هدى هاشمى
اپيدمى استفاده از سيستم پيام كوتاه در تلفن هاى همراه حالا ديگر آن را نه به عنوان يك وسيله ارتباطى بلكه شايد به وسيله اى براى تفريح و سرگرمى تبديل كرده است. كافى است نگاهى گذرا به آخرين آمارهاى ارائه شده از سوى مسؤولان داشته باشيم تا متوجه شويم هر ايرانى كه يك دستگاه تلفن همراه دارد حداقل در هفته بين ۹ تا ۱۰ پيام كوتاه ارسال يا دريافت مى كند. براساس آمار شركت ارتباطات سيار هر هفته به طور متوسط ۱۵۰ ميليون SMS ميان ايرانيان داخل كشور رد و بدل مى شود كه تنها ۲۰ ميليون آن ناموفق بوده است. در حال حاضر ۸ ميليون كاربر سيستم پيام كوتاه در كشور وجود دارد كه براساس آمار، اوج مصرف شان بين ساعات ۲۲ تا يك بامداد است. اين آمارها نشان مى دهد فضاى آزاد SMS براى مخاطبان نوعى قدرت نمايى شخصى را به وجود آورده كه باعث علاقه مندى هر چه بيشتر مردم به اين پديده شده است؛ به خصوص جوانان كه بيشترين استفاده كنندگان سرويس SMS هستند. همچنين استفاده از تصاويرى فانتزى و كلمات اختصارى گونه اى ديگر از ارتباط را بين مخاطبان هزاره سوم در ايران و دنيا رقم مى زند.
قاعده هاى كلامى در SMS شكسته مى شود و اختيار عمل و آزادى افراد بيشتر شده است. SMS حتى وارد عرصه سياست هم شده و حوزه هاى رسمى جامعه را به گونه اى جدى تحت تأثير فرهنگ وفضاى ويژه خود قرار داده است. SMS حتى با ارائه تصاوير خنده  دار و در عين حال تلخ باورهاى نادرست اجتماع را به گونه اى جدى مورد سؤال قرار مى دهد و به راحتى ساختارهاى از پيش تعريف شده مسلط جامعه را ناديده مى گيرد و اين موضوع باعث شده است وزارت ارتباطات و فناورى اطلاعات به فكر چاره انديشى جدى در زمينه كنترل SMSها به ويژه در امور سياسى باشد. امروزه سيستم پيام كوتاه به عنوان راهكارى تازه براى سرعت بخشيدن به امور روزمره و حتى انجام امور مالى و ادارى به طور جدى نظر كارشناسان اهل فن را به خود جلب كرده است تا جايى كه حالا ديگر بسيارى از آگهى هاى بازرگانى ، انجام عمليات بانكى و ساير امور ادارى را تسهيل كرده و به راحتى در اختيار مخاطبان خود قرار مى دهد اما تفاوت آگهى هايى كه ازطريق SMS در ايران به مخاطبان ارسال مى شود با ديگر كشورها در اين است كه در تمام دنيا ارسال آگهى به هر تلفن همراه منوط به رضايت مالك آن است و گيرنده SMS مى تواند طبق قوانين آن كشور از فرستنده آگهى شكايت كند و در ازاى آن غرامت كسب نمايد اما درايران به راحتى پيام كوتاه براى تمام دارندگان تلفن همراه فرستاده مى شود و به حقوق بهره برداران و كاربران تلفن همراه نيز توجه نمى شود.
سيستمى محبوب براى همه
عمده ترين مصرف كنندگان سيستم پيام كوتاه در ايران جوانان هستند و در نبود بسيارى از امكانات اوليه براى پركردن اوقات فراغت، خيل عظيمى از دارندگان جوان تلفن همراه ترجيح مى دهند با ارسال و دريافت تازه ترين جوك ها و لطيفه ها و قصه هاى كوتاه كه گاه رنگ و بوى سياسى نيز به خود مى گيرد اوقات فراغت خود را بگذرانند.
