بخش كشاورزى در اقتصاد ا يران همواره مظلوم بوده است. مظلوميت اين بخش هم به فعالان آن برمى گردد. از يك طرف تعداد كثيرى از فعالان كشاورزى داراى سن بالا و بيش از ۵۰ ساله هستند و از طرف ديگر سطح سواد آنها هم نسبت به فعالان ساير بخش ها بسيار پايين است. بنابراين، با آنكه در برنامه هاى توسعه اى سال هاى گذشته به اين بخش به عنوان محور نگريسته مى شد، اما در اجراى عملى به راحتى از كنار آن مى گذشتند و در برخى از زمان ها هم بودجه آن را تخصيص نمى دادند و يا آنكه با كاهش نرخ هاى تعرفه اى واردات محصولات كشاورزى، ضرر و خسارت زيادى به توليدكنندگان آن مى زدند.
با اين حال و با توجه به اين موارد، ايران در سال گذشته توانست به خودكفايى گندم دست پيدا كند و با ۱۴ ميليون تن توليد، ركورد ۴۰ سال گذشته را بشكند. برنامه ريزى در خصوص خودكفايى توليد برنج و دانه هاى روغنى هم از دستور كار دولت فعلى است، اما اينكه چگونه مى توانند به آن دست يابند از نكات مهمى است كه در برنامه ريزى اقتصادى امسال دولت تبيين شده است.
در اهداف كلى دولت پيش بينى شده كه ضريب امنيت غذايى با تكيه بر توليد از منابع داخلى و تأكيد بر خودكفايى در توليد محصولات اساسى كشاورزى افزايش يابد.
همچنين توسعه صادرات فرآورده ها و محصولات كشاورزى، ارتقاى امنيت سرمايه گذارى و توليد در بخش كشاورزى، توسعه بازار محصولات كشاورزى و مهم تر از همه حفاظت و بهره بردارى پايدار از منابع طبيعى و پايه توليد كشاورزى در دستور كار دارد.
سياست هاى اجرايى
اما اينكه اين اهداف چگونه پياده مى شوند نياز به يك سرى راهبردها و سياست هاى اجرايى دارد، سياست هايى كه بايد آنها را در بهبود ضريب خودكفايى در توليد محصولات اساسى ديد. اصلاح الگوى كشت محصولات كشاورزى، هدفمند نمودن حمايت ها در توليد و ارتقاى فرهنگ مصرف فرآورده ها و پروتئين حيوانى (دامى و آبزيان)، ارتقاى كيفى و بهداشتى محصولات كشاورزى فرآورده هاى خام دامى و شيلاتى و ارتقاى بهره ورى در توليدات كشاورزى و دامى از جمله اين سياست ها است.
آموزش از مهم ترين راهبردهاى كشاورزى است لذا محور كردن آموزش، ترويج و پژوهش هاى كشاورزى در اين سياست ها ديده شده است.
همچنين رشد توليد محصولات صادراتى كشاورزى، افزايش مزيت رقابتى براى صادرات محصولات و فرآورده هاى كشاورزى، توسعه پوشش بيمه محصولات و عوامل توليد با بهره بردارى از خدمات فنى بخش خصوصى و تعاونى، افزايش زمينه جذب سرمايه هاى داخلى و خارجى در بخش كشاورزى و نيز صيانت از جنگل هاى كشور از سياست هاى اجرايى بخش كشاورزى است.
آلوده شدن منابع طبيعى از معضلات زيست محيطى كشور است لذا جلوگيرى از تخريب و آلوده شدن منابع آب و خاك كشور، حفظ توان بيولوژيك خاك هاى كشور، حفاظت از منابع ژنتيكى گياهى و حيوانى و مشاركت مؤثر در پايش و تنظيم بازار محصولات اساسى كشاورزى از جمله برنامه هايى است كه بايد در بخش كشاورزى صورت گيرد.
