با اينكه تركها هنوز تا پيوستن به اتحاديه اروپا راه درازى در پيش دارند، «رجب طيب اردوغان» نخست وزير تركيه، كشورش را اروپايى مى داند و به رغم قرار داشتن بخش وسيعى از اين كشور در آسيا و خاورميانه، وى براين باور است كه تركيه تنها مناسباتى با خاورميانه دارد و جزيى از آن نيست. رهبر حزب حاكم اعتدال و توسعه تركيه همچنين با وجود پيشينه اسلامگرايى خود و ديگر اعضاى حزب ، ترجيح مى دهد چنين صفتى را پيوست حزبش نكنند. مجله اتريشى پروفيل مصاحبه اى در باره مسائل منطقه، قبرس، اتحاديه اروپا و مناقشات جهان اسلام انجام داده است كه مى خوانيد:
آقاى نخست وزير، آيا تركيه هم از برنامه هسته اى هراس دارد؟
اين غلط است كه مسائل هسته اى ايران را يك تهديد تلقى كنيم.طبعاً ايرانيها حق دارند كه از انرژى اتمى براى مقاصد صلح آميز استفاده كنند و آن را توسعه بدهند. ما هم خود را براى توسعه انرژى هسته اى آماده مى كنيم. منابع انرژى ماكافى نيست. براى توان رقابت صنعتى ما هم نياز به اين انرژى داريم.
آيا به گمان شما، غرب سياست درستى در مواجهه با ايران در پيش گرفته است؟
هركشورى بايد مخالف سلاحهاى كشتار جمعى باشد. اما اگر اين مخالفت تنها در مورد بعضى از كشورها اعتبار داشته باشد و براى ديگران نه، به اين شكل غلط است و طبعاً باعث ايجاد حساسيت مى شود.
آنطور كه اين روزها گفته مى شود بروز يك جنگ داخلى تمام عيار در عراق قريب الوقوع به نظر مى رسد. همچنين فروپاشى و تجزيه عراق هم بعيد دانسته نشده است. چنين اوضاع و تحولاتى براى تركيه چه معنايى مى تواند داشته باشد؟
ما پنج هدف براى عراق كه همزمان پنج توصيه درباره روند تحولات در اين كشور است داريم: تماميت ارضى عراق بايد محفوظ بماند. منابع عراق مى بايست براى تمامى عراقيها باشد. به هيچ گروه قومى نبايستى قدرتى فراتر از ديگران داده شود. هيچ فرقه و گروه مذهبى نبايستى قدرتى فراتر از ديگران داشته باشد و بالاخره اينكه شهر كركوك بايستى در يك وضعيت ويژه اداره شود.
شهر نفت خيز كركوك توسط كردها اداره و مورد بهره بردارى قرار مى گيرد. شمال عراق كردنشين و از مدتها قبل به صورت خودمختار اداره مى شود. اگر در اين منطقه يك دولت كرد ايجاد شود چه اتفاقى مى افتد، آيا براى حفظ منافع تركيه و حمايت از تركهاى عراقى حق مداخله در امور اين منطقه را به خود مى دهيد؟
من گفتم كه چه پيشنهادات و توصيه هايى براى عراقيها دارم. دورنماى ديگرى نسبت به مسائل عراق مى تواند نادرست باشد.
تركيه يك اقليت كرد هم دارد. اگر عراقيها از پيشنهادات و توصيه هاى شما پيروى نكنند و خودشان يك دولت خودمختار كرد در شمال عراق تأسيس كنند، آن وقت چه؟
در حال حاضر چيز بيشترى دراين باره گفتن ، مداخله در امور داخلى عراق است. مردم عراق بايد خودشان براى آينده شان تصميم بگيرند. اما به عنوان برادر و كشور همسايه عراق اين وظيفه ماست كه پيشنهاداتى به آنها بدهيم تا بتوانند در مدت زمانى كوتاه به صلح و آزادى دست پيدا كنند.
