكان حضور فيزيكى آدمها وجود ندارد، روباتها مى توانند به عنوان ابزار يا موجود خودمختار مورد استفاده قرار بگيرند.
جالب ترين قسمت روباتيك را هوش مصنوعى قلمداد كرده اند. چه نسبتى مى توان بين هوش مصنوعى و رشد روباتيك قائل شد؟
اگر هوش مصنوعى پيشرفت نكند، روبات هم به يك ماشين تكراركننده تبديل مى شود. چون ما به روباتى نياز داريم كه بتواند محيط خودش را درك كند و براساس درك خودش بتواند تصميم بگيرد كه بهترين عملى كه مى تواند انجام بدهد، چيست. در واقع با فهميدن آنچه كه در اطرافش مى گذرد و براساس آن با درك معيارهاى بهينه سازى بتواند بهترين تصميم را بگيرد. هوش مصنوعى همين است و در واقع هوشمندانه عمل كردن است. بنابراين يك روبات بايد بتواند كارخانه و محيط پيچيده آن را درك كرده و تصميم گيرى كند. با تعبيه يك سيستم كنترلى مى توانيم هر وقت اراده كرديم، روبات را خاموش كنيم.
پيش بينى بازار ۱۰ميليارد دلارى روباتيك براى سال ۲۰۰۵ تحقق پيداكرد؟
در زمينه بازار صنعتى روباتيك تقريباً پيش بينى ها تحقق يافت ولى پيش بينى ۱۷ ميليارد دلار بازار غيرصنعتى روباتيك عملى نشد. چون تصور مى شد كه استفاده خانگى از روبات به سرعت رشد بكند. از آنجا كه در علوم و تكنولوژى هاى مهم مثل حسگرها، منبع انرژى و هوش مصنوعى ، پيشرفت زيادى حاصل نشد، پيش بينى ها واقعيت پيدا نكرد.
در چندسال اخير، گروههاى دانشجويان ايرانى فعال در زمينه روباتيك در مسابقات مختلف حضور پيدا كرده و رتبه ها و جوايز قابل توجهى به دست آوردند. اين سطح از موفقيت مختص يك قشر محدودى از دانشجويان است و يا اينكه غالب دانشجويان از قابليت هاى بالايى در اين زمينه برخوردارند؟
شركت در اين نوع مسابقات و گرفتن جايزه، نمادى است از اين كه دانشجويان مامى توانند خوب كار بكنند، ولى نشان دهنده اين نيست كه ما در عرصه روباتيك و علوم مرتبط با آن قوى و سرآمدهستيم. درعوض، ما در مسابقاتى كه مبتنى بر نتيجه تحقيقات باشد جايزه خاصى نمى گيريم، ولى دانشجويان ما در مسابقه هايى كه بيشتر سرهم كردن چند تكنولوژى ست موفق عمل كرده اند. اين وضعيت به معناى آن نيست كه در زمينه هايى كه تحقيقات محوراند نمى توانيم پيشرفت كنيم. اصولاً ما به طور منسجم سراغ چنين كارهايى نمى رويم. بنابراين شركت در اين نوع مسابقه ها و گرفتن جايزه را نبايد به عنوان پيشرفت كشور تلقى كنيم ، فقط نمادى از اين است كه به ما نشان مى دهد ما نيروهايى داريم كه مى توانند خوب كار كنند؛ فقط همين و نه بيشتر.
توسعه اين كارها نمى تواند ايجاد مزيت كند؟
ايجاد تكنولوژى و توليد علم به يك سرى زيرساخت، زمانبندى، هدفگذارى و عناصر مختلف عملياتى مثل بودجه تحقيقاتى نياز دارد. محرك كسب جايزه در يك مسابقه، عموماً محرك علمى نيست. چون شركت در اين مسابقات و گرفتن جايزه بين المللى باعث حل مسأله خدمت نظام وظيفه شده و موجب تسهيل در ادامه تحصيل دانشجويان مى شود. اين محركهاى كوچك كه اين قدر مى توانند بازده ايجاد كنند در اجتماع علمى ما وجودندارد. من با توجه به شناخت خودم از دانشجويانى كه در اين مسابقات شركت كرده اند، اين موضوع را مطرح مى كنم.
چه محركهايى مى توانند ما را به آن هدف مطلوب نزديك كنند؟
از جمله اين محركها اين است كه چرخه تويد علم، تكنولوژى و بازخور اقتصادى اين چرخه كامل وقوى شود، الآن برخى از حلقه هاى اين چرخه در جامعه ما وجود خارجى ندارد.
