گفت وگو : يوسف ناصرى
«مهندسى ارزش و مديريت ارزش »رويكردى خلاق، گروهى و سيستماتيك است كه موجب ارتقاى ارزشها و كاهش هزينه ها و بهبود عملكرد در پروژه هاى مهندسى و امور ادارى و مديريتى مى شود. روشى كه در سال ۱۹۴۷ توسط مايلز (Miles) مهندس ارشد شركت جنرال الكتريك بنيانگذارى شد ، امروزه در اغلب كشورهاى جهان مورد استقبال قرار گرفته است. حدود ۷۰ درصد از ۶۹۸ شركت ژاپنى كه مورد بررسى قرار گرفته اند، از مهندسى ارزش در توليد محصولات و ارائه خدمات استفاده كرده اند. در كشورهاى همسايه از جمله در عربستان سعودى نيز از اين روش براى استفاده بهينه از امكانات و منابع موجود و در دسترس استفاده مى شود. سابقه به كارگيرى اين متدولوژى در عربستان به ۱۵ سال قبل بر مى گردد. در كشور ما ضرورت استفاده از اين روش براى مسؤولان و مديران قابل درك و جاى اميدوارى است كه با بهره گيرى از اين روش شاهد بهبود همزمان عملكرد و كاهش هزينه ها در كشور باشيم. در گفت و گو با مهندس على اصغر جلال زاده، رئيس هيأت مديره انجمن مهندسى ارزش ايران به چگونگى و نحوه بهره گيرى از اين روش در پروژه ها و حوزه ها و زمينه هاى مختلف اقتصادى، مديريتى، اجتماعى و حتى در زمينه كشت محصولات كشاورزى توجه شده است.
جلال زاده چندسالى را در دفتر استاد احمدحامى (پدر مهندسى عمران ايران) به كار مشغول و در طراحى كارخانه خاور نقش ايفا كرد. مدتى هم مديرعامل شركت خانه سازى ايران بوده و مديركل بازسازى سد سفيد رود در زمان مرمت آن بعد از وقوع زلزله رودبار و منجيل بوده است. گفت وگو با او در پى مى آيد.

به عنوان مقدمه بحث، چه تعريفى از مهندسى ارزش ارائه مى دهيد؟
تا كنون تعاريف متعددى از مهندسى ارزش ارائه شده و به جاى اين اصطلاح از اصطلاحات تحليل ارزش، مديريت ارزش و روش شناسى ارزش نيز استفاده مى شود. مهندسى ارزش، يك ابزار نيرومند براى حل مسائل طرح ها،كاهش هزينه ها با حفظ يا بهبود كيفيت و كارايى است. مهندسى ارزش در سالهاى پايانى دهه ۱۹۴۰ توسط آقاى مايلز (Lawrence Miles) مهندس ارشد شركت جنرال الكتريك در ايالات متحده شكل گرفت. از نظر مبتكر و بنيانگذار مهندسى ارزش، اين تعريف در مورد اين رويكرد خلاق و كاركردگرا مطرح شده است: «مهندسى ارزش رويكردى خلاق و سازمان يافته است با هدف شناسايى كارآمد هزينه هاى غيرضرورى يعنى هزينه هايى كه ، نه به كيفيت، نه به بهره بردارى،نه به عمر مفيد، نه به زيبايى ظاهرى و نه به مشخصات درخواستى كارفرما مربوط مى شود.» البته مى توان مهندسى ارزش را بازنگرى خلاق سازمان يافته ارزشها و هزينه ها به منظور بيشينه (حداكثر ) كردن شاخص ارزش (هزينه تقسيم بر ارزش ) با كمى كردن ارزشها تعريف كرد. يا به عبارت ديگر مهندسى ارزش روشى براى تعيين اولويت ها و هزينه كردن پول و منابع براى كارهاى ادارى شاخص ارزش بيشتر و تخصيص بهينه منابع است. مهندسى ارزش يا مديريت ارزش را نبايد با تحليل هاى متعارف مربوط به كاهش هزينه اشتباه گرفت. زيرا روشى كاركردگرا، خلاق، جامع و پويا است و براساس تحليل كاركردها به بررسى جز به جز و خلاقانه در مقاطع مختلف از تعيين اهداف و برنامه ريزى طرح تا دوره بهره بردارى پرداخته و موجب كاهش هزينه و زمان اجرا و حل مسائل پيش بينى نشده طرح مى شود. مهندسى ارزش به سازمان هاى توليدى، خدماتى و عمرانى كمك مى كند تا به طور مؤثرترى در بازارهاى محلى، ملى و بين المللى با دستيابى به اين اهداف رقابت كنند:
۱ - كاهش هزينه ها و ضايعات ۲ - بهبود كيفيت و افزايش ارزش ۳ - صرفه جويى در زمان اجراى طرح و توليد
۴ - حل به موقع مسائلى كه موجب كندى يا توقف كار مى شود ۵ - استفاده بهينه و مؤثر از منابع موجود
مهندسى ارزش در بسيارى از موارد مى تواند تا ۳۰ درصد صرفه جويى در هزينه برآوردشده براى اجراى طرح را به دنبال داشته باشد.