سياست هاى اجرايى در سال ۱۳۸۵
در خصوص بودجه پيشنهادى بخش كشاورزى و منابع طبيعى در سال ۱۳۸۵ نيز انتظار مى رود با اجراى آن، قسمتى از وظايف و اهداف مصوب در برنامه چهارم توسعه براى اين بخش محقق شود كه مى توان از افزايش توليد مواد غذايى همگام با رشد جمعيت براى ارتقاى امنيت غذايى، بهبود كيفى الگوى عرضه مواد غذايى، كمك به رشد و توسعه پايدار از طريق حفاظت از محيط زيست و استفاده كارا از منابع پايه توليد، بهبود فناورى و توسعه پژوهش هاى كاربردى و افزايش بهره ورى عوامل توليد نام برد. در اين راستا مهم ترين اقدامات اجرايى بودجه پيشنهادى سال ۱۳۸۵ به تفكيك زيربخش ها شامل موارد زير است:
الف - ساماندهى امور اراضى
به منظور بهبود مديريت اراضى آبى كشور با رويكرد افزايش مشاركت كشاورزان و ارتقاى بهره ورى و راندمان آبيارى، توسعه سيستم هاى آبيارى تحت فشار و عمليات تجهيز و نوسازى در اراضى مدرن و سنتى در كشور به ترتيب در سطح ۹۵ ، ۷۵ و ۷۵ هزار هكتار در سال ۱۳۸۵ اجرا مى گردد. اجراى عمليات آب و خاك تعاونى هاى توليد، احداث جاده هاى دسترسى به مزارع، پوشش انهار سنتى و احداث و بهسازى كانال هاى آبيارى عمومى نيز از ديگر اقدامات پيش بينى شده در سال ۱۳۸۵ در اين زمينه است.
ب - دام، طيور و آبزيان
براى هدفمند نمودن حمايت ها در توليد و ارتقاى فرهنگ مصرف فرآورده هاى پروتئينى حيوانى با اقداماتى از قبيل اجراى طرح افزايش توليد شير، كمك به تأمين نهاده ها و تجهيزات دامپرورى، ايجاد و تكميل زيربناهاى مجتمع هاى دامپرورى و پرورش آبزيان، بازسازى و حفاظت ذخاير و توسعه صيد آبزيان در سال ،۱۳۸۵ توليد شير خام به ۷۱۹۴ هزار تن، گوشت قرمز به ۷۸۱ هزار تن، گوشت مرغ به ۱۳۲۹ هزار تن، تخم مرغ به ۶۹۹ هزار تن و محصولات شيلاتى (پرورش صيد) به ۵۹۱ هزار تن افزايش خواهند يافت.
همچنين براى ارتقاى كيفى و بهداشتى فرآورده هاى خام دامى و شيلاتى با گسترش شبكه قرنطينه دامى و احداث و تجهيز آزمايشگاه هاى منطقه اى و مراكز مرجع دامپزشكى، كنترل بهداشتى دام و فرآورده هاى خام دامى و شيلاتى تقويت خواهد شد.
ج - زراعت و باغبانى
در راستاى بهبود ضريب خودكفايى در توليد محصولات اساسى، طرح هاى افزايش توليد در خصوص برخى محصولات شامل گندم، برنج، پنبه، دانه هاى روغنى، ذرت دانه اى، علوفه و چغندرقند در سال ۱۳۸۵ اجرا خواهد گرديد كه پيش بينى مى شود به همراه ساير سياست هاى حمايتى و پشتيبانى، توليد حدود ۵۱/۳ ميليون تن محصولات زراعى را محقق نمايد. توليد بذر اصلاح شده و واگذارى تأمين و توزيع نهاده هاى كشاورزى به بخش خصوصى نيز در راستاى اصلاح ساختار تهيه و تدارك نهاده ها و خدمات توليد در سال ۱۳۸۵ صورت مى گيرد.
همچنين با اجراى طرح هاى نوسازى و توسعه باغات با اولويت اراضى شيب دار و افزايش ظرفيت توليد صنايع تبديلى به همراه تجهيز بخشى از پايانه هاى صادراتى كشور براى صادرات محصولات كشاورزى و اصلاح روش هاى حمل و نقل، بسته بندى و نگهدارى اين محصولات، امكان افزايش توليد محصولات باغى به ميزان ۷/۹ ميليون تن و توسعه صادرات اين محصولات فراهم خواهد گرديد.
به منظور تقويت توان پايش و مراقبت قرنطينه اى گياهى و دامى و اصلاح روش هاى مبارزه با آفات و بيمارى هاى گياهى ضمن تجهيز و تكميل شبكه قرنطينه دامى و مراكز مبارزه بيولوژيك، از فناورى هاى نوين براى مبارزه با آفات عمومى و همگانى با رويكرد حفظ محيط زيست استفاده خواهد شد. براى ارتقاى كيفى و بهداشتى توليدات زراعى و باغى نيز ضمن نظارت بر اجراى استانداردهاى ملى، بر كنترل كيفى سموم و باقيمانده سموم در محصولات تأكيد خواهد شد.
