سرگه بارسقيان
مردم سرزمين انقلاب نارنجى در۲۶ مارس (ششم فروردين ماه) پاى صندوقهاى رأى حاضر شدند تا نمايندگان پارلمان «رادا »را انتخاب كنند.اوكراينيها بايستى از بين بيش از هفت هزار وششصد نامزد از۴۵حزب و گروه سياسى اسامى۴۵۰ نفر را در برگه هاى۷۸ سانتيمترى رأى ثبت مى كردند،برگه هايى كه به «روشنيك »(حوله هاى بلند محلى) تشبيه مى شد.نتايج نخستين انتخابات دوره انقلاب نارنجى با انتخاب۱۵ ماه پيش آن تفاوت اساسى داشت، چرا كه ۳۷ ميليون واجد شرايط اوكراينى بيشترين آراى خود را به سود ائتلاف ضد نارنجى به رهبرى «ويكتور يانوكوويچ »به صندوقها ريختند.انقلاب رنگى در نخستين فرايند انتخابى با پيشتازى مخالفان خود روبرو شد، مخالفانى كه در زمستان سرد «كى يف» در ۲۰۰۴ وادار به اعطاى كرسى رياست جمهورى به «ويكتور يوشچنكو» و رهبران نارنجى پوش شدند و حال در بهار ۲۰۰۶ ۳۲‎/۱۲، درصد آرا را براى ورود به پارلمان به دست آوردند.در دسامبر ۲۰۰۴ مردمى كه روبان و پارچه هاى نارنجى در دست داشتند در اعتراض به انتخاب «ويكتور يانوكوويچ» نخست وزير پيشين و كانديداى مدعى پيروزى رياست جمهورى، خواستار برگزارى انتخاب مجدد شدند كه در پى آن «ويكتور يوشچنكو »رهبر اپوزيسيون به رياست جمهورى انتخاب شد و «يوليا تيموشنكو» _ ملكه انقلاب- به نخست وزيرى رسيد.
دوران طلايى نارنجى پوشها در سپتامبر ۲۰۰۵ به سر آمد و اختلاف به وجود آمده بين دو رهبر انقلاب ـ يوشچنكو و تيموشنكو ـ منجر به كناره گيرى نخست وزير شد.بانوى ۴۵ ساله انقلاب نارنجى از ثروتمندترين چهره هاى اوكراين است و آنقدر محبوبيت دارد كه وقتى يوشچنكو سخنرانى مى كرد، صداى رئيس جمهورى در ميان شعارهاى «يوليا، يوليا» گم مى شد.وى از طراحان اعتصابات كارخانه هاى اوكراين و از فعالان تجمعات خيابانى شهر كى يف بود.نخستين نشانه هاى اختلاف ميان يوشچنكو و تيموشنكو با اوج گيرى رويكردهاى ضدروسى و اتهام فساد مالى نخست وزير مخلوع آشكار شد.تيموشنكو شركت هاى انرژى روسيه را به توطئه عليه اوكراين در زمينه قيمت سوخت متهم كرد و دخالت يوشچنكو براى از ميان برداشتن كنترل قيمتها و تلاش براى حفظ روابط حسنه كى يف _ مسكو موجب عزل دولت تيموشنكو شد.نخست وزير معزول پس از آن ابراز عقيده كرد كه به عنوان يك حزب سياسى مجزا و قدرتمند به كار خود ادامه مى دهد، با اين استراتژى:«ما هريك راه خود را مى رويم، ولى بدون هيچ جنگى ».ملكه انقلاب با جدا كردن راه خود از متحد سياسى اش اسب خود را براى انتخابات پارلمانى ماه مارس ۲۰۰۶ زين كرد.طبق قانونى كه به تصويب پارلمان اوكراين «رادا »رسيد برخى از اختيارات رئيس جمهور به مجلس و نخست وزير منتقل شد كه در آن صورت، جايگاه نخست وزيرى در هرم قدرت اوكراين اهميت فوق العاده اى مى يابد.براساس قراردادى كه در زمان انقلاب نارنجى بين ويكتور يوشچنكو و «لئونيد كوچما» رئيس  جمهورى سابق اوكراين بسته شد، قدرت از رياست  جمهورى به پارلمان انتقال مى  يابد، بنابراين پارلمان جديد براى نخستين  بار تشكيل دولت را كنترل خواهد كرد.