به نظر مى رسد تركيه مى خواهد در بعضى مناقشات در منطقه خاورميانه و رويارويى هاى غرب با جهان اسلام - به طور مثال مناقشه بر سر چاپ كاريكاتورهاى توهين آميز به پيامبر اسلام در مطبوعات غربى - به گونه اى نقش ميانجى را برعهده بگيرد.
ما درمنطقه اى زندگى مى كنيم كه بسيارى از تمدنها در تعامل با يكديگر هستند. از يك سو ما كشورى اروپايى هستيم و از طرف ديگر با آسيا مناسباتى داريم. علاوه براين، سمت و سوى نگاه ما مسائل خاورميانه است. اين امر مسؤوليتهايى را برعهده ما مى گذارد. ما بايد در مورد ضرورى ترين مسائل دست به اقدام بزنيم و هركارى كه از دستمان برمى آيد انجام دهيم و هدف ما خاورميانه اى است كه در آن دموكراسى تحكيم و تثبيت شده باشد.
در خاورميانه، در بالكان و در قفقاز ، موضوع بر سر تثبيت آزادى ، حقوق بشر، دولت مبتنى بر قانون و آزادى مذهبى است. اين مأموريت تاريخى ماست. اين يك روند طبيعى است كه از طرف كسى به ما تكليف نشده است.
از چندين سال قبل كسى نمى توانست ابداً پيش خود مجسم كند كه يك حزب در تركيه با پيشينه و زمينه اى اسلامى بتواند قهرمان روند گرايش به اروپا شود. آيا حزب شما (عدالت و توسعه) مى تواند مدلى براى ديگر كشورها در خاورميانه باشد، مدلى كه ارزشهاى محافظه كارانه و اعتقادات و باورهاى مذهبى را با دموكراسى و اقتصاد بازار به هم پيوند دهد؟
پيش از اينكه به اين سؤال جواب بدهم مى خواهم اين نكته را روشن كنم كه اين ادعا كه حزب ما داراى ريشه هاى اسلامى است نادرست است. حزب ما يك حزب جديدالتأسيس در سال ۲۰۰۱ ميلادى و نتيجه ساليان متمادى تجربه اندوزى در سياست تركيه است.
اما شما شخصاً پيشينه اى اسلامى داريد.
اينكه من يك مسلمان معتقد هستم بدين معنا نيست كه حزب من يك حزب اسلامى است. از وقتى كه ما حزب عدالت و توسعه را تأسيس كرديم در اساسنامه آن نوشتيم كه اين حزب، حزبى نيست كه بر اصول مذهب متكى باشد. مبنا و اساس اين حزب بر انسانگرايى است. فلسفه ما اين است. «انسانها علاقه دارند پيشرفت كنند و با پيشرفت آنها دولت هم رشد و پيشرفت مى كند».
آيا مى توانيد به ديگر احزاب و گرايشهاى سياسى در خاورميانه تجربياتتان را منتقل كنيد؟
خوشحال مى شويم به آنها كمك كنيم.
در مورد مسائل قبرس - اتحاديه اروپا از تركيه مى خواهدكه فرودگاهها و بنادرش را به روى كشتى هاى قبرسى باز كند. چرا از اين امر سرپيچى مى كنيد؟
وقتى در سال ۲۰۰۴ در داووس سوئيس با دبيركل سازمان ملل كوفى عنان ملاقات داشتم از او درخواست كرديم كه روند اتحاد مجدد دو بخش قبرس را آغاز كنند و به او گفتيم كه ما در اين امر يك قدم جلوتر از يونانى هاى قبرس خواهيم بود. تصور ما اين بود كه روند اتحاد دوباره اين كشور وضعيتى كه براى هر دو طرف سود و منفعت داشته باشد به همراه بياورد.
اما اكنون بيشتر به نظر مى رسد دو طرف خود را متضرر مى بينند.