كرامت توليد علم، كرامت كار كردن در زمينه هاى آينده نگر و پايه مثل علوم و تكنولوژيهاى پايه از كشور ما يافت نمى شود. صنعت ما هم پول تحقيقات را به جايى اختصاص مى دهد كه مسائل آنى خودش را حل كند. فرآيند تحقيق و رساندن آن به تكنولوژى و به يك محصول در برخى موارد فرايندى چندين ساله و دهه اى است. يعنى به زمانهاى طولانى نيازدارد. بخصوص در زمينه روباتيك كه به صورت مستقيم و بسيار سريع نمى توانيم به جواب برسيم.
صنعت معمولاً به دنبال كسب سود است. در چنين اوضاعى، دولت بايد در اين زمينه ها سرمايه گذارى و بعد از مدتى آنها را به صنعت و بخش خصوصى واگذار كند؟
مكانيسم هاى اين كارها در دنيا تعريف شده و شكل گرفته است. وظيفه و مأموريت صنعت در سودگرايى اش است، اما در همين سودگرايى هم مى تواند افق هاى يكساله و دوساله براى خودش در نظر بگيرد و با لحاظ كردن اين افق ها مى تواند پروژه هايى را تعريف و دنبال كند كه درآمدزا هم باشند . چنين پروژه هايى وجود دارند و اگر در اين زمينه ها سرمايه گذارى شود به نتيجه هم خواهد رسيد.
اما صنعت ما افق دوسال آينده خود را نمى داند، ولى شركتهايى هم هستند كه در زمينه تحقيقات كوتاه مدت سرمايه گذارى كرده اند و به نتيجه هم رسيده اند. ما اگر مى خواهيم در زمينه روباتيك پيشرفت كنيم، هزينه تحقيقات آن از طرف صنعتى كه مى خواهد در مدت كوتاهى به نتيجه برسد تأمين نخواهد شد.
در دنيا شركتهايى وجود دارند كه براى ۱۵سال آينده شان سرمايه گذارى و برنامه ريزى مى كنند. هوندا به صورت ميليارددلارى در زمينه روبات انسان نما سرمايه گذارى مى كند. چون برنامه ريزى كرده است و سود اين فعاليت ها را در آينده دريافت خواهد كرد. ما شركتهايى در اين حد واندازه در داخل كشور نداريم. اختصاص چنين بودجه هايى وظيفه ارگانهاى دولتى است. يعنى وظيفه نهادهايى است كه پول ملت در دست آنهاست. آنها هستند كه بايد براى آينده كشور در اين زمينه ها سرمايه گذارى كنند و نگاهشان نسبت به تحقيق بايد عوض بشود.
به عبارتى اگر تحقيقى الزاماً نتيجه و محصولى نداشته، نبايد اين كار را به عنوان شكست تلقى كنيم. انجام چنين تحقيقاتى مى تواند محركهايى را ايجاد كند و باعث تربيت نيروى متخصص و دانشجويان بهترى باشد. اين نوع بودجه ها باعث مى شوند دانشجويان ديد تحقيقى پيدا كنند و در زمينه هاى متعدد ديگرى موفق بشوند.
آيا به صرفه هست كه در كشور ما سرمايه گذاريهايى كلان در زمينه توسعه علم و تكنولوژى اى داشته باشيم كه درصد خطرپذيرى آن بسيار بالا است؟
ما بايد با كلان نگرى به يك سرى اولويت هاى تحقيقاتى توجه داشته باشيم. به اعتقادمن، مشهود است كه در چه زمينه اى بايد سرمايه گذارى كنيم. الآن هوش مصنوعى يكى از زمينه هاى بسيار مهم براى اين كار است. چون آينده هر سيستمى وموفقيت آن در گرو استفاده از تكنيك هاى هوش مصنوعى است. نماد استفاده از هوش مصنوعى در روباتيك است. روباتيك هم فقط به استفاده از روبات به عنوان يك محصول محدود نمى شود، بلكه روباتيك خلق كننده و توسعه دهنده بسيارى از تكنولوژيهاى وابسته مثل تكنولوژى حسگرها، تكنولوژى پردازش، تكنولوژى رانشگرها، تكنولوژى ذخيره و تبديل انرژى است و روباتيك به عنوان يك چتر جذاب، هم خودش اقتصادى است وهم زير ساخت اش اقتصادى. الآن روباتهايى كه در سايزهاى بسيار كوچك خلق مى شوند.