با توجه به اهميت وافر اين دور از انتخابات، سه بازيگر عمده انقلاب نارنجى با سه بلوك وارد رقابتهاى پارلمانى شدند: ويكتور يوشچنكو با ائتلاف ناشا اوكراينا ( اوكراين ما)، بلوك يوليا تيموشنكو (BYT) و ويكتور يانوكوويچ با حزب مناطق.حزب مناطق با كسب ۳۲‎/۱۲ درصد آرا به پيروزى رسيد.بلوك تيموشنكو۲۲‎/۲۷درصد آرا را به دست آورده و در مكان دوم قرار گرفت و بلوك يوشچنكو نيز۱۳‎/۹۴درصد آرا را به دست آورد و در مكان سوم جاى گرفت.علاوه بر اين سه حزب، احزاب سوسياليست و كمونيست هم كه به ترتيب۵‎/۶۷ و۳‎/۶۶درصد آرا را به دست آوردند به پارلمان راه يافتند.قانون انتخابات اوكراين مى گويداحزابى كه بتوانند حداقل سه درصد آرا را به دست آورند به پارلمان راه خواهند يافت.اعلام نتايج انتخابات زنگ خطررا براى انقلاب نارنجى به صدا در آورد؛ رهبر آبيها(يانوكوويچ) درنخستين انتخابات دوره نارنجيها بيشترين آرا را به دست آورد، اين در حالى است كه مجموع آراى دو طيف نارنجى _ بلوك يوشچنكو و تيموشنكو _ از درصد آراى يانوكوويچ بيشتر بوده و همين امر احتمال ائتلاف براى به حاشيه راندن رقيب مشترك ميان دو رهبر انقلاب را بيشتر كرد.گرچه پيش از برگزارى انتخابات شايعاتى مبنى بر ائتلاف دو حزب «اوكراين ما »و «مناطق »فضاى سياسى اوكراين را پر كرده بود اما همان زمان يورى يخانوروف نخست  وزير اين احتمال را رد كرد.پس از انتخابات نيز مذاكراتى در كى   يف در جريان بود كه يوشچنكو، يانوكوويچ و چند حزب كوچكتر يك ائتلاف پسا انتخاباتى بزرگ تشكيل دهند.تيموشنكو تصميمات براى چنين ائتلافى را يك اشتباه مهلك خواند و با اشاره به شخصيت محتاط رئيس  جمهورى و شخصيت پرخاشگر يانوكوويچ، گفت: «كاملاً واضح و مبرهن است كه چه كسى تسلط پيدا مى  كند.»
تيموشنكو افزود: «راه  حل ايده  آل تجديد شراكت او با يوشچنكو پيش از انتخابات خواهد بود اما تشكيل ائتلاف پس از انتخابات يك انتخاب واقعگرايانه است.»
توپ در زمين يوشچنكو افتاد:انتخاب «ائتلاف نارنجى» با تيموشنكو و يا «اتحاد بزرگ» با يانوكوويچ.سه روز پس از برگزارى انتخابات، رئيس جمهور اوكراين در پشت درهاى بسته با يانوكوويچ و تيموشنكو ديدار كرد.همزمان حزب تيموشنكو اعلام كرد آماده امضاى يادداشتى در رابطه با ايجاد ائتلاف «نارنجى» با محوريت احزاب «اوكراين ما»، تيموشنكو و سوسياليست است. سرانجام در چهاردهم آوريل پروتكل تأسيس ائتلاف نيروهاى دموكراتيك بين سه حزب ياد شده امضا شد كه ائتلاف اين سه حزب مى تواند۲۴۳كرسى در پارلمان۴۵۰نفرى اوكراين را در اختيار داشته باشد.گرچه اعلام شده احزاب ديگر در اين ائتلاف جاى ندارند، اما نخست وزير جديد دست كم بايد۳۰۰رأى موافق نمايندگان را جلب نمايد وائتلاف نارنجى براى معرفى رئيس دولت حداقل نيازمند ۵۷ رأى ديگر نمايندگان است.