در حال حاضر قبرسى هاى شمالى (تركهاى قبرس) بازنده هستند. با تركهاى قبرس غيرمنصفانه رفتار مى شود. ما اعلام كرديم كه در مورد طرح عنان هرگونه كمك و پشتيبانى كه بتوانيم مى دهيم جدا از اينكه بعضى از موارد در طرح عنان در تضاد با منافع تركهاى قبرس است و آن را نقض مى كند، به خود قبولاندم كه به آن رأى مثبت بدهيم. در يك رفراندوم ۶۵ درصد تركهاى قبرس به طرح رأى مثبت دادند و ۷۵ درصد يونانيهاى قبرس جواب منفى. بنابراين روشن شد كه تركها صلح مى خواهند و يونانيها نه و با اين همه كماكان اين تركهاى قبرس هستندكه با وضع تحريم هاى اقتصادى منزوى مى شوند.
- قبرس اكنون عضو اتحاديه اروپاست و شما در حال مذاكره بر سر عضويت در اين اتحاديه هستيد.
كشورهاى عضو اتحاديه اروپا بر سر حرفشان نمى ايستند. ما براساس معاهده گمركى حقوقى داريم. در سال۱۹۹۶ ما عضو معاهده گمركى و يونانيهاى قبرس در اول ماه مه۲۰۰۴ عضو اتحاديه اروپا شدند. ما به اين وضعيت نه نگفتيم، با آنكه مى توانستيم از عضويت در معاهده گمركى خوددارى كنيم. اما همچنين عنوان كرديم كه تا وقتى كه انزواى تركهاى قبرس فسخ نشود اجازه نخواهيم داد پروتكل الحاقى كه ما را ملزم به بازگشايى بنادر و فرودگاههايمان مى كند در پارلمان تركيه تصويب شود. به اين امر هم پايبنديم. تا وقتى كه تحريم ها عليه قبرس شمالى باطل نشده اند، بنادر و فرودگاههايمان را بر روى يونانيهاى قبرس باز نخواهيم كرد. هزينه اش هم هر چه مى خواهد، باشد. اين را به رئيس جمهور يونانيهاى قبرس «تسوس پاپادوپولوس» هم گفته ام.
- آيا ارزش دارد؟ اين مسائل تنها نمادين هستند. هيچ اهميت واقعى ندارند.
اين موضوع بسيار مهم است. چرا پاپادوپولوس سفت و سخت بر سر موضعش عليه تركهاى قبرس پابرجاست. آنها با رفراندم گفته اند كه ما طرح عنان را نمى پذيريم. ما هم چيزى كه اتحاديه اروپا از ما درخواست مى كند را نمى پذيريم به چه دليل اتحاديه اروپا عضويت تركهاى قبرس را آنطور كه در طرح عنان هم پيش بينى شده نمى پذيرد؟ اينطور به نظر مى رسد كه گويى اتحاديه اروپا در زير فرمان كشور كوچك قبرس است. ما اخيراً دوباره يك نقشه راه براى صلح كه حاوى ده نكته عينى وملموس بود به آنها پيشنهاد كرديم و باز هم هيچ جواب مثبتى از طرف يونانيها نشنيديم.
- يك ژنرال ارشد ترك قرار است آگوست آينده رئيس ستاد ارتش شود. از هم اكنون وى را به علت دست داشتن در توطئه عليه كردها در منطقه آناتولى شرقى به باد انتقاد گرفته اند. آيا وى آنطور كه پيش بينى هم شده بالاترين مقام ارتش كشور مى شود؟ چه كسى تصميم مى گيرد؟ چه كسى اين قدرت را دارد، ارتش يا سياست؟
روند تصميم گيرى به اين ترتيب است كه وزير دفاع و نخست وزير شخصى را به كابينه پيشنهاد مى دهند. كابينه هم معمولاً وى را براى اين پست در نظر مى گيرد. فرد مذكور بايد مورد تأييد رئيس جمهور باشد. بنابراين رئيس جمهور حق وتو دارد.