چرا براى نامگذارى اين روش و رويكرد خلاق و گروهى از يك عنوان واحد استفاده نشده است؟
آقاى مايلز مهندس ارشد شركت جنرال الكتريك آمريكا در سال ۱۹۴۷ مأموريت يافته بود راه حلى براى جايگزينى موادو قطعاتى كه به سبب كمبود، توليد را دچار مشكل مى كرد پيدا كند . او دريافت كه در مواردى با تغيير و جايگزينى برخى مواد و قطعات بدون اينكه كيفيت كاهش يابد حتى مى توان آن را بهبود بخشيد و هزينه توليد كاهش پيدا كند. درواقع آقاى مايلز روش تحليل ارزش را ابداع كرد و به عنوان يك استاندارد در شركت مورد استفاده قرار گرفت.
تحليل ارزش اين است كه اگر ما روان نويسى توليد كرده ايم بياييم جزء به جزء آنرا تحليل و آناليز كنيم و ببينيم هر قطعه آن چه كاركردى دارد و چه كار مى كند. مى گوييم آيا قطعه ديگرى يا قطعه اى از جنسى متفاوت مى توانيم جايگزين قطعه فعلى روان نويس كنيم كه قيمت آن ارزانتر تمام بشود و به ارزشهاى مورد نظر مشترى هم لطمه نزند. مثلاً به جاى گيره فلزى مى توان از يك قطعه پلاستيكى استفاده كرد كه در برابر ضربه مقاوم باشد، زيباتر و ارزانتر هم باشد يا اينكه اين قطعه پلاستيكى ، سبك تر از گيره فلزى باشد و مشترى هم ، آن را بپسندد. روشى كه مايلز ابداع كرد مورد استفاده شركتهاى ديگر و نهادهاى دولتى آمريكا قرار گرفت و توسعه پيدا كرد. مهندسى ارزش هم بيشتر در كارهاى مهندسى مثل پروژه هاى عمرانى و صنعتى به كار گرفته مى شود. در مهندسى ارزش تلاش مى شود ارزش يك محصول يا كالا بيشتر شود. با يك مثال مى توان اين موضوع را بهتر توضيح داد. اصولاً چرا كسى رغبت پيدا مى كند كه پژوى ۲۰۶ را خريدارى كند و نه ماشين پيكان را؟ در حالى كه در هر دو ماشين تعداد معينى سرنشين مى توانند سوار شوند. شايد اولين چيزى كه به نظر مى آيد موضوع كيفيت خودرو باشد. كيفيت يعنى ارزش. ارزش انواع مختلفى دارد. ارزش در يك اتومبيل شامل ايمنى آن هم مى شود. اتومبيلى بهتر است كه ايمن تر باشد و به لحاظ فيزيكى وقتى كه انسان سوار ماشين مى شود راحت تر باشد و ستون فقراتش درد نگيرد و آسيب نبيند. همچنين مطالعه آرگونومى  انجام شده باشد. يعنى اتومبيل با ساخت بدن مناسب تر باشد و بدن را خسته نكند. خودرويى بهتر است كه بنزين كمترى مصرف كند كمتر محيط زيست را آلوده كند و دوام بيشترى داشته باشد. اگر خودرويى ظرف ۷۰هزار كيلومتر به تعمير نياز داشته باشد و خودرو ديگرى در ۱۰۰هزار كيلومتر به تعمير بيفتد مسلم است اتومبيلى كه ديرتر به تعمير نياز پيدا مى كند بهتر است. وقتى اين موارد را به عنوان ارزش تعريف مى كنند به صورت عينى تر با قضيه برخورد كرده اند. در پارچه بايد ، طرحش زيباتر و رنگ آن ثابت باشد. در همه اين موارد مهندسى ارزش با اين هدف به كار گرفته مى شود كه ارزشها را تغيير ندهند و يا ارتقا دهند ولى هزينه ها را پايين بياورند. در حقيقت هرچه را كه مشترى بابت آن حاضر باشد پول پرداخت كند به عنوان ارزش تعريف مى شود . ارزش اعتبارى هم داريم كه يك شخص از نوع خاصى اتومبيل ياوسيله گرانقيمتى استفاده مى كند و ژست مى گيرد يا مصرف كننده اى حاضر مى شود بابت رنگ ماشين تفاوت ۵۰۰هزار تومانى را تقبل كند.
درمديريت ارزش براى هريك از عناصر ايمنى ، زيبايى، دوام وزن و ارزش خاصى در نظر مى گيرند و به فرض با اعداد ۹-۱ ارزش هر عنصر را مشخص كنند. ممكن است ايمنى بالاترين ارزش را براى مشترى داشته باشد در نتيجه وزن آن را ۹ در نظر مى گيرند و به رنگ وزنى برابر با ۴ مى دهند. اين كار توسط جمعى آگاه و خبره انجام مى شود و وزن ارزشها را با درنظرگرفتن ديدگاههاى مختلف معين مى كنند .در گام بعدى آنها تصميم مى گيرند با توجه به آن ارزش ها چگونه توليد كنند يا چگونه سرويس و خدمات موردنياز را ارائه بدهند كه هزينه حداقلى را در بر داشته باشد.