علاوه بر اقدامات ذكر شده براى دستيابى به اهداف توليدى مزبور در اين زيربخش ها، ساير اقدامات از قبيل بيمه محصولات زراعى و باغى به ترتيب در سطح ۶۸۰۰ و ۴۴۰ هزار هكتار، ارتقاى ضريب مكانيزاسيون به ۰/۸۴ اسب بخار در هكتار و كنترل و مبارزه با آفات و بيمارى هاى زراعى و باغى و علف هاى هرز در سطح ۱۵/۹ ميليون هكتار اجرا مى گردد.
د - منابع طبيعى
براى حفاظت و حمايت از جنگل ها و مراتع كشور ، توسعه فضاى سبز و جنگل هاى دست كاشت و توسعه زراعت چوب، طرح هاى صيانت از جنگل هاى شمال كشور، جنگل هاى ارسباران، جنگل هاى زاگرس و جنوب كشور، طرح ساماندهى خروج دام از جنگلهاى شمال، مديريت پايدار مراتع و مميزى اراضى و تفكيك مستثنيات اجرا خواهد شد. بدين منظور در حدود ۸/۵ ميليون هكتار مميزى اراضى و تفكيك مستثنيات، ۹۳/۴ هزار هكتار جنگل كارى و توسعه فضاى سبز و ۱۸۰۰۰ هكتار توسعه زراعت چوب انجام شده و سطوح تحت پوشش حفاظتى طرح هاى مديريت جنگل و طرح هاى مرتعدارى به ترتيب به ۲/۱۵ و ۱۸ ميليون هكتار افزايش خواهد يافت. فراهم نمودن تسهيلات واردات چوب براى كاهش بهره بردارى از جنگل هاى كشور، ترويج روش هاى نوين توليد علوفه با مشاركت دامداران و عشاير و ساماندهى جنگل نشينان و خروج دام از عرصه هاى جنگلى شمال كشور از ديگر اقدامات پيش بينى شده براى حفاظت و بهره بردارى بهينه از جنگل ها و مراتع كشور در سال ۱۳۸۵ است.
در راستاى حفاظت خاك و بهبود مديريت حوزه هاى آبخيز كشور با انجام مطالعات توجيهى در حوزه سدهاى موجود و سدهاى در دست ساختمان و ساير مناطق در سطح ۱۷۶۲ هزار هكتار عمليات آبخيزدارى اجرا مى شود. همچنين پهنه بندى حوزه هاى آبخيز و عمليات پخش سيلاب در وسعتى بالغ بر ۲۲۰ هزار هكتار براى كنترل سيل و كاهش خسارات آن و بهره بردارى از هرز آب و سيلاب ها در مناطق بيابانى پيش بينى گرديده است. براى مقابله با بيابان زايى و تثبيت شن هاى روان در كانون هاى بحرانى نيز طرح هاى جامع مقابله با بيابان زايى تهيه شده و در سطح حدود ۳۰۰ هزار هكتار عمليات بيابان زدايى اجرا مى گردد. به منظور جلوگيرى از تخريب و آلوده شدن منابع آب و خاك كشور، اقداماتى مثل ترويج كاهش مصرف بى رويه كودهاى شيميايى و استفاده بيشتر از كودهاى بيولوژيك و كمپوست پيش بينى شده است.
ه - ترويج و پژوهش هاى كاربردى
در قالب بودجه سال ۱۳۸۵ با اجراى طرح هايى نظير ايجاد شبكه ترويج مشاوره خصوصى، طراحى و ايجاد شبكه يكپارچه آموزش، تحقيق و ترويج كشاورزى و طرح سربازان سازندگى، كيفيت و مهارت نيروى انسانى بخش و سطح دانش و آگاهى بهره برداران بهبود مى يابد. براين اساس پيش بينى مى شود در حدود ۴۳۲ هزار نفر تحت پوشش آموزش هاى ترويجى و مهارتى قرار گرفته و ۴۸۰ آژانس مشاوره فنى ترويجى راه اندازى گردد. در بخش تحقيقات نيز همراه با حمايت از تشكيل صندوق هاى پژوهش هاى كاربردى بخش خصوصى و غيردولتى، بر توسعه پژوهش هاى كاربردى تقاضا محور در زيربخش هاى گوناگون به ويژه در علوم جديد (بيوتكنولوژى و مهندسى ژنتيك) و استفاده از تجربيات سازمان هاى بين المللى در زمينه هاى تحقيقاتى بخش كشاورزى تأكيد شده است. حفاظت، بهبود و اصلاح ژنتيكى گياهى و دامى از ديگر اقدامات مهم منظور شده در اين خصوص است.