در پزشكى كاربرد زيادى پيدا كرده اند. به جاى آندوسكوپى، روبات بسياركوچكى به داخل دستگاه گوارش فرستاده شده و مى تواند تصاويرى از آن بگيرد و از اين طريق معالجه بيمار با دقت وسرعت بيشترى انجام بگيرد. يا يك روبات را مى توان به داخل بدن انسان فرستاد و بخش هايى از يك تومور را به وسيله آن خارج كرد. درحال حاضر از روبات هاى بزرگ در جراحى هاى پروستات، قلب و جراحى هاى زانو استفاده مى شود.
در چندسال گذشته استفاده از روبات درصنايع خودرو ايران رايج شده است. آيا اين نوع استفاده توانسته تأثيرات مهمى در صنعت ما برجا بگذارد؟
استفاده از روبات در ايران به طور عمده به كارخانه هاى خودروسازى محدود شده است و درحال حاضر از روبات هاى صنعتى در صنعت خودروها استفاده هاى زيادى مى شود، اما به لحاظ اينكه تكنولوژى روبات و روباتيك محصولى گران قيمت است و اغلب درجاهايى كاربرد دارد كه نياز به دقت، كيفيت و سرعت درتوليد باشد، متأسفانه در صنايعى به غير از خودروسازى ها روباتيك رواج پيدانكرده است. در حالى كه روباتيك مى تواند در صنايع بسته بندى و غذايى ما هم اهميت بسيارى داشته باشد و ما مى توانيم با استفاده از اين تكنولوژى به استانداردهاى لازم در زمينه صنايع غذايى و بسته بندى برسيم و محصولات خود را به كشورهاى ديگر هم صادر كنيم. بعد از صنعت خودروسازى، اين صنعت بسته بندى و غذايى ماست كه مى تواند بيشترين سود را در قبال استفاده از اين تكنولوژى نصيب خودكند.
آيا نوع و نحوه كاربرد روباتيك در صناع خودروسازى ما قابل قياس با شركت هاى ژاپنى هست يا نه؟
تا جايى كه من اطلاع دارم روبات هايى كه در ايران به كار گرفته شده اند روبات هاى روز دنيا هستند، ولى استفاده از روبات يك موضوع است و به كارگيرى روبات در شبكه هم موضوعى ديگر. توجه شدن، اولويت دادن، هزينه كردن و به صرفه بودن چندبحث جداگانه است، اما كسى كه با اتوماسيون سروكار دارد مى داند كه بايد حلقه هاى اتوماسيون باشند تا مزاياى آن قابل درك و ملموس باشد، ولى ممكن است به دليل محدوديت هاى تكنولوژيكى، مالى و اولويت گذارى ها در هر صنعت به اين مقوله به صورت كلان توجه نشود. در شركت هاى ژاپنى از روباتيك استفاده مى كنند، ولى حلقه روباتيكى يكى از حلقه هاى كلى است و كل كارخانه را از سطح سفارش تا سطح فروش را با تكنولوژى هاى خاصى كنترل و اداره مى كنند و صرفاً به كاربرد روباتيك، تكنولوژى كنترل روبات ها و استفاده بهينه از آنها محدود نمى شود.
درنهايت امر، استفاده از روبات با چه شيوه اى منجر به ازدياد بيكارى نمى شود؟
معمولاً و به طور منطقى، روبات ها را درجايى به كار مى گيرند كه وجود انسان به لحاظ خطرناك بودن محيط غيرممكن است و يا اينكه استخدام نيروى كار موجب كاهش دقت و كيفيت كار و توليد مى شود و يا اينكه در آن حجم توليدى كه ما مى خواهيم نيروى انسانى نمى تواند جوابگو باشد. به همين دليل ما روبات ها را درگلوگاه هاى توليد مى گذاريم و چنين كارى باعث مى شود حجم توليد و كيفيت آن ارتقا يابد. ما وقتى مى توانيم حجم توليد و كيفيت را بالا ببريم كه روبات ها را درگلوگاه ها مورداستفاده قرار دهيم.
اين اقدام باعث افزايش توليدشده و موجب مى شود سرمايه گذارى هاى جديد صورت بگيرد و شغل هاى جديدى ايجاد شود. وقتى كه حجم توليد صنايع پايين دستى كه اغلب متكى به نيروى كار انسانى است بالا برود، استفاده از روبات باعث كاهش اشتغال نمى شود و درنهايت موجب ايجاد اشتغال هم مى شود.
اما اگر روبات ها را درجايى بگذاريم كه به افزايش حجم توليد و ارتقاى كيفيت كمك نمى كند مسلم است استفاده از روبات اقتصادى و عقلانى نيست. در ايران هم، استفاده از روبات ها باعث شده حجم توليد از چند ده هزار به چند صدهزار خودرو افزايش يابد و اغلب روبات ها درجاهايى مثل جوشكارى بدنه مورداستفاده قرارمى گيرند.