بازگشت بانوى مو قرمز
«اين آغاز راه است، هنوز بايد كارهاى بيشترى صورت بگيرد.»اين گفته نشان مى دهد تشكيل ائتلاف نارنجى صرفاً به منزله گذر از بن بست سياسى در اوكراين نيست بلكه آنگونه كه در اين پروتكل آمده، اعضاى ائتلاف بايد پيش از معرفى اعضاى كابينه، درباره  مشكلات اصلى سياسى و اقتصادى كشور تصميم گيرى كنند.يوشچنكو طى يك كنفرانس خبرى تصريح كرد: ده ها مشكل وجود دارد كه بايد درباره شان مذاكره شود.اين مسائل شامل درخواست كى يف براى پيوستن به سازمان تجارت جهانى، حضور در اتحاديه  اقتصادى به همراه روسيه و دو جمهورى ديگر شوروى سابق و اتحاد و استقلال مجدد يورومى شوند.يوشچنكو خاطر نشان ساخت: درباره  اين مسائل نه تنها بايد مذاكره شود بلكه بايد مورد رسيدگى قرار گيرند.پس از حل اين مسائل من آماده ام كه بگويم از چه كانديدايى براى سمت نخست وزيرى حمايت مى كنم.
رئيس جمهور اوكراين اظهار داشت: من نمى خواهم مسائلى نظير خصوصى سازى، سازمان تجارت جهانى و غيره باعث از بين رفتن ائتلاف شوند.اين ائتلاف نه تنها براى مدت يك سال، بلكه بايد براى مدت دست كم۳‎/۵ سال تشكيل شود.اما ظاهراً بحث برانگيزترين مشكل در راه ادامه ائتلاف، انتخاب نخست وزير است.سمتى كه تيموشنكو براى كسب آن هم محتمل ترين و هم مشتاقترين گزينه است .گرچه يوشچنكو تاكنون سياست سكوت را در قبال انتخاب تيموشنكو به نخست وزيرى برگزيده،اما اقدام سال گذشته در عزل تيموشنكو نشان داد كه بخش عمده اى از محبوبيت دولت به خاطر همراهى ملكه انقلاب با آن بوده و از آن پس مقبوليت دولت نزد افكار عمومى سير نزولى يافت.
مسأله ديگر در حدود اختيارات رئيس جمهور در انتخاب وزيران حساس كابينه است.در نخستين ماه انتصاب تيموشنكو به نخست وزيرى، يوشچنكو با انجام تغييرات درقانون اساسى كه مسؤوليت هاى رئيس جمهور را محدود و پست نخست وزير را قوى  تر مى كند،مخالفت كرد.براساس تغييرات به وجود آمده قدرت انتخاب بسيارى از اعضاى دولت و فرمانداران منطقه اى از رئيس جمهور به پارلمان انتقال مى يابد و پارلمان حتى مى تواند قدرت انتخاب وزيران مربوط به امور خارجه و دفاع امنيتى را به دست آورد.اما يوشچنكو يك هفته پس از انتخابات به شركاى دولت ائتلافى آينده  كشورش يادآور شد كه طبق قانون اساسى اين وظيفه  رئيس جمهور است كه وزراى دفاع و امور خارجه را براى تأييد مجلس معرفى كند، نه اعضاى اين ائتلاف.وى افزود: جهت دادن به اين گونه پست ها، انسجام نظام حاكم بر كشور را تهديد خواهد نمود.با اين حال تحليلگران معتقدند پيروز واقعى انتخابات اخير اوكراين بانوى مو قرمز انقلاب نارنجى بود چرا كه بلوك وى مواضعى را اعلام داشته است كه به او اين امكان را مى دهد كه شرايط خود را بر يوشچنكو و يانوكوويچ تحميل كند، چنانكه هيچ كدام از آنها بدون ائتلاف با وى نخواهند توانست دولت آينده را تشكيل دهند.