به نظر مى آيد مديريت ارزش عمدتاً جنبه راهبرى مسأله را پيگيرى مى كند و مهندسى ارزش هم بيشتر در حوزه اجرايى و تكنيكى ظاهر مى شود تا مسائل كلان يا امور غيرمهندسى؟
بله ؛ مديريت ارزش را در خانه و اداره مى توان عملى ساخت. ممكن است يك كارمند حقوق ماهيانه ۳۰۰هزار تومان داشته باشد و مسكن، بهداشت، غذا ، تفريح و كتاب هم ارزش هاى زندگى هستند. در يك خانه چه جور مى شودمديريت ارزش كرد؟ به هركدام از آن ارزشها بايد وزن خاصى داد. غذا بالاترين ارزش را دارد پس به آن بالاترين وزن هم داده مى شود. بعد از غذا، مهمترين مسأله هم مسكن است و درمراحل بعد هم تفريح قرار مى گيرد. درآمدخانواده بايد در جاهايى هزينه شود كه بيشترين ارزش را ايجاد كند. در مرحله اول بايد به غذا اولويت داد. چون رشد و سلامت افراد خانواده موكول به آن است. اعضاى خانواده مى نشينندو مى گويند ما كه اينقدر درآمد داريم بايد غذايى بخوريم كه حداكثر كالرى و ويتامين را به بدن برساند. اين عمل باعث مى شود ضمن بالابردن كيفيت، هزينه كمترى پرداخت گردد. در مدرسه هم مى توان از مديريت ارزش استفاده كرد. مدير مدرسه مى تواند با معلمان همفكرى داشته باشد تا در كارش مديريت ارزش كند. سؤال اين است كه كاركرد مدرسه چيست؟ اينكه بچه هاى مردم را تربيت كنند، دانش لازم را به آنها بدهد و مهارت هاى زندگى و اجتماعى ارائه كند. در اين زمينه مى توان با همفكرى ، راهكارهاى مناسب را پيدا كنند كه دانش آموزان با شادابى و لذت به مدرسه بروند و اگر مدرسه تعطيل مى شود، آنها خوشحال نشوند. اين كار يعنى مديريت ارزش، يعنى ارزشى در مدرسه ايجاد كنند. اگر در مدرسه، بيشترين ارزش ايجاد شود، بچه ها بيشترين رغبت را براى رفتن به مدرسه پيدا مى كنند و وقتى به مدرسه مى روند بيشترين رغبت را براى يادگيرى خواهند داشت. اين كار ديگر مهندسى ارزش نيست، بلكه مديريت ارزش است.
روش شناسى ارزش در چه مواردى كاربرد پيدا مى كند؟
روش شناسى يا متدولوژى ارزش جامع مهندسى ارزش، تحليل ارزش و مديريت ارزش است. فرض كنيد ما با مسأله اى به نام چهارشنبه سورى مواجه هستيم و استفاده ازترقه و ساير مواد محترقه خطراتى را به دنبال دارد. ما از طريق انجمن مهندسى ارزش ايران به آقاى قاليباف شهردار تهران نامه نوشتيم و اعلام كرديم ماحاضريم براى شهردارى و شهردارى هاى مناطق و نواحى تهران در اين زمينه مهندسى ارزش انجام دهيم. اگر از ما خواسته شود كه مهندسى ارزش مورد نظر را در اين زمينه انجام دهيم، بايد از چند روانشناس اجتماعى و جامعه شناس، از اعضاى شوراى شهر، نماينده شهردار، چند مدير مدرسه و معلم و چند جوان دعوت كنيم و از چند نفر از استادان ، نويسندگان و صاحبنظرانى كه در مورد مسائل تاريخى و سنتى آگاهى دارند هم دعوت به عمل آوريم كه در جلساتى به همفكرى بپردازيم و كاركرد چهارشنبه سورى را تحليل كنيم. بايد به اين سؤالات پاسخ داده شود كه چهارشنبه سورى چيست و چرا مردم اين مراسم را برپا مى دارند؟ اگر اين كار براى مردم از نظر تاريخى، باستانى و فرهنگى يك ارزش تلقى مى شود بايستى بگذاريم اين مراسم اجرا شود ولى بايد بگوييم كه كمترين خسارت به جامعه وارد آيد. يعنى اجراى اين مراسم بدون جنبه هاى مخرب اجرا شود. چون جنبه مخرب و هر نوع كژروى، هزينه محسوب مى شود. هزينه فقط خرج كردن پول نيست. ريسك هم هزينه محسوب مى شود. در چنين جلسه اى و با حضور اين افراد، همه وارد مرحله خلاقيت مى شدند. اولاً اين نتيجه گيرى حاصل مى شود كه چهارشنبه سورى هاى سال هاى گذشته چه هزينه ها، خسارت ها و تلفاتى به دنبال داشته است و اصلاً انگيزه برگزارى اين مراسم در طول تاريخ چه بوده است؟ بايد مشخص شود كه آيا مى شود اين مراسم و سنت را به گونه اى سالم برگزار كرد و يا مراسمى را جايگزين آن كرد؟ در اين جلسه هر يك از اعضا آرا و نظرهاى خود را ارائه مى دهند و ارزش ها را تعريف مى كنند. به هر يك از اين ارزش ها وزن لازم داده مى شود و راهكارهايى هم به ذهن آنها خطور مى كند كه با استفاده از بهترين راهكارها مردم مى توانند اين مراسم را به گونه اى دلنشين تر و با حداقل خسارات و مشكلات اجتماعى برگزار كنند. ما براى حل مشكل آلودگى هواى تهران هم مى توانيم از اين رويكرد استفاده كنيم. در اين خصوص، جلسه اى با حضور مسؤولان سازمان مديريت و برنامه ريزى، وزارت بهداشت، سازمان هواشناسى و سازمان حفاظت محيط زيست برگزار كرديم و قرار شد كه اطلاعات لازم را براى ما بفرستند تا ما كارگاه مديريت ارزش را برگزار كنيم.