مزيت كشور ما در صورت هدفگذارى درحوزه روباتيك و هوش مصنوعى نسبت به كشورهاى ديگر چيست؟
مزيت بزرگ ما نيروى كار جوان خلاق و علاقه مند به اين زمينه است. روباتيك هم در مرحله پيشرفت است و اين پيشرفت هم مبتنى بر خلاقيت است. كاركردن در چنين حوزه اى براى ما بازده اقتصادى بالايى دارد.
مى خواهيم نوع نگاه و برخورد شمارا در دانشگاه نسبت به حضور در اين مسابقات روباتيك بدانيم.
ما حداقل در دانشگاه تهران مخالف سرمايه گذارى براى شركت دانشجويان در مسابقات روباتيك هستيم. چون فكرمى كنيم يك عده راهشان را كم مى كنند و متأسفانه سيگنال هاى اشتباه به تصميم گيران كشور مى دهند.
متأسفانه تصورشده ازطريق شركت در مسابقات، روباتيك دركشور ما پيشرفت مى كند.
اين فكر، فكرى اشتباه است و بعد ازمدتى باعث سرخوردگى مى شود. چون همه فكر مى كنند روى روباتيك هزينه كرده و نتيجه نگرفته اند.
دانشجويان ما در مسابقاتى برنده شده اند كه ديگران نتايج تحقيقات برترشان را نياورده بودند. در مسابقاتى كه به تازگى راه اندازى شده مثلاً در سال اول، دوم و سوم، دانشجويان ما رتبه هاى بالايى كسب مى كردند، ولى در دوره هاى پنجم و ششم امكان موفقيت شان پايين مى آمد. در بسيارى از مسابقات معروف روباتيك فقط چند دانشگاه برتر آمريكا شركت مى كنند و ساير دانشگاهها چون از لحاظ تحقيقاتى ضعيف تر از آن دانشگاهها هستند شركت نمى كنند.
راهكارى هم براى جهت يابى صحيح و فعاليت در روباتيك ارائه مى كنيد؟
راهكارى كه من ارائه مى كنم اين است كه در زمينه تحقيقات آينده نگر و پايه سرمايه گذارى شود. اين سرمايه گذارى مى تواند به صورت ايجاد مراكز تحقيقاتى در دانشگاهها و حمايت از تحقيقات پايه در سطح فوق ليسانس و دكترا انجام شود ما نبايد انتظار داشته باشيم كه در كوتاه مدت به همه اهداف دست يابيم. يعنى اگر بعد از يك يا دو سال، روباتى ساخته نشد، اين را به معناى شكست تلقى نكنيم، ولى با اين حال، ما در كارهاى كوتاه مدت هم نتيجه گرفته ايم. ما روباتى را در دانشگاه تهران ساخته ايم كه از تير برق بالا مى رود و سيستم روشنايى را تجهيز مى كند و يا سيستم روباتيكى غير فعالى را درست كرديم كه در جراحى مغز و اعصاب كاربرد دارد. كنترل روبات صنعتى را ساختيم كه تمامى وظايف سطح بالاى يك كنترل روبات صنعتى را انجام مى دهد.
توليد اين روبات ها مى تواند توسعه يابد و درآمدزايى كند، آيا ارزانتر از نمونه هاى خارجى است؟
شركت هاى برق منطقه اى خواستار آن روباتى هستند كه از تير برق مى تواند بالا برود و كار شست وشوى چراغ را انجام دهد. يك شركت خصوصى هم كه بخشى از هزينه تحقيقات روبات جراحى را تقبل كرده بود درصدد توليد انبوه آن روبات است و قابليت توليد انبوه را دارد، اما اينكه عده اى ادعا مى كنند چيزى ساخته ايم از مشابه خارجى آن ارزانتر است به نظر من، صحت ندارد. ما در جايى مى توانيم موفق باشيم كه يا تكنولوژى برتر براى ارزانتر و بهتر تمام كردن كار را در اختيار داشته باشيم و يا اينكه ايده خلاقانه اى داشته باشيم.
روباتى كه ما درست كرديم و مى تواند سيستم روشنايى را بشويد، در دنيا وجود نداشت. در ايران با توجه به مشكلات آلودگى هوا و كم عرض بودن خط وسط اتوبان  ها نياز به چنين سيستمى احساس مى شد، ولى دركشورى مثل آمريكا كه خط وسط اتوبان هايش پهن است به چنين سيستمى نياز ندارند.