از دوپارچگى تا سه گانگى
انتخابات اخير اوكراين گوياى تداوم نوسان پاندول قدرت در اين كشور بين محور شرق ( روسيه ) و غرب ( اروپا ،آمريكا و ناتو ) است.اين دو گرايش علاوه بر جغرافياى سياسى در حوزه جغرافياى انسانى نيز كاملاً مشهود است.بخش شرقى اوكراين طرفدار روسيه است و از همين رو در انتخابات سال ۲۰۰۴ از يانوكوويچ حمايت كرد، اما نيمه غربى اين كشور طرفدار اتحاديه اروپا و آمريكا و حامى يوشچنكو بود.جالب اينكه يوشچنكو۵۰ ساله خود متولد شرق اوكراين است.اما اكنون غرب اوكراين به «ويكتور يوشچنكو»، يعنى حزب «اوكراين ما»، بخش مركزى به بلوك يوليا تيموشنكو و مناطق شرقى به ويكتور يانوكويچ، يعنى حزب مناطق رأى داده است.گرچه تعادل رأى سابق بين شرق و غرب همچنان حفظ شده، اما بلوك تيموشنكو، در تمام مناطق اوكراين، به غير از شهرهاى خاصى در جنوب و شرق، تعداد آراى يكسانى بدست آورده و به عنوان دومين حزب پيروز مطرح است.با اين حساب گرايش سومى سر بر آورده است كه از لحاظ جغرافيايى مركز محور است و نه به شرق طرفدار روسيه گرايش دارد و نه به غرب حامى اروپا.حتى يوشچنكو كه در صدد حفظ تعادل روابط اوكراين با روسيه و غرب است نيز نتوانسته آراى مركز و حتى غرب را به طور نسبى كسب كند.
انتخابات اخير نشان داد مدل تعامل با روسيه كه در زمان يوشچنكو _ به رغم قرابت بسيار با غرب و حتى ناتو- پيگيرى مى شد موفقيت آميز نبوده و حتى عزل تيموشنكو كه داراى گرايشات ضد كرملين است نتوانست يوشچنكو را از بحران گاز در اوايل سال جارى ميلادى رها كند.قبل از انتخاب تيموشنكو به نخست وزيرى در سال ،۲۰۰۵ دادستان روسيه اخطار داد به دليل مظنون بودن وى به رشوه خوارى، در صورت ورود به روسيه دستگير خواهد شد.اما پس از انتخاب وى اعلام شد در صورت ورود تيموشنكو به مسكواو دستگير نخواهد شد.دليل آن اعلام نظر پليس بين الملل (اينترپل) بود كه با لحاظ مصونيت سياسى نخست وزير، پرونده وى را به حال تعليق درآورد؛ پرونده اى كه در رابطه با فعاليتهاى تيموشنكو در زمان مديريت بر شركت نفت و گاز اوكراين بود كه وى متهم به پرداخت رشوه به مقامات دفاعى روسيه در خصوص معاملات گازى شد.علاوه بر آن، پرونده سرقت هفت ميليارد مترمكعب گاز روسيه توسط اوكراين كه تيموشنكو متهم رديف اول آن بود، مى توانست در فصل سرما، كشور را با بحران سوخت مواجه كند، چه اينكه ولاديمير پوتين رئيس جمهورى روسيه اعلام كرده بود كشورش تنها در صورتى كه اين نوع مسائل وجود نداشته باشد، حاضر به همكارى با اوكراين در بخش گاز خواهد بود.يوشچنكو با متهم كردن تيموشنكو به سوء استفاده سياسى از مقام خود و نيز هراس از ورود اوكراين به جنگ سرد با روسيه دستور عزل تيموشنكو را صادر كرد و «يورى يخانوروف» ۵۷ ساله را مأمور تشكيل دولت كرد.