- پس چه كسى تابستان رئيس ستاد ارتش مى شود؟
تاكنون تصميمى در اين باره اتخاذ نشده است. ما در حال رايزنى هستيم. ارتش ما طبعاً سلسله مراتب مشخصى دارد و اين را بايد در نظر بگيريم. سلسله مراتب ارتش يك عامل مهم در روند تصميم گيرى است. اين مطلب به طور روشن در قانون اساسى تصريح شده و بنابراين هيچ مشكلى وجود ندارد.
- زنان شاغل بسيار كمى به نسبت ديگر كشورها در تركيه وجود دارد. همچنين تنها ۴درصد نمايندگان در مجلس تركيه زن هستند. اين كشور حتى از بعضى از كشورهاى عربى در زمينه سهم زنان در سياست پايين تر است. آيا براى مقابله با چنين وضعيتى اقداماتى صورت مى گيرد؟
تا انتخابات بعدى تركيب پارلمان كاملاً طور ديگرى به نظر خواهد رسيد. شما بايد اين مطلب را در نظر بگيريد، وقتى ما در سال۲۰۰۲ به صحنه انتخابات قدم گذاشتيم تنها ۱۳ماه از عمر حزب ما مى گذشت. ما وقت كافى نداشتيم تا كانديداى زن معرفى كنيم. اما در حال حاضر يك سازمان زنان در حزب تشكيل داده ايم. حزب ما ۲/۵ميليون عضو دارد كه از اين تعداد ۸۰۰هزار نفر زن هستند. در حوزه هاى شغلى تعيين كننده و اساسى در تركيه به طور مثال در ميان آموزگاران، آرشيتكتها، مهندسين ودانشگاهيان زنان بيشترى به نسبت بعضى از كشورهاى اروپايى مشغول فعاليت هستند.
- آيا در تركيه ضوابطى وجود دارد كه بر اساس آن زنان محجبه با موانعى در امر تحصيل در دانشگاه مواجه شوند و يا اجازه نداشته باشند با روسرى در پارلمان حضور يابند؟ آيا اين مسأله براى حزب شما دردسرساز نيست؟ آيا بنا نداريد اين قانون را ملغى كنيد؟
ابداً قانونى وجود ندارد. موضوع فقط بر سر واقعيت است. در بين مردم مسأله آزادى در پوشش هيچ مشكلى نيست.
- در يك نظرسنجى ۷۵درصد تركها موافق (حجاب) بودند.
بله اما مؤسسات هنوز به اتفاق نظرى درباره اين موضوع نرسيده اند و ما هم نمى خواهيم در ميان جمعيت تنش و اختلاف ايجاد كنيم. اين مشكل حل مى شود.
- چه زمانى؟
در اين مورد بايد كمى صبر داشته باشيم.
- در بسيارى از كشروهاى عضو اتحاديه اروپا وعلى الخصوص اتريش، بارها عليه عضويت تركيه، با اين ادعا كه اين كشور اسب ترواى آمريكا در اروپاست دليل آورده مى شود. هم اكنون فيلمى با نام «دره گرگها» كه فيلمى سياسى بر ضد آمريكايى هاست در سينماهاى تركيه نمايش داده مى شود و مردم هم بسيار علاقه مند شده اند. در حال حاضر اين سؤال مطرح است كه تركيه چه كشورى است؟ يك اسب ترواى آمريكايى و يا سرزمينى عميقاً ضدآمريكا؟
من نمى خواهم در جريانات و دعواى اروپايى ها و آمريكا دخالت كنم. اروپاييها معمولاً ما را همانطور كه مى خواهند مى بينند. اما من به آنها مى گويم بايد ما را به عنوان يك دوست به حساب بياورند و در نظر بگيرند، يك دوست واقعى.
- اين فيلم را ديده ايد؟
بله.
- به نظر تان چطور بود؟
تهيه كنندگان فيلم مى خواسته اند فيلمى بسازندكه به قلب مردم نفوذ كنند و احساس آنها را برانگيزند و از اين نظر هم موفق بوده اند. آنطور كه رسانه ها منتشر كرده اند تاكنون بيش از ۴/۵ميليون نفر فيلم را ديده اند. اين يك ركورد در تاريخ سينماى تركيه است.