حتى در مورد برج جهان نماى اصفهان هم مى توانيم از اين ابزار نيرومند بهره مند شويم. من به شهردار اصفهان پيشنهاد كردم كه يك كارگاه مهندسى ارزش برگزار كنند و در اين كارگاه از نمايندگان يونسكو، سازمان ميراث فرهنگى و ساير نهادهاى ذيربط بخواهند كه نظرات و ديدگاه خود را ارائه دهند. در چنين كارگاهى مى توان مشخص كرد كه ساخت پروژه برج جهان نما چقدر هزينه دربرداشته و اگر بخواهند آن را تخريب كنند چقدر هزينه به دنبال آورد و اين هزينه معادل چه ارزشى است كه به دست مى آيد؟ آيا اساساً اين برج تأثير منفى روى ميدان نقش جهان دارد يا نه؟ اگر ساخت برج جهان نما به حريم بصرى ميدان نقش جهان ضربه مى زند بايد مشخص شود كه اين ضربه معادل چقدر هزينه است؟ منطق فازى هم به ما مى گويد بين صفر تا ۱۰۰ اعداد مختلفى وجود دارد و نبايد با نگاه صفر و صد به قضايا نگاه كنيم. در اين زمينه راه حل هاى متفاوتى وجود دارد و صرفاً اين نيست كه بگوييم چند طبقه از آن برج بايد تخريب شود. من معتقدم برگزارى كارگاه مديريت ارزش در اين قضيه ضرورى است. چون كسى هم در ميدان نقش جهان برنگشته كه برج جهان نما را ببيند و براين اساس نتيجه بگيريم كه اين ميدان، ميراث فرهنگى در معرض خطر است. كسى يا نهادى هم استاندارد بين المللى خاصى را ارائه نداده كه تا چه محدوده اى نبايد ساخت و ساز بلندمرتبه صورت بگيرد.
در كارگاه مهندسى ارزش كه يك كار خلاقه همگانى است، مزايا و معايب تعيين مى شود. هر عيبى يك هزينه و هر خوبى و حسنى، يك مزيت و ارزش است. در اين قضيه هم بايد جمع حسن ها و ارزش ها مساوى يا بيشتر از هزينه ها و عيب ها باشد. من نمى گويم در اين كار الزاماً عيبى وجود ندارد ولى نبايد با جنجال و هياهو در اين خصوص موضع گيرى كنيم. آمار و ارقامى در دسترس هست كه نشان دهد منفعت حاصل از به كارگيرى اين رويكرد خلاقه بر هزينه هاى آن فزون تر باشد. كاربرد مهندسى ارزش در گروه مهندسى ارتش آمريكا از سال ۱۹۶۴ شروع شده و تا سال ۱۹۹۹ منجر به ۳‎/۱ ميليارد دلار صرفه جويى شده است. متوسط نسبت صرفه جويى به هزينه هاى مطالعات مهندسى ارزش انجام شده يك به ۲۰ بوده است. يعنى در ازاى يك دلار هزينه در ارتش آمريكا در زمينه مهندسى ارزش، بالغ بر ۲۰ دلار صرفه جويى شده است. همچنين در اداره طراحى بزرگراه هاى آنتاريو در كانادا در سال ۱۹۹۸ با انجام مطالعات مهندسى ارزشى حدود ۵۲ ميليون دلار صرفه جويى كرده اند. نسبت صرفه جويى به هزينه كل مطالعات و آموزش كاركنان، يك به ۶۹ بوده. يعنى هر يك دلار هزينه موجب صرفه جويى ۶۹ دلارى شده است.
صرفه جايى خالص و اجتناب از هزينه هاى غيرضرورى گزارش شده از طرح هاى گروه مهندسى ارتش ايالات متحده (USACE) در سالهاى ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۸ به ترتيب برابر با ۱۱۵ ، ۱۲۶ ، ۱۲۳ ، ۱۳۳ و ۱۵۰ ميليون دلار است.