يخانوروف اقتصاددان ليبرال و از متحدان و معتمدان قديمى يوشچنكو است.ورود وى به كاخ نخست وزيرى را مى توان نشانه همگرايى «كى يف» با كاخ كرملين دانست، چرا كه وى استاندار يكى از استان هاى شرقى است كه گرايش هاى روسى در آن قدرتمند است.يخانوروف در گفت وگو با خبرنگاران تأكيد كرد قصد دارد تا روابط كشورش را با فدراسيون روسيه بهبود ببخشد.پيش بينى وى اين بود كه در آينده نزديك، مواضع اوكراين و روسيه در خصوص مسائل مربوط به همگرايى در فضاى اقتصادى واحد نيز به يكديگر بسيار نزديك خواهد شد.بركنارى نخست وزير منتقد و انتخاب يك نخست وزير موافق از نظر روسيه يك حركت مثبت تلقى شد.اما اين اقدام مانع از آن نشد كه كرملين با قطع گاز در نخستين روز سال ۲۰۰۶ از اهرم فشار سوخت بهره نگيرد.
بحران گاز
روسيه يكسال پس از انقلاب نارنجى هديه كريسمس خود را به اوكراينى ها داد.شركت روسى گازپروم در نخستين روز سال نو انتقال گاز به اوكراين را قطع كرد.شركت گازپروم در تلگرافى به شركت نفت و گاز اوكراين،اين كشور را متهم كرد كه روزانه ۹۵ ميليون مترمكعب گاز روسيه را از طريق لوله  هاى ديگرى مى  دزدد.اوكراين ادعاى روسيه مبنى بر دزدى گاز را نپذيرفت و گفت كه كاهش ميزان گاز در لوله  ها باعث كاهش فشار گاز شده است.اين امر ترانزيت گاز روسيه به اروپاى غربى از طريق اوكراين را به خطر انداخت، گرچه گازپروم اعلام كرد كه انتقال گاز به مشتريان اروپايى را قطع نمى  كند اما ۸۰ درصد از صادرات گاز روسيه به اروپا از خاك اوكراين انجام مى شود و كشورهاى اروپايى ۲۵ درصد از گاز مورد نياز خود را از مسكو دريافت مى كنند.اين بحران تا روز ۴ ژانويه به درازا كشيد تا اينكه قرارداد جديد انتقال گاز بين اوكراين و روسيه به امضا رسيد.بنا بر اين توافق شركت گازپروم به ازاى هر هزار متر مكعب ۲۳۰ دلار از يك شركت تجارى دريافت مى كند ولى اوكراين به ازاى خريد همين ميزان گاز ۹۵ دلار پرداخت خواهد كرد.توافق نامه مزبور در خصوص قيمت ۲۳۰ دلار براى خريد هر ۱۰۰۰ مترمكعب گاز طبيعى روسيه كه در واقع تنها ۹۵ دلار براى اوكراين تمام مى شود، موجب نارضايتى برخى نيروهاى مخالف در اوكراين، بويژه بلوك يوليا تيموشنكو گرديد .تيموشنكو در واكنش به آن گفت:«اكنون اوكراين بالاترين قيمت، حتى بيش از فرانسه و آلمان پرداخت مى  كند.۲۳۰ دلار آ  مريكايى ذكر شده در اين قرارداد فقط يك قيمت پايه است.در همين زمان براى انتقال گاز روسيه از اوكراين كمترين قيمت در بازار جهانى را دريافت مى  كنيم.در تعجبم كه چطور مسؤولان رسمى اوكراين اين شرايط را پيروزى مى خوانند!»