به طورى كه يك مقام آگاه در مركز SMS ايران اعلام كرده است حدود ۱۷۰ ميليون SMS از روز ۲۹ اسفندماه تا پايان روز ۶ فروردين ماه در شبكه تلفن همراه كشور جابه جا شده است كه حدود يك ميليارد و هشتصدميليون تومان درآمد از اين طريق براى دولت ايجاد شده است كه شايد اگر شبكه تلفن همراه مشكلى نداشت درآمد حاصل از SMS براى دولت به مراتب بيش از اين مى بود.
تعاملات درون گروهى
از ويژگى هاى قابل تأمل كاربردى SMSدر ايران مى توان به جايگزينى بسيارى از تعاملات درون گروهى و دستاويز قراردادن اين سيستم مخابراتى به جاى مراودات رودررو و چهره به چهره اشاره كرد. در اين باره حبيب معظمى گودرزى متخصص علوم ارتباط مى گويد: سرگرمى و نياز جوانان به نشاط يكى از دلايل گسترش اين سيستم است و البته لطيفه، بذله گويى، جذابيت آفرينى و كشش زا بودن SMS براى فرستنده از ديگر دلايل گسترش SMS در بين جوانان است. وقتى يك دارنده تلفن همراه احساس كند كه نسبت به متنى كه مى فرستد عده اى جذب مى شوند و خود آن فرستنده نيز مورد توجه قرار مى گيرد، اين يك امتياز براى فرستنده است خصوصاً اين موضوع در بين گروههاى سنى جوان بيشتر شايع است.
از نظر او: از ديگر ويژگى هاى برتر SMS كه باعث گسترش آن در بين تمام اقشار جامعه شده ارزان بودن اين سيستم و جديد بودن آن است. سرويس پيام كوتاه به دليل جديد بودن براى جوانان كنجكاوبرانگيز است، خصوصاً براى جوانانى كه گرايش شديدى به نوآورى و تنوع بخشى در زندگى روزمره خود دارند.
معظمى با اشاره به اينكه سيستم پيام كوتاه در جهت خواسته هاى طرفين عمل مى كند، مى گويد: سيستم پيام كوتاه برعكس تلفن ثابت شرايط تطبيق خوبى با زندگى ماشينى دارد. كوتاه بودن پيام با شرايط زمانى و زندگى ماشينى عصر ما به گونه اى است كه افراد جامعه در اين شرايط مى خواهند در كوتاه ترين زمان مقصود خود را بيان كنند و از لحاظ ارتباطى سرعت بيان (SMS) همانند تنظيم خبر در ليد است.
به گفته او در شرايط زمانى كنونى، تلفن همراه و فرستادن پيام كوتاه جزو اولين سرگرمى هاى روزانه جوانان محسوب مى شود و يكى از مشغوليات زمانى ذهنى آنها مبادله SMS است و البته دسته ديگرى هم هستند كه از سيستم SMS به فراخور نيازى كه دارند استفاده مى كنند.
معظمى تأكيد مى كند: ادبياتى كه در سيستم پيام كوتاه استفاده مى شود به خصوص در بين گروههاى سنى جوان ادبيات خاص، غيررسمى و قابل تأمل است كه در مبادلات متن هاى SMSادبيات تناقض به فراوانى ديده مى شود. آرايه تناقض باعث مى شود كه SMS در بين جوانان گسترش پيدا كرده و از جذابيت و كشش بالايى برخوردار باشد.
حريم خصوصى
يكى از عوامل تسريع صنعت موبايل و سيستم پيام كوتاه در كشور موج جهانى شدن و خصوصى سازى بود كه به گسترش و توسعه مخابرات و نفوذ تلفن همراه در جامعه كمك كرد به طورى كه در برخى كشورهاى جهان سوم ضريب نفوذ تلفن همراه بيشتر از تلفن ثابت است كه البته استفاده از سرويس پيام كوتاه در اين باره بى تأثير نيست. اين پيام ها مى تواند لطيفه يا احوالپرسى با يكديگر باشد كه در ايران نيز بيشترين كاربرد را دارد. شايد مهمترين دليل براى گسترش سيستم SMS در كشور به وجود آمدن عرصه آزادى براى برخى از اقشار باشد و نوعى حريم خصوصى و استقلال فردى را براى افراد به وجود آورده كه پيش از آن وجود نداشته است.