ميزان صرفه جويى در سرمايه گذارى اوليه و اجتناب از هزينه هاى دوره بهره بردارى و نگهدارى در طرح هاى مطالعه شده در سالهاى مالى ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ در دفتر عمران زمين ايالات متحده (USBR) برابر با ۹۳ ميليارد دلار بوده و كل هزينه هاى انجام شده مطالعات مهندسى ارزش در همين دوره برابر با ۳‎/۵ ميليارد دلار بوده است. يعنى در مقابل هر يك دلار هزينه حدود ۲۶ دلار صرفه جويى شده است. صرفه جويى حاصل از انجام مهندسى ارزش در بزرگراه هاى ايالات متحده در سالهاى ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲ بيش از سه ميليارد دلار بوده است. مطابق آمار ارائه شده توسط «برنامه كمك هاى بزرگراه هاى آمريكا»، سيصد و شصت و نه پروژه در بزرگراه هاى آمريكا را مطالعه مهندسى ارزش كرده اند. هزينه هاى اين مطالعات بالغ بر ۸‎/۳۳ ميليون دلار بوده و بودجه اجرايى اين طرح ها حدود ۱۹‎/۸ ميليارد دلار بوده است. تعداد كل پيشنهادهاى ارائه شده در كارگاه هاى مهندسى ارزش دو هزار و ۱۹۸ مورد بوده كه ۹۳۶ پيشنهاد مورد قبول قرار گرفته و موجب شده يك ميليارد و ۲۴ ميليون دلار صرفه جويى حاصل شود. نسبت صرفه جويى ۱۲۳ به يك است. يعنى در مقابل هر يك دلار هزينه براى مهندسى ارزش، ۱۲۳ دلار صرفه جويى شده است. در سال ۲۰۰۱ هم ۳۷۸ پروژه را با هزينه ۷‎/۲۹ ميليون دلار مهندسى ارزش كرده اند. بودجه اجرايى اين ۳۷۸ پروژه، بالغ بر ۱۸ ميليارد و ۸۸۲ ميليون دلار بوده است. در كارگاه هاى مهندسى ارزش ۲۰۱۳ پيشنهاد ارائه شده كه ۱۰۱۷ پيشنهاد به مرحله اجرا درآمده و موجب ۸۶۵ ميليون دلار صرفه جويى شده است. نسبت صرفه جويى ۱۱۹ به يك بوده است. در سال ۲۰۰۰ نيز ۳۸۸ پروژه در بزرگراه هاى آمريكا مهندسى ارزش در مورد آنها اجرا شده، هزينه مطالعات مهندسى ارزش، مبلغ ۷ ميليون و ۷۸ هزار دلار بوده، بودجه ۳۸۸ پروژه هم ۱۶ ميليارد و ۲۴۰ ميليون دلار بوده است. در كارگاه هاى مهندسى ارزش هم ۲۰۱۷ پيشنهاد مطرح شده كه ۱۰۵۷ مورد آن به تصويب رسيده و يك ميليارد و ۱۲۸ ميليون دلار صرفه جويى حاصل شده است. نسبت صرفه جويى اين پروژه ها هم ۱۴۵ به يك بوده است. يعنى در مقابل هر يك دلار هزينه مطالعات مهندسى ارزشى، دقيقاً ۱۴۵ دلار صرفه جويى شده است.
در عربستان هم ميزان صرفه جويى هاى مالى ناشى از به كارگيرى مهندسى ارزش بسيار جالب توجه است. آقاى اليوسفى رئيس سابق انجمن مهندسى ارزش عربستان در سمينارى كه در دانشگاه اميركبير برگزار شد اعلام كرد طى سالهاى ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰ ميلادى، در عربستان ۳۰۰ پروژه را مهندسى ارزش كرده اند و اين كار ۱‎/۵ ميليارد دلار صرفه جويى داشته است. در اين صورت متوسط صرفه جويى براى هر پروژه بالغ بر ۱۵۰ ميليون دلار است. البته ميزان صرفه جويى هم به خلاقيت افراد و نوع پروژه ها بستگى دارد.
به غير از مواردى كه تاكنون به آنها اشاره شده، چه حوزه هاى ديگرى هم وجود دارد كه مى توان از مهندسى ارزش بهره گرفت؟
امروزه از مهندسى ‎/ مديريت و روش شناسى ارزش در زمينه هاى برنامه ريزى استراتژيك، خدمات، صنايع، كشاورزى، طرح هاى عمرانى، راه و خدمات، مهندسى محيط زيست، مراقبت هاى بهداشتى و خدمات درمانى، ساختمان هاى مسكونى، ادارى و درمانى، مديريت منابع، مهندسى مجدد، تصميم گيرى هاى مديريتى و حتى فردى مى توان استفاده كرد. ما اگر در ساختن خانه هم از مهندسى ارزش استفاده كنيم وضعيت مناسب ترى خواهيم داشت. خانه براى افراد وخانواده ها ارزش تلقى مى شود. يك خانه خوب بايد متناسب با زندگى افراد باشد، اتاق، خواب كافى داشته باشد تا بچه ها در اتاق جداگانه استراحت كنند. در ساخت و سازها سطح زيربنا به عنوان هزينه محسوب مى شود. در نتيجه بايد كارى كرد كه با حداقل سطح زيربنا خصوصيات مورد نظر صاحبخانه لحاظ شود. ژاپنى ها از ۷۰ متر سطح زيربنا محل مناسبى براى زندگى خود درست مى كنند و از فضاى خانه هم حداكثر استفاده را به عمل مى آورند. شيوه استقرار تختخواب در ديوارهاى منازل در ژاپن مصداق عينى اين موضوع است. اما ما ممكن است كه خانه هايى با ۱۲۰ متر يا ۱۵۰ متر سطح زيربنا داشته باشيم ولى رضايت از سكونت در چنين خانه اى عايد ما نشود. چون ما به مهندسى ارزش در ساخت خانه توجه نداريم. در كشاورزى هم مى توان از اين روش استفاده كرد. در كشاورزى از منابع مختلفى مثل زمين، آب، كود و سم استفاده مى شود و محصول به دست آمده، سود حاصله از انجام فعاليت زراعى است. مهندسى ارزش در زمينه كشاورزى را از داشت و كاشت و برداشت مى توان به كار گرفت و با توجه به شرايط اقليمى هر منطقه تصميم گرفت كه كاشت چه محصولى مى تواند با عنايت به وضعيت بازار بيشترين ارزش را ايجاد كند. اين وظيفه و كار وزارت كشاورزى و ادارات كشاورزى استان ها است كه به كشاورزان كمك كنند تا آنها بتوانند با كمترين هزينه، بيشترين ارزش را به وجود بياورند و با اين كار، رفاه كشاورزان و در نهايت ثروت ملى جامعه بيشتر شود.