در پى آن پارلمان كه طبق تغييرات قانون اساسى اختيار انحلال كابينه را در دست دارد رأى به بركنارى دولت يخارونوف داد.بلوك تيموشنكو در اين تصميمگيرى پارلمان نقش بسيارى داشت.وى در انتقاد از توافقات مربوط به گاز تشريح نمود كه اوكراين مى بايست در اين خصوص از بلغارستان الگو مى گرفت كه حاضر نشد با شركت گازپروم سازش كند.يوشچنكو تصميم پارلمان اوكراين را در بركنارى دولت، غيرقانونى خواند و سرانجام توافق شد يخانوروف همچنان به فعاليت خود ادامه دهد.
دوره جديد در روابط مسكو _ كى يف
در صورت انتخاب «يوليا تيموشنكو» به نخست وزيرى، مسكو با رئيس دولتى در اوكراين روبرو خواهد شد كه معتقد است: «زمانى كه سمت نخست  وزيرى اوكراين را در اختيار داشتم، بارها اعلام كردم كه ۷۰ درصد از مشكلات كنونى اوكراين به خاطر روابط اين كشور با مسكو است و روسيه همواره باعث ناآرامى بين سران كى   يف شده است.»تيموشنكو اندكى پس از انتخاب به نخست وزيرى در سال ۲۰۰۵ اعلام كرد: «مسير اوكراين از اروپا مى گذرد».اين سياست در نقطه مقابل ديدگاه يوشچنكو قرار دارد كه با اشاره به امكانات فراوان روسيه و اوكراين در جهت توسعه و گسترش همكارى هاى دو جانبه در زمينه هاى نظامى، فنى و اجتماعى مسكو را شريك ابدى كى يف مى خواند و از ديگر سو، پيوستن به اتحاديه اروپا را هدف استراتژيك خود عنوان مى كند و از توسعه روابط با ناتو سخن مى گويد.مسكو نيز كه تمام تخم مرغهاى خود را در سبد حزب مناطق يانوكوويچ گذاشته بود تا طيف هوادار كرملين در اوكراين بر سر كار آيند هم اكنون با چالش جدى روبرو شده است.يخانوروف، نخست وزير اوكراين سه روز پس از انتخابات ششم فروردين در جلسه هيأت دولت اين كشور اعلام كرد كه بدون توجه به نتايج انتخابات پارلمان، اوكراين ديدگاه هاى سياست داخلى و خارجى خويش را حفظ مى كند.همان روز رئيس جمهورى روسيه و همتاى اوكراينى وى در يك مكالمه تلفنى، خواستار همكاريهاى بيشتر دو كشور شدند.ولاديمير پوتين با اشاره به انتخابات پارلمانى اخير دراوكراين، براى همكارى هاى راهبردى عميق تر با يوشچنكو، پارلمان جديد و دولت آينده اين كشور، ابراز آمادگى كرد.همچنين اعلام شد سفر پوتين به اوكراين پس از تشكيل دولت جديد اين كشور صورت مى گيرد .اين در حالى است كه روسيه از هم اكنون خود را براى مخالفت احتمالى ائتلاف نارنجى با قرارداد گازى ۴ ژانويه آماده كرده، چنانچه وزيرخارجه روسيه گفته است مسكو قصد بازنگرى در قرارداد گازى با اوكراين را ندارد و گازپروم هم تأكيد كرد امكان تجديد نظر در توافق گازى با اوكراين وجود ندارد .شرايط پيش رو براى كى يف و مسكو را مى توان دوره همزيستى بر مبناى منطق روابط عينى و همجوارى بر اساس اصل دگرگونيهاى اجتناب ناپذير دانست.دوره اى كه اوكراين چاره اى جز پذيرش قلمرو اقتدار روسيه نداشته و روسيه هم وادار به درك پرنسيب انقلابى و استراتژى تفاهم با شرق و تعامل با غرب اوكراين خواهد شد.