به گفته «اميدعلى احمدى» جامعه شناس، تلفن همراه به عنوان يك ابزار شخصى نوعى حريم خصوصى براى افراد به وجود آورد به خصوص براى برخى از گروههاى اجتماعى كه نظارت شديدى از سوى خانواده بر آنها بوده و اين كنترل عملاً شكسته شده است و از تلفن همراه براى ارتباط هر چه بيشتر با كسانى كه شايد بيش از آن امكان ارتباط با آنها نبود استفاده مى شود.
از ويژگى هاى SMS مى توان به سرعت بالا، ناهمزمانى ارتباط گوينده و مخاطب، ارتباط كوتاه، قابليت ارسال همزمان براى همه افراد، ارزان بودن، نوشتار تصويرى و قابليت ذخيره سازى براى مدت طولانى اشاره كرد كه اين ويژگى ها ازآن يك وسيله ارتباطى متمايز ساخته است و البته دكتر احمدى درباره كاركرد اجتماعى SMS در ايران مى گويد: ارسال لطيفه بزرگترين كاربرد SMS در ايران است كه لطيفه در كشور ما عمده ترين دغدغه هاى اجتماعى، محدوديت هاى اجتماعى و يا تابوهايى كه درجامعه است و جامعه نسبت به آن انتقاد دارد و آنها رابه انتقاد مى كشند.
او تأكيد مى كند: SMS نوعى ادبيات خاص را در ايران گسترش داده، قواعد كلامى را شكسته است و وارد حوزه ديگرى از كلام مى شود كه البته در مواردى هم آلودگى فرهنگى به وجود مى آورد و آن هم زمانى است كه از تابوهاى جامعه صحبت شود.
استقبال جهانى از SMS
با اين همه بايد ديد كه ميزان استقبال جهانى از پديده SMS به چه صورت است سيستمى كه داراى محدوديت در حرف هاست تنها ۱۶۰ حرف براى پيام هايى با زبان مشتق از لاتين و حداكثر ۷۰ حرف براى زبان هاى غيرلاتين مثل فارسى، عربى و چينى و...
بر اساس گزارش هاى اعلام شده از سايت ايتاليايى Kataweb، ۵۷ درصد زنان در جهان به استفاده از سيستم ارسال پيام هاى تصويرى علاقه دارند. اين آمار نشان مى دهد كه كاربران زن تمايل بيشترى به استفاده از سيستم ارسال پيام تصويرى نسبت به مردان دارند. همچنين اين تحقيقات مى گويد ۶۰درصد از مردان بيشتر از سيستم پيام كوتاه يا SMS استفاده مى كنند و مردان علاقه بيشترى به سيستم SMS و زنان به سيستم ارسال پيام تصويرى در جهان دارند. مردان در دنيا از تلفن همراه بيشتر براى گوش دادن به موسيقى و ارسال پيام هاى كوتاه استفاده مى كنند و بر اين اساس ۳۷ درصد از كل سود شركت هاى مخابراتى ارائه دهنده به سيستم هاى تلفن همراه از طريق SMS است. همچنين تحقيقاتى كه در ايالات متحده آمريكا انجام شده نيز نشان مى دهد كه از سه ميليون مشترك تلفن همراه در اين كشور بيشتر از موبايل براى گوش دادن به موسيقى استفاده مى كنند. اين در حاليست كه طبق يك گزارش كه توسط شركت virgin mobile صورت گرفته است افزايش استفاده از سيستم SMS در انگليس سبب شده است ميليون ها نفر از مردم اين كشور از آسيب ديدگى انگشتان خود رنج ببرند.
مردم انگليس روزانه ۹۳‎/۵ ميليون SMS براى يكديگر ارسال مى كنند كه اين امر سبب افزايش آمار آسيب هاى دست، مچ و انگشت هاى اشخاص شده است.
شايد بتوان مدعى شد كه گسترش و رواج كم سابقه استفاده از سيستم پيام كوتاه بيش از هر چيز مديون نياز فورى و ضرورى جامعه جوان ايران به شادى و شادابى است و البته سيستم پيام كوتاه با توجه به هزينه هاى اندك و گستردگى غيرقابل مهارش مشمول اين واقعيت براى جوانان است.