وصال روحانى
مدير برنامه هاى جهانى «زيست زير آب» : حيات جانداران در عمق دريا و حفظ آن از اهميت زيادى برخوردار است، اما اين موضوع هميشه سرسرى گرفته شده است.
گاهى به نظر مى رسد اعماق درياها و اقيانوس ها همان قدر ناشناخته است كه كره مريخ براى بشر ودر چنان شرايطى بديهى است كه اصناف و اقشار مختلف خواستار حفاظت هرچه بيشتر از اين مناطق جهان شوند و بگويند زندگى غنى جارى در زير آب ارزشى بيش از اين دارد كه بى توجه رها شود.
با اين كه مطرح كنندگان اين درخواست اغلب صنف هايى ذى نفع مثل جويندگان نفت و اشياى ناب و كلاً سودجويان هستند، اما نمى توان حرف و درخواست شان را رد كرد. به طور كلى فقط نيم درصد اقيانوس ها در مناطقى قرار دارند كه نقاط امن خوانده مى شوند و اين در حالى است كه اين واژه براى خشكى به ۱۲ درصد مى رسد و حتى شيرهاى جنوب آفريقاو خرس هاى قطبى را در بر مى گيرد، اما اين وضعيت را در زير آب نمى بينيد. چندى پيش اجلاسى در برزيل برگزار شد كه هدف آن حفظ محيط زيست در اقيانوس ها ودرياها بود ويكى از دستورهاى اصلى كار اين بود كه چه بايد كرد تا حفاظت از مناطق زير آب و در اقيانوس ها بيشتر و جدى تر شود و تبعيضى هم در اين باره صورت نگيرد وحفظ همه جانوران و گياهان زير دريايى از ماهى ها و خزه ها گرفته تا كوسه هاى بيرحم در اين اجلاس مورد بررسى واقع شد.
دانشمندان مى گويند اين موضوع خطير هر روز جدى تر مى شود زيرا نقاطى در زير آب كه تا مدتى پيش بى حاصل و فاقد حيات شمرده مى شد، در كشف ها وملاحظات اخير بسيار با ارزش و صاحب گونه هاى با ارزشى از حيات شناخته شده اند واين حيات هم بر كف اقيانوس موجود وجارى است و هم بر دامنه ارتفاعات وكوههاى كوچك مدفون زير آب و هم فضاهاى اطراف آن و بواقع هيچ جا در زير آب نيست كه شكلى از زندگى بسيار حائز اهميت درآن جارى نباشد.
اولين قدم
«سيلويا ارل» اقيانوس شناس آمريكايى كه مدير اجرايى سازمان جهانى حفظ محيط زيست هم هست، مى گويد: «تا به حال شاهد توجهى عميق و فزاينده به جنگل ها و لزوم حفظ زندگى جارى در آنها بوده ايم، اما واقعيت آن است كه تنوع و حساسيت و عمق زندگى جارى در اقيانوس ها بسيار بيشتر از جنگل هاست.دست كم قضيه اين است كه ما بايد همانقدر درصدد حفظ اين مناطق باشيم كه به فكر حفظ خشكى ها و يا جنگل هاى استوايى هستيم».
در حال حاضر بيشتر مناطق دريايى تحت مراقبت و بازبينى آنهايى هستند كه نزديك به ساحل و در كرانه ها قرار دارند و مناطق مديترانه اى، نقاط مشرف به درياى استراليا و جزاير گالاپاگوس در اكوادور نمونه هاى روشنى دراين باره اند، اما مراقبت موجود از اين حد فراتر نمى رود.
كريستينا ماريا گيرده يك مقام و كارشناس مستقر در اتحاديه جهانى حفظ محيط زيست كه مقر آن در شهر ژنو سوئيس است و حتى برخى سازمانهاى دولتى كشورها را در قالب ودل خود دارد، مى گويد: «ما بايد برحجم همكارى هاى بين المللى در اين باره بيفزائيم و اولين گام در اين راه بايد حفظ سلامتى و امنيت اقيانوس ها باشد».
سايمون كريپز، مدير برنامه هاى جهانى زيست زير آب نيز به نوبه خود مى گويد: «مناطق زيرآب و اعماق درياها و بخصوص آنجا كه سبزند و چندان در ديد نيستند و يا كوهپايه ها از نهايت اهميت برخوردارند. متأسفانه تا به حال با اين مناطق بسيار سرسرى برخورد شده واگر حرف و كارى هم صورت گرفته، مقطعى و فصلى بوده وتداومى نداشته است».