جالب توجه است بدانيد عربستان با يك كار ژنتيكى كه انجام داده توانسته از آب شور خليج فارس دانه هاى روغنى خاصى توليد كند. اقدامات مشابهى هم ما مى توانيم انجام بدهيم و براى مثال جنگل هاى حرا در استان هرمزگان را مى توانيم براى خوراك دام و طيور مورد استفاده قرار دهيم و يا اگر خاصيت هاى قابل توجهى در اين جنگل ها پيدا كنيم مى توانيم به فرض كانال هايى به طول يك كيلومتر از دريا به سمت خشكى ايجاد كنيم و دامدارى را در آنجا ترويج بدهيم. من نمى گويم كه الزاماً اين كار عملى است ولى به هر حال بايد فكر كنيم كه از منابع موجود چگونه مى توانيم حداكثر استفاده را به عمل بياوريم. در انبوه سازى ساختمان هاى مسكونى هم مى توانيم از اين روش استفاده كنيم. ما حتى اعتقاد داشتيم كه در بازسازى بم مى شود با استفاده از مهندسى ارزش، كارى كنيم كه ارزش بيشترى با هزينه اى كمتر ايجاد شود. براى اين كار در حال حاضر هم مى شود دست به كار شد و به اصطلاح هنوز دير نشده است. چندى پيش ما، در زمينه صنايع دستى توانستيم مهندسى ارزش انجام دهيم. مبناى كار بر اين اساس بود كه چگونه مى توان وسايلى شكيل تر و ارزان تر ساخت و به بازارهاى جهانى عرضه كرد. الآن در بسيارى از كشورها روى ساخت عروسك مهندسى ارزش صورت مى گيرد و اقداماتى انجام مى دهند كه ارزش ها را بالا ببرند و هزينه ساخت عروسك ها را كاهش بدهند و بتوانند به بازارهاى جهانى راه پيدا كنند و بعد ما با تعجب مى گوييم چرا كالاهاى چينى به بازارهاى جهانى راه يافته اند. واقعيت اين است كه آنها به مهندسى و مديريت ارزش روى آورده اند. به كارگيرى مهندسى ارزش موجب روان سازى كارها و امور ادارى هم مى شود. ممكن اسن در ادارات ما، روى يك نامه ۶ امضا از چندين نفر از مسؤولان يك اداره باشد. در اين زمينه بايد پرسيد كه آيا همه اين امضاها بر تسريع كار مشترى يا متقاضى تأثير دارد يا خير؟ اگر برخى امضاها بر كيفيت و چگونگى تصميم گيرى نامه يا يك درخواست اثر نمى گذارد بايد مسير را كوتاه تر كرد و وقت برخى از مسؤولان نيز كه به خاطر امضاهاى غيرضرورى هدر مى رفت، صرف كارهاى ضرورى مى شود. اصلاً دولت الكترونيك هم به همين علت به وجود آمده است تا در تسريع امور، كمك رسان جامعه باشد و كارها با هزينه كمترى انجام شود. اگر در كشور ما هم دولت الكترونيك به طور كامل عملى گردد از ميزان رفت وآمدهاى درون شهرى كه به خاطر پيگيرى نامه هاى ادارى است كاسته مى شود.
با در نظر داشتن ميزان سودمندى به كارگيرى اين روش ابداعى آيا الزام و اجبار قانونى در كشورهاى پيشرو براى اجراى پروژه هاى عمرانى وجود دارد؟
مطابق بخشنامه A-131 اداره مديريت و بودجه ايالات متحده، كاربرد مهندسى ارزش در كليه طرح هاى با برآورد بيش از يك ميليون دلار ضرورى است.
چرا اين كار در طرح هاى با بودجه كمتر از يك ميليون دلار اجبارى نيست؟
از ديد آنها يك ميليون دلار رقم بالايى نيست ولى در پروژه هايى كه بين ۵۰۰ هزار دلار تا يك ميليون دلار بودجه دارند، مدير مربوطه مختار است تصميم بگيرد كه مهندسى ارزش انجام بدهد يا نه. اگر احتمال صرفه جويى وجود نداشته باشد معمولاً مدير دست به اين كار نمى زند. انجام مهندسى ارزش در پروژه هاى زير يك ميليون دلار بستگى به وجدان و ديدگاه مدير دارد. براين اساس، در پروژه هاى پيچيده كه ممكن است انجام پروژه باعث پنهان شدن هزينه هاى زائد شود اين كار انجام مى شود.