ما به لحاظ وسعت جغرافيايى كشور مسائل قاچاق به سيستم هاى هوشمندى نياز داريم كه بتوانند در كنترل مرزها به ما كمك كنند. ممكن است در چنين مواردى ما روبات هاى ارزانترى را بسازيم.
در گروه روباتيك دانشگاه تهران چه فعاليت هايى براى اصلاح روشها و نگرش هاى غلط در زمينه روباتيك انجام شده و يا مى شود؟
ما دست كم سعى مى كنيم به صورت موضعى، روشهاى غلط را به كار نگيريم. يعنى كسى را براى شركت در مسابقه تشويق نمى كنيم و در عوض تلاش مى  كنيم تحقيقات فوق ليسانس و دكترا مورد حمايت قرار بگيرد، ولى ما يك گروه كوچك هستيم در مقابل فشارهايى كه از بيرون بر ما وارد مى شود و تلاش ديگران براين است كه حضور در مسابقات روباتيك را مهم و اساسى جلوه بدهند. البته ما با تعاملى كه با صنعت و وزارت صنايع، شركت توانير و سازمان گسترش و نوسازى صنايع داشته ايم تلاش كرده ايم بودجه هايى را براى پيشبرد فعاليت هاى پژوهشى بگيريم و با تمام محدوديت هايى كه از جمله در زمينه تحريم ها داريم به رشد اين حوزه علمى كمك كنيم. مشكل تحريم باعث مى شود كه قطعات سخت افزارى را سخت تر و با قيمت بيشتر خريدارى كنيم و يا اينكه امكان ورود آسان به گروههاى تحقيقاتى بين المللى فراهم نشود. الان گروه هاى تحقيقاتى مثلاً ۵۰ نفره اى تشكيل شده كه با ورود به اين گروهها مى توان از ايده هاى مختلف بهره گرفت و درواقع از ۵۰ ايده بهره گرفته ايم. در حال حاضر، با يك تيم چند نفرى تحقيق نمى توان در زمينه روباتيك به پيشرفت محسوسى برسيم و يا اينكه بخواهيم از طريق خواندن مقالات بفهميم ديگران به چه پيشرفت هايى دست يافته اند. گاه بعد از چند سال كه از انجام يك تحقيق گذشته، نتايج آن در مقاله مى آيد و به طور منطقى جزئيات اساسى تحقيق در يك مقاله ذكر نمى شود، اما متأسفانه ما همه نتايج و جزئيات تحقيق را در مقاله مى آوريم و ديگران آن را به تكنولوژى تبديل مى كنند.
به عبارت ديگر اگر ما وارد گروههاى تحقيقاتى بين المللى نشويم با فاصله حداقل ۴ يا ۵ ساله بايد مقالات مورد نظر را بخوانيم و كنار هم گذاشتن نتايج تحقيقاتى، كارى بسيار دشوار است. گاهى فعاليت هاى تحقيقى و تداوم همكارى با گروههاى تحقيقاتى بين المللى تحت الشعاع موضع گيرى ها و اتفاقات سياسى قرار مى گيرد و باعث مى  شود كه ما از امكانات و يافته هاى ديگران استفاده نكنيم.
امروزه، رشد علم اگرچه بدون همكارى هاى بين المللى تا حدى غيرممكن نيست، ولى بسيار سخت و يا به شدت هزينه بر و زمانبر است. در دنياى امروز سيكل تحقيق توليد كوتاه شده و اگر در تعامل با گروههاى بين المللى نباشيم فاصله مان با ساير كشورها بيشتر خواهد شد.
من اميدوارم كه مديريت هاى تحقيقاتى ما تقويت شوند و حمايت منطقى و عقلايى از محققان به عمل آيد. يك پژوهشگر از ذهن و مغزش استفاده مى كند و مانند آدمى نيست كه فقط كار يدى انجام بدهد.
بايد تلاش كرد تا تلاطم روحى - روانى براى محققان ايجاد نشود. اين نوع تلاطم براى كارهاى تحقيقاتى مثل سم است و زيان هاى بسيارى به بار مى آورد.
اگر ذهن محقق مشوش بشود، كار تحقيق ثمرى نخواهد داشت. اصولاً محققان آدم هاى حساس ترى هستند نسبت به تلاطمات اجتماعى. محقق، آرامش ذهنى، مالى و محيطى پرشور و اميدواركننده مى خواهد. محقق با ذهن اش كار مى كند و از اين رو آرامش روحى و روانى براى او مهمترين عامل در پيشبرد فعاليت هاى تحقيقاتى است.