با ادواتى تازه
مشكل بزرگ اين است كه ماهيگيران و صيادان زيرآب به قصد دستيابى به نمونه ها و گونه هاى ناشناخته جانوران هرساله با ادواتى تازه به عمق بيشترى از آب دست مى برند و بيشتر به كف اقيانوس و نقاطى نزديك مى شوند كه گفتيم و به هر چيز تازه اى هم كه دست مى يابند درعمل مخالفت خاصى را از سوى دولت كشورها و مقام هاى رسمى متوجه خود نمى بينند، زيرا در دنياى پرتنش فعلى حفظ صلح در خشكى بسيار مهمتر از بسط زندگى هاى ناشناخته در زير آب محسوب مى شود و مشكل بواقع يكى و دو تا نيست».
كارشناسان در اين باره معتقدند بزرگترين خطر براى درياها و اقيانوس ها ماهيگيرى بى رويه و بهتر بگوئيم عدم نظارت بر كار كسانى است كه بدون هيچ كنترل مركزى اى دست به هر كارى در راه صيد موجودات زيرآب مى زنند و از هر وسيله اى در اين راه سود مى جويند. بدتر آن كه اقدامات  آنها باعث شده بسيارى از نقاط امن زيرآب براى ماهى هاى كوچك تر به هم ريزد و دستيابى به آنها براى گونه هاى بزرگتر ماهى ها و كوسه ها راحت تر شود و چيزى به اسم امنيت براى جانداران كوچك تر درياها باقى نماند. به گفته سيلويا ارل عمليات كنونى شكارچيان زيرآب مثل كسانى است كه براى شكار گوزن ها و آهوها در جنگل ها ، ابتدا يك منطقه را زير بولدوزرهاى خود صاف مى كنند و گونه هاى ديگرى از زيست را هم در عمل از بين مى برند.
و باز بدتر اين كه صنايع مدرن هم بيش از هر زمانى به جان زيرآب و عمق درياها و اقيانوس ها افتاده اند. از اين دست مى توان به سازمان هاى مشهورى مثل «اكسان» اشاره كرد كه با هدف دستيابى به مخازن پنهان نفت زير اقيانوس ها، هرجا را كه مى توانند  «دريل»مى كنند و مى شكافند و محيط طبيعى زيست جانداران زير درياها را مخدوش مى سازند.
شدت و وسعت عمليات اين گونه شركت هابه حدى رسيده كه حتى عمق ۳ هزار مترى زيرآب را نيز در بر مى گيرد و اين كار باعث مى شود كه موجودات ريز جاندار زير آب ها نيز لطمه ببينند و برخى از آنها موجوداتى هستند كه سوخت اتانول را توليد مى كنند.
بدون وسايل لازم
با اين همه همان طور كه پيشتر آمد، قسمت عمده اى از حيات زيرآبى مثل زيست بر روى كره مريخ ناشناخته و غيرملموس مانده و اطلاع دقيقى درباره آن در دست نيست. ران اودور يكى از دانشمندان شاغل در سازمان «زندگى دريايى» كه برنامه اى ۱۰ ساله به بهاى يك ميليارد دلار براى شناخت و ردگيرى گونه هاى مختلف حيات در زير آب دارد، مى گويد: «ما هنوز نمى توانيم بگوييم آن پايين چه خبر است. وقتى هم كه به عمق ۴ كيلومتر در زير آب فرو برويد، فقط به قسمتى از آن چه جارى است دست مى يابيد زيرا وسايل لازم براى نيل به چيزى بيش از آن را در اختيار نداريد.
در واقع ما به چيزى حدود ۶۰ درصد ازكف سياره خاكى دسترسى نداريم و فقط يك سرى اطلاعات كلى درباره آن داريم».
يك سفر و پروژه تحقيقاتى و زير آبى كه به تازگى در آنگولا انجام شد، موجب كشف ۴۰۰ گونه جديد از زيست در زيرآب شد و بيشتر آنها موجودات تك سلولى بودند كه معلوم نبود و نيست كه از كجا آمده اند.
در اين باره حدود ۱۵ هزار ارتفاع و بلندى نيز زير آب وجود دارد كه اگر مقدارى بلندتر مى بودند، مى توانستند با سر بر آوردن از زير آب جزاير مستقلى را تشكيل بدهند. با اين حال از اين تعداد كوه كوچك فقط تعداد ۲۵۰ تاى آنها به طور كامل شناسايى و «چك» شده اند. با چنين مقدمه اى وقتى دانشمندان سال پيش براى بررسى دو كوه كوچك دفن شده در زير يخ هاى قطبى به آن سامان رفتند، هرچه گشتند نتوانستند اين كوههارا بيابند. ران اودور مى گويد: «نمى دانيم آنها كجا رفته بودند! اگر مى پرسيد ما راجع به كوههاى زير آب چه مى دانيم، بايد صادقانه بگوئيم كه هيچ چيز».