در مجموع با چنين كارهايى است كه آمريكايى ها قدرتمند مى شوند و بعد به دنيا زور مى گويند. در حالى كه در دين اسلام با اينكه اسراف، حرام است ولى ما مردمى با پول كم و اسراف گر هستيم. ما نيز براى اينكه قدرتمند شويم و زور نشنويم بايد صرفه جويى كنيم و اين صرفه جويى براى ما واجب است. شايد ما لازم باشد براى طرح هاى بالاى ۱۰۰ دلار از مهندسى ارزش استفاده كنيم. در ارتش آمريكا در سال ۱۹۶۴ يعنى از زمان به كارگيرى مهندسى ارزش تا سال ۱۹۹۴ به ميزان ۳‎/۱ ميليارد دلار در اين زمينه صرفه جويى شده است. اگر هر ۱۰۰ ميليون دلار از اين رقم را به يك كشور وام بدهند كه سياست آمريكا را تأمين كند بسيار به نفع آمريكايى ها تمام مى شود. به جاى اينكه مبلغ كلانى را هدر بدهند، آن را صرفه جويى كرده و به كشورهاى ديگر وام مى دهند. ما بايد ببينيم آنها از چه ابزارى استفاده مى كنند و توانمند مى شوند، اگر آن ابزار مجاز و مؤثر است ما چرا از آن استفاده نكنيم.
البته براى آنها ميزان صرفه جويى ها بالاتر از سه ميليارد دلار خواهد شد. چون دستاوردى كه در يك پروژه كسب مى شود در پروژه هاى مشابه مؤثر واقع خواهد شد و اين هم جزو صرفه جويى بايد به حساب بياد.
مطابق دستورالعملى كه اداره طراحى بزرگراه هاى انتاريوى كانادا دارد برگزارى كارگاه ۳ تا ۵ روزه مهندسى ارزش در طرح هاى كوچك الزامى است. در طرح هاى متوسط برگزارى الزامى يك كارگاه ۵-۳ روزه و يك كارگاه مهندسى ارزش به صورت انتخابى و اختيارى در نظر گرفته شده است. در طرح هاى بزرگ هم دو كارگاه اجبارى و ۲ كارگاه انتخابى پيش بينى شده و در طرح هاى بسيار بزرگ نيز، يك كارگاه ۳ روزه، دو كارگاه پنج روزه و يك كارگاه ۵-۳ روزه ضرورت دارد. براساس محاسبات انجام شده، به هر اندازه كه كارگاه مهندسى ارزش در مراحل اوليه اجراى طرح برگزار شود، ميزان صرفه جويى هم بيشتر خواهد شد. بيشترين صرفه جويى هنگام تعيين استانداردها و تعيين خط مشى هاى طراحى است. يعنى اگر تعيين استانداردها براساس نتايج تحقيقات صورت گرفته شده و استفاده از تجربه هاى قبلى و ديگران باشد بيشترين صرفه جويى عايد ما مى شود. به همين دليل، در دنيا بر انجام تحقيقات و روزآمد كردن اطلاعات و استانداردها بسيار تأكيد مى شود. در حالى كه اهميت انجام تحقيقات در كشورهاى در حال توسعه و از جمله در كشور ما مورد غفلت قرار مى گيرد.
وقتى ما به تحقيقات كمتر اهميت مى دهيم به همان نسبت توليدات ما گران تر تمام مى شود و كيفيت و ارزش توليدات ما نسبت به توليدات كشورهاى ديگر كاهش پيدا مى كند و ما از اين بابت زيان هنگفتى را متحمل مى شويم. چون اين زيان براى ما ملموس نيست، سعى نمى كنيم رفع مشكل كنيم. براى مثال شركت بوش (Boush) كه توليداتش هم در ايران وجود دارد در سال ۲۰۰۴ ميلادى بالغ بر ۲‎/۹ ميليارد يورو معادل ۳ ميليارد دلار هزينه براى انجام تحقيقات اختصاص داده بود. در صورتى كه ميزان بودجه پژوهشى كشور ما نسبت به توليد ناخالص ملى ساليانه حدود ۰‎/۴ درصد بوده و رقم بودجه تحقيقات در كشور ما شايد به ۲‎/۸ ميليارد دلار برسد، اين بودجه را بايد با بودجه شركت بوش مقايسه كرد تا تفاوت ها مشخص بشود. به اعتقاد من، پژوهش بايد در صنايع ما الزامى بشود و صنايع ما با دانشگاه هاى ما ارتباط مؤثر و مستمر داشته باشند. در اين صورت مى توانيم اميدوار باشيم كه صنعت ما از وضعيت كنونى خارج شود. در صنعت ما به ندرت يك درصد درآمد و فروش را به تحقيقات اختصاص مى دهند، در حالى كه در همان شركت بوش، هزينه تحقيقات برابر با ۷‎/۲ درصد فروش است. ما اگر مى خواهيم در تجارت جهانى موفقيت كسب كنيم بايد تحقيقات براى ما به الزام تبديل شود. چون مى خواهيم با حداقل هزينه، بيشترين ارزش را توليد كنيم.
چه نسبتى بين مديريت ارزش و عقلانيت وجود دارد؟
مديريت ارزش، عين عقلانيت است و روشى منظم و سيستمى و راهكار مشخص و گام به گام ارائه مى دهد. ممكن است زمانى اين عقلايى باشد ولى به صورت خام و تنظيم نشده با يك مسأله برخورد شود. به هر حال در اين حالت، عقلانيت به كار گرفته مى شود ولى نظم يافته و گام به گام نيست. اگر همان كار را به صورت گام به گام انجام دهيم و آن را تابع يك منطق معين سازيم با عقلانيت نظام يافته مواجه هستيم. عقلانيت نظام يافته از خرد جمعى استفاده مى كند.
يك معناى عقلانيت هم حسابگرى است...
در عقلانيت لزوماً خلاقيت وجود ندارد ولى خلاقيت يكى از اركان مهم مديريت ارزش است. به عبارتى مى توان گفت كه عقلانيت يك امر دربسته و متشكل از اجزاى مختلفى است ولى در مديريت ارزش، اين اجزا مورد تجزيه و تحليل قرار مى گيرد. به همين دليل مى گوييم اين روش كاركردگرا هست كه بايد بتوانيد كاركردهاى خاصى را تعريف كنيد. بايد توجه داشته باشيم كه بهبود كيفيت و كاهش هزينه هاى طرح از طريق مهندسى ارزش را نبايد ناشى از عدم مطالعه كافى يا كم دقتى در بررسى تأمين اقتصادى طرح در مرحله مطالعات توجيهى يا تعيين مشخصات فنى بپنداريم. يعنى نبايد تصور كنيم كه مشاور، در كار مطالعاتى اش به خوبى عمل نكرده است. در واقع شرايط خلاقه كارگاه مهندسى ارزش است كه يك گزينه بهتر را ارائه مى دهد.
در زمان طراحى، آن خلاقيتى كه موجب كاهش چشمگير هزينه ها مى شود بروز پيدا نمى كند؟
طراح به تنهايى نمى تواند اين كار را انجام بدهد. اين، يك گروه هستند كه با همديگر همفكرى مى كنند. خلاقيت هم يك پديده دستورى نيست. چيزى است كه يك مرتبه به ذهن انسان مى رسد و پيشنهادى با توجه به فكر و طرح نخست ارائه مى شود. شايد فرد و گروه دوم در مرحله اول، فكر اوليه به ذهن شان خطور نكرده باشد ولى همين كه فكرى مطرح مى شود ممكن است يك فكر و نظر بهتر مطرح گردد. يكى از ويژگى هاى مهندسى ارزش در سينرژى يا همنوايى آن نهفته است كه وجود افراد را به همديگر نزديك تر مى كنند تا با همفكرى ايده جديد و بهترى ارائه بدهند.
دركشور ما ميزان استفاده از مهندسى و مديريت ارزش تا چه اندازه رايج شده است؟
در برنامه سوم توسعه به ضرورت استفاده از مهندسى ارزش اشاره شده بود و در برنامه چهارم توسعه هم بر اهميت به كارگيرى اين روش تصريح شده است.
سازمان مديريت و برنامه ريزى با تهيه و تدوين درسنامه مديريت ارزش، قرارداد تيپ و لحاظ كردن آن در مديريت عمومى پيمانها و قراردادها درصدد ترويج مديريت و مهندسى ارزش است و به تدريج سطح آگاهى مديران و كارفرمايان كشور نسبت به اهميت استفاده از اين روش ارتقا پيدا كرده است. ما هم اين توانايى را داريم كه به نحو بهينه از منابع كشور استفاده كنيم و ارزش بيشترى هم خلق كنيم.
در چارچوب فعاليت هايى كه انجمن مهندسى ارزش ايران انجام مى دهد، طى چهارسال گذشته حدود ۴۰ طرح و پروژه را مهندسى ارزش كرديم و بالغ بر ۱۳۰ ميليارد تومان صرفه جويى به عمل آمد وكارگاههاى آموزشى مختلفى را در همين زمينه برگزار كرديم واز استادان دانشگاههاى داخل كشور چند نفر هم شركت كردند ودر ضمن از آنها شهريه ۸۰۰ هزار تومانى را دريافت نكرديم.
چون معتقديم اگر استادان دانشگاه در چنين كارگاه هايى شركت كنند، در آينده باعث مى شوند كادرهاى مجرب و توانمندى از دانشگاههاى ما فارغ التحصيل شوند. هرچقدر استادان دانشگاههاى ما به اين ابزار مسلح شوند بهتر مى توانيم از منابع محدود كشور در راستاى توسعه بهره بردارى كنيم و قادر خواهيم بود از هدر رفتن آنها جلوگيرى كنيم. در حال حاضر هم در مقطع كارشناسى ارشد در بعضى از دانشگاههاى ما دانشجويانى در زمينه مهندسى ارزش آموزش مى بينند ولى ما، نيازمند اين هستيم كه در مقطع كارشناسى هم دراين خصوص دانشجويانى تربيت كنيم. ضمناً مهندسى و مديريت ارزش را نبايد مختص كارهاى فنى و مهندسى دانست. حتى در رشته هاى ادارى هم مى توانيم از اين رويكرد بهره مند شويم. چون در يك اداره هم مى توان از مديريت ارزش استفاده كرد. استفاده از مديريت ارزش در ادارات و سازمان ها موجب گسترش همفكرى و بهبود روابط افراد شاغل در آنها مى شود و صميميت در فضاى كار افزايش پيدا مى كند. هم اينك ارتباط صنعت و دانشگاه در ايران برقرار شده ولى اين كار به صورت تعريف شده و سيستمى نيست. مهندسى و مديريت ارزش مى تواندعاملى مؤثر در توسعه سيستمى روابط دانشگاه و صنعت در ايران باشد و از اين طريق پيشرفت و توسعه كشور تحقق پيدا كند و توان رقابت ما را در حوزه هاى اقتصادى و صنعتى براى حضور در بازارهاى جهانى ارتقا دهد.