آزادى سودجويان
دانشمندان سال ها پيشتر (۱۹۷۷) از كشف مدخل ها و محفظه هايى در زير آب كه سرشار از تركيب هايى متفاوت هستند، شگفت زده شده بودند. در اين محفظه ها آب هايى اسيدى كه محلول هاى شيميايى محل آنها را گرم تر مى كنند و باكترى هاى ويژه مناطق گرم نيز در آن رشد و نمو مى يابند، شرايطى متفاوت را به وجود آورده اند و دراين محيط انواع جالب و تازه اى از زيست هاى حيوانى و گياهى يافت و ردگيرى شده است. چنين محفظه هايى پس از آن تاريخ نيز بيش از پيش در سطح درياها يافت شده اند و به همين دليل كارشناسان بر اين باورند كه قواعد حفظ درياها براى شرايط كنونى جوابگو نيست، زيرا اين قواعد پيش از كشف هاى دهه هاى اخير وضع شده بود و محفظه ها و محيط هاى زيستى جديدى را كه ردگيرى و شناسايى شده اند، پوشش نمى دهند و بنابراين سودجويان آزادند كه طبق همان قواعد به اين محفظه ها وارد شوند و هركارى مى خواهند انجام بدهند و اگر اين كار را چندان نمى كنند، به اين سبب است كه دست شان نمى رسد و نيل به مناطقى كه كيلومترها زيرآب قرار دارند، آسان نيست. در واقع قواعد فعلى حفاظت زير آب ها فقط همان محدوده ۲۰۰ مايلى زيرآب را پوشش مى دهد حال آن كه عمق دريا و محل زندگى جانداران مكان و وسعت بسيار بيشترى را تشكيل مى دهد.
درعين حال برخى كشورها و ملت ها مى گويند وضع قواعد بازدارنده جديد حق مسلم آنها را در زمينه استفاده از فضاهاى زيستى زيرآب مى گيرد و بايد مانع وضع آن شد و اجلاس اخير برزيل هم اين اختلاف نظر را حل نكرد. به اعتقاد اين كشورها قواعد فعلى سازمان ملل درباره حفظ درياها كافى است و ساير نهادها فقط بايد حق مشورت و نظردهى را داشته باشند و نه وضع قوانين جديد را.
چگونگى اعمال قوانين
براى مسؤولان ، نگرانى ويژه اى وجود دارد و آن، چگونگى اعمال و تحميل قواعد وضع شده به كشورها و ملل مختلف است و اگر براى يك محيط دريايى دستور العمل خاصى در نظر گرفته شد، چگونه رعايت آن را به مردم القا كرد. سايمون كريپز مى گويد: «عده اى پيشنهاد داده بودند كه از پليس هاى سازمان ملل در اين باره در سطح دريا استفاده شود اما چنين چيزى غيرممكن است و حتى استفاده از امكانات تكنولوژيك و تصاوير ماهواره اى نيز اين معضل را حل نكرده است. بنابراين تنها حسن مشخص ساختن مناطق ممنوعه بر روى نقشه، اين است كه اگر شرايط لازم فراهم آمد، بتوانيم قانون شكنان را تعقيب و مجازات كنيم، هرچند بارها پيش آمده كه از شناسايى و يا مجازات آنها بازمانده ايم، زيرا ادوات آن را نداشته ايم».
در عين حال برخى مناطق دريايى از مدت ها پيش صاحب نوعى حفاظ بوده اند و از آنها مراقبت مى شده است. براى مثال اقيانوس هند از ۱۹۷۹ به بعد براى شكارچيان نهنگ غيرقابل تردد اعلام شده و اقيانوس جنوبى از ۱۹۹۴ به بعد به اين محدوده ممنوعه اضافه شده است. به علاوه خرابه هايى مثل ويرانه و لاشه كشتى افسانه اى تايتانيك تحت قواعد بين المللى حفظ ميراث هاى فرهنگى در زير آب محفوظ نگه داشته شده است. و از ۲۰۰۲ به بعد نيز سازمان ملل معامله وخريد و فروش نمونه هاى با ارزش ماهى ها و كوسه ها را غيرقانونى اعلام كرده ، با اين اميد كه صيادات اين جانوران دلسرد شوند واز تعقيب اين موجودات دست بردارند و حيواناتى ناب مثل كوسه - نهنگ ها و اسب هاى دريايى در خطر انقراض قرار نگيرند، اما وجود و استمرار خطر انقراض براى اين تيره هاى خاص از جانوران حاكى از آن است كه تدابير متخذه كافى نبوده است.
منبع: